Mụn rộp sinh dục do Herpes simplex (HSV) và bệnh zona do virus Varicella zoster (VZV) gây đau rát kéo dài. Nhiều người tìm đến các loại thảo dược thiên nhiên như cây mảnh cộng (còn gọi là bìm bịp) để đắp hoặc bôi với hy vọng làm xẹp nhanh mụn nước. Liệu các bằng chứng khoa học hiện tại có thực sự ủng hộ hiệu quả điều trị của loại cây này?

Thực tế, chiết xuất mảnh cộng (Clinacanthus nutans) đã được dân gian tại Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Trung Quốc dùng lâu đời để chữa tổn thương da do herpes [4, 8]. Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận dạng thuốc bôi bào chế từ thảo dược này có hiệu quả trong việc hỗ trợ điều trị HSV-2 [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu đối chứng quy mô lớn còn nhiều giới hạn, và phần lớn cơ chế vẫn đang dừng ở mức nghiên cứu phòng thí nghiệm.

Thảo dược truyền thống trị mụn rộp và zona

Cây mảnh cộng, tên khoa học là Clinacanthus nutans (Burm. f.) Lindau, thuộc họ Ô rô (Acanthaceae) [1]. Trong y học cổ truyền Đông Nam Á, loài cây này thường được dùng để trị vết côn trùng đốt, rắn cắn, bỏng nước sôi và phát ban da [2]. Đặc biệt, cây được dùng phổ biến để thoa ngoài da nhằm giảm vết loét mụn rộp do virus herpes [3].

Tại Thái Lan, mảnh cộng đã được đưa vào một số chế phẩm bôi ngoài da để kiểm soát đợt bùng phát mụn rộp [1]. Dù vậy, hiệu quả thực tế giữa các vùng trồng có thể không đồng nhất do thành phần hoạt chất thay đổi theo môi trường [4].

Cơ chế tác động: Kháng virus và chặn xâm nhập tế bào

Các nghiên cứu sinh học phân tử cho thấy mảnh cộng sở hữu hoạt tính tiêu diệt virus (virucidal) trực tiếp [2]. Chiết xuất này can thiệp vào các giai đoạn khác nhau trong vòng đời của virus: ngăn chặn xâm nhập, ức chế bám dính và hạn chế nhân đôi [2].

Cụ thể, các hợp chất như monogalactosyl diglyceride (MGDG) và digalactosyl diglyceride (DGDG) trong lá có khả năng ức chế nhân đôi HSV-1 và HSV-2 ở giai đoạn sau xâm nhiễm [5]. Một số dẫn xuất chlorophyll như 132-hydroxy-(132-R)-phaeophytin b hay phaeophytin a tác động trực tiếp lên quá trình hấp phụ của virus vào tế bào vật chủ [5]. Nhờ đó, virus bị bất hoạt trước khi kịp gây hại cho mô lành [1].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng và phòng thí nghiệm

Nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá hoạt tính ngoại bào của chiết xuất Clinacanthus nutans trên tế bào HEp-2 nhiễm HSV-2 [1]. Kết quả lai phân tử dot blot cho thấy việc xử lý virus bằng chiết xuất mảnh cộng trước khi lây nhiễm làm giảm mạnh khả năng lây nhiễm của virus [1]. Phân tích Western blot chứng minh ít nhất 8 loại protein của virus (gồm các protein 146, 125, 78, 69, 55, 44, 40 và 20 KDa) bị suy giảm dần theo nồng độ chiết xuất [1]. Điều này khẳng định mảnh cộng làm bất hoạt HSV-2 mạnh mẽ trước giai đoạn xâm nhiễm [1].

Một nghiên cứu năm 2013 tiến hành đo lường hoạt tính kháng HSV-1 và HSV-2 bằng thử nghiệm giảm mảng hoại tử (plaque reduction assay) trên tế bào Vero [6]. Kết quả ghi nhận giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) của chiết xuất lá mảnh cộng bằng n-hexane, dichloromethane và methanol đối với HSV-1 lần lượt là 32,05 microg/mL, 44,50 microg/mL và 64,93 microg/mL [6]. Đối với HSV-2, các giá trị IC50 tương ứng là 72,62 microg/mL, 65,19 microg/mL và 65,13 microg/mL [6].

Tuy nhiên, dữ liệu thực nghiệm cũng ghi nhận những kết quả chưa đồng nhất. Một nghiên cứu công bố năm 1999 trên chủng chuẩn HSV-2 (G) và 5 chủng HSV-2 phân lập từ lâm sàng cho thấy chiết xuất Clinacanthus nutans không thể hiện hoạt tính nội bào rõ rệt trong thử nghiệm ức chế mảng hoại tử [7]. Các nhà nghiên cứu khi đó kết luận tiềm năng trị liệu của mảnh cộng đối với HSV-2 nội bào chưa thực sự nổi bật so với các cây cùng họ như Barleria lupulina [7].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác cũng xác nhận hoạt tính kháng virus họ Herpes trên động vật thủy sản. Nghiên cứu năm 2018 trên cá chép koi nhiễm Cyprinid herpesvirus 3 (CyHV-3) cho thấy dịch chiết thô mảnh cộng có liều hiệu quả 50% (ED50) phòng ngừa trước lây nhiễm dao động từ 0,71 mg/ml đến 0,99 mg/ml [8]. Điều này củng cố thêm phổ tác dụng rộng của loài cây này đối với nhóm virus có vỏ bọc [3, 6].

