Bối cảnh và lời đồn về nước hoa thanh cúc

Nhiều người truyền tai nhau cách rửa mắt bằng nước chưng cất hoa thanh cúc để giảm khô, mỏi và ngứa bờ mi. Đây là thói quen chăm sóc mắt dân gian phổ biến tại phương Tây, nay lan rộng qua các hội nhóm làm đẹp tự nhiên tại Việt Nam. Tâm lý chuộng thảo mộc khiến không ít người tự mua hoa khô hoặc nước cất đóng chai không rõ nguồn gốc để nhỏ trực tiếp vào mắt mỗi ngày.

Nước hoa thanh cúc (Centaurea cyanus) thực sự chứa các hợp chất có hoạt tính chống viêm trong điều kiện thí nghiệm. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng lâm sàng chất lượng cao chứng minh hiệu quả chữa viêm bờ mi ở người. Việc tự pha chế tại nhà còn tiềm ẩn rủi ro nhiễm khuẩn nặng cho nhãn cầu.

Cụm hoa thanh cúc có đường kính 1,5–3 cm, gồm các hoa con bất thụ màu xanh thẫm bên ngoài và hoa hữu thụ bên trong [1]. Dược điển Liên bang Nga ghi nhận hoa cây này dùng làm chất lợi tiểu và thực phẩm bổ sung, đồng thời thảo mộc này được dùng trong y học dân gian châu Âu để giảm viêm mắt nhẹ [2, 6].

Nước thanh cúc làm dịu mắt bằng cách nào?

Hoa thanh cúc chứa các chuỗi phân tử đường phức hợp gọi là polysaccharide. Khi phân tích hóa học, thành phần polysaccharide từ cụm hoa bao gồm acid galacturonic, arabinose, glucose, rhamnose và galactose [2].

Các chất này can thiệp vào hệ thống bổ thể và ức chế các phản ứng viêm sưng mô [2]. Ngoài polysaccharide, chiết xuất cồn của hoa còn chứa các chất chuyển hóa thứ cấp như catechol và alpha-amyrin [3]. Cây cũng phát tán các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi đặc trưng, trong đó có trans-beta-farnesene [4].

Cơ chế chống viêm được ghi nhận chủ yếu nhờ khả năng ức chế giải phóng các chất trung gian gây viêm và giảm hiện tượng thoát dịch mô. Tuy nhiên, hoạt tính kháng oxy hóa của dịch chiết hoa lại ở mức thấp [3].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì?

Khoa học hiện đại đã kiểm tra hoạt tính sinh học của thanh cúc qua một số mô hình thực nghiệm trong phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu dược lý công bố năm 1999 đã đánh giá tác động chống viêm của cụm hoa thanh cúc [2]. Nghiên cứu tiến hành các thử nghiệm dược lý ức chế phù nề do carrageenan, zymosan và dầu croton gây ra trên mô hình động vật [2]. Đồng thời, các nhà khoa học kiểm tra khả năng ức chế hoạt tính ly giải huyết tương và kích ứng hoạt tính phản vệ độc tố bổ thể [2]. Kết quả cho thấy polysaccharide chiết xuất từ hoa có đặc tính chống viêm rõ rệt và cản trở hoạt động của bổ thể [2]. Giới hạn lớn nhất là nghiên cứu chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và động vật, chưa thử nghiệm trên mắt người [2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tại Nga so sánh thành phần hóa thực vật và hoạt tính sinh học giữa ba loài thanh cúc [3]. Kết quả phân tích dịch chiết ethanol của Centaurea cyanus cho thấy catechol và alpha-amyrin là thành phần chính [3]. Đáng chú ý, chiết xuất cồn hoa thanh cúc có hoạt tính kháng vi sinh vật và hoạt tính chống oxy hóa ở mức thấp [3]. Giới hạn là nghiên cứu này dùng phương pháp chiết cồn nhắm đến kiểm soát sinh học nông nghiệp, không phải dạng bào chế nhãn khoa trên mắt người [3].

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác nhận nước chưng cất thanh cúc điều trị dứt điểm viêm bờ mi hay viêm kết mạc ở người. Dữ liệu chỉ dừng ở mức nghiên cứu hóa thực vật và dược lý tiền lâm sàng [2, 7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Nghiên cứu tiền lâm sàng ủng hộ kinh nghiệm dân gian châu Âu về khả năng giảm sưng viêm của polysaccharide hoa thanh cúc [2]. Các phân tử này có tiềm năng phát triển thành các hoạt chất hỗ trợ làm dịu mô mắt [2].

Giới hạn lớn nhất là khoảng cách giữa đĩa petri và mắt người. Dịch chiết thực vật thô chứa nhiều tạp chất, nồng độ hoạt chất thay đổi tùy theo điều kiện thu hái và thổ nhưỡng của từng vùng [3].

Các sản phẩm nước cất hoa bán trôi nổi thường không đồng nhất về hàm lượng hoạt chất. Chưa có nghiên cứu xác định liều lượng an toàn hoặc nồng độ tối ưu khi áp dụng lên niêm mạc mắt người.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng "thảo mộc tự nhiên 100% thì tuyệt đối lành tính". Đây là quan niệm sai lầm phổ biến khi chăm sóc mắt.

Dược liệu tự nhiên chưa qua tinh chế vẫn có thể gây kích ứng niêm mạc mắt. Một nghiên cứu năm 2021 chỉ ra dịch chiết loài thực vật này ức chế sự phát triển của rễ cây mầm non, chứng tỏ vẫn chứa các thành phần có hoạt tính sinh học ức chế tế bào [3].

Hiểu lầm khác là nước hoa thanh cúc có thể tiêu diệt vi khuẩn gây viêm bờ mi. Nghiên cứu thực tế chỉ ra dịch chiết cồn của hoa thanh cúc có hoạt tính kháng khuẩn thấp đối với các chủng vi sinh vật thử nghiệm [3]. Nước hoa cúc không thể thay thế thuốc kháng sinh hay thuốc nhỏ mắt đặc trị viêm nhiễm do bác sĩ chỉ định.

Mối nguy nhiễm trùng khi tự pha chế

Tự đun sắc hoa khô hoặc chưng cất nước hoa thanh cúc tại nhà để nhỏ mắt là hành vi tiềm ẩn nhiều rủi ro y tế. Môi trường mắt rất nhạy cảm, đòi hỏi dung dịch tiếp xúc phải vô trùng hoàn toàn và đẳng trương.

Dụng cụ đun nấu gia đình và hoa khô không đảm bảo điều kiện vô khuẩn. Dịch chiết tự làm chứa nhiều bào tử nấm mốc, vi khuẩn đất và protein lạ dễ gây viêm loét giác mạc.

Các biểu hiện nhiễm trùng mắt cấp tính như cương tụ kết mạc, đỏ mắt, chảy nước mắt nhiều có thể gây nhầm lẫn với các tổn thương khác hoặc phản ứng kích ứng [5]. Tự nhỏ dung dịch tự chế khiến vi khuẩn xâm nhập sâu, nguy cơ dẫn đến biến chứng suy giảm thị lực vĩnh viễn.

Ai nên thận trọng?

Người đang bị viêm bờ mi mạn tính hoặc khô mắt nặng cần tránh dùng các loại nước cất hoa tự chế. Màng phim nước mắt của nhóm này đang tổn thương, dịch lạ dễ kích hoạt viêm nặng hơn.

Người có tiền sử viêm kết mạc dị ứng với phấn hoa họ Cúc (Asteraceae) phải tránh xa các sản phẩm từ thanh cúc. Tiếp xúc trực tiếp có thể gây đỏ mắt dữ dội, phù nề mí mắt và ngứa ngáy.

Người vừa phẫu thuật mắt hoặc có vết xước giác mạc tuyệt đối không để nước hoa cúc chạm vào mắt. Phụ nữ mang thai, mẹ cho con bú và trẻ nhỏ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa mắt trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nhỏ mắt nào.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Người dùng muốn tận dụng đặc tính làm dịu của thanh cúc nên chọn sản phẩm nhỏ mắt công nghiệp đã được cấp phép y tế. Các sản phẩm này phải qua quy trình lọc vô trùng, chuẩn hóa nồng độ và chỉnh độ pH phù hợp sinh lý mắt.

Không dùng nước hoa hồng, nước cất hoa dùng để dưỡng da mặt xịt vào mắt. Các sản phẩm dưỡng da thường chứa cồn, hương liệu hoặc chất bảo quản gây bỏng rát bề mặt nhãn cầu.

Cách an toàn nhất là dùng dung dịch thanh cúc tiêu chuẩn bên ngoài da mí mắt:

  • Thấm nước chiết xuất thanh cúc đã được kiểm nghiệm lên bông tẩy trang sạch.
  • Đắp miếng bông lên vùng mí mắt nhắm kín trong 5–10 phút để giảm cảm giác căng tức sau ngày làm việc.
  • Tránh không để nước thảo mộc chảy trực tiếp vào tròng mắt.
  • Nếu mắt xuất hiện cảm giác cộm rát, đỏ mắt hoặc giảm thị lực, cần ngừng ngay và đến khám chuyên khoa mắt.

Nước thanh cúc chứa các polysaccharide có tiềm năng chống viêm trong các thử nghiệm mô hình thực nghiệm [2]. Tuy vậy, hiệu quả lâm sàng trên viêm bờ mi chưa được xác nhận đầy