Tác dụng giảm viêm và bảo vệ tế bào

Bên cạnh hoạt tính kháng virus trực tiếp, mảnh cộng còn giúp kiểm soát phản ứng viêm tại vùng tổn thương. Một nghiên cứu công bố năm 2021 trên dòng tế bào nội mô não người (hCMEC/D3) bị tổn thương do 7-ketocholesterol cho thấy chiết xuất lá mảnh cộng ức chế đáng kể sự gia tăng biểu hiện mRNA của các cytokine gây viêm gồm IL-1beta, IL-6, IL-8, TNF-alpha và COX-2 [3].

Đáng chú ý, tác dụng bảo vệ tế bào và kháng viêm này chỉ có ở chiết xuất từ lá mà không xuất hiện ở phần thân cây [3]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy thành phần hóa học giữa lá và thân có sự khác biệt rõ rệt [3]. Việc giảm các chất trung gian gây viêm này lý giải vì sao người bệnh bôi thảo dược thường cảm thấy bớt sưng đỏ và nóng rát ở vết phồng rộp.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng mảnh cộng trị zona

Nhiều người lầm tưởng rằng có thể tự hái lá mảnh cộng tươi giã nát đắp trực tiếp lên vùng da zona hay herpes. Đây là sai lầm nguy hiểm vì lá tươi chưa qua tiệt trùng có thể đưa thêm vi khuẩn vào vết trợt loét, dẫn đến nhiễm trùng thứ phát.

Một hiểu lầm khác là mảnh cộng có thể tiêu diệt hoàn toàn virus trong cơ thể. Các nghiên cứu đều chỉ ra chiết xuất này chủ yếu can thiệp vào quá trình bám dính ngoài tế bào hoặc giảm viêm [1, 3]. Chiết xuất không thay thế được thuốc kháng virus toàn thân đường uống do bác sĩ kê đơn trong các đợt bùng phát nặng.

Hơn nữa, chất lượng dược tính của cây không cố định. Thành phần hóa thực vật của mảnh cộng biến thiên rất lớn tùy theo vùng địa lý, điều kiện môi trường, nhiệt độ không khí, yếu tố di truyền và quy trình xử lý sau thu hoạch [4]. Do đó, việc tự nấu hoặc ngâm rượu mảnh cộng thủ công không đảm bảo nồng độ hoạt chất cần thiết để ức chế virus.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có vết loét zona lan rộng, tổn thương gần vùng mắt hoặc tai tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược bôi ngoài. Biến chứng zona ở mắt có thể đe dọa thị lực, cần điều trị y tế khẩn cấp bằng phác đồ chuẩn.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm từ mảnh cộng. Hiện chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng kiểm chứng độ an toàn toàn diện của dược liệu này trên các nhóm đối tượng nhạy cảm nói trên.

Người có cơ địa dị ứng, viêm da tiếp xúc cần thử một lượng nhỏ chế phẩm lên vùng da lành trước khi bôi vào vết thương tổn. Nếu xuất hiện dấu hiệu kích ứng, ngứa tăng hoặc phù nề, phải ngừng sử dụng ngay lập tức.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng mảnh cộng để hỗ trợ điều trị mụn rộp hoặc zona nhẹ, người bệnh nên ưu tiên các dạng kem bôi, gel bôi chuẩn hóa đã được kiểm định chất lượng thay vì dùng cây tươi [1].

Nên bôi ở lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chỉ định từ bác sĩ. Thời điểm bôi tốt nhất là ngay khi vừa xuất hiện cảm giác châm chích, nóng rát ban đầu, trước khi mụn nước vỡ loét diện rộng, nhằm tận dụng cơ chế ngăn chặn xâm nhiễm của thảo dược [1, 8].

Luôn vệ sinh sạch tay và vùng tổn thương trước khi bôi thuốc. Tuyệt đối không tự ý ngưng các thuốc kháng virus đường uống do bác sĩ chỉ định nếu đợt bùng phát zona có kèm đau thần kinh dữ dội.

Chiết xuất cây mảnh cộng chứa nhiều hoạt chất tiềm năng giúp kháng virus herpes và giảm phản ứng viêm tại chỗ [3, 4]. Dù vậy, thảo dược này chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ ngoài da, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn. Người bệnh cần thăm khám sớm để được chẩn đoán chính xác và dùng thuốc đúng giai đoạn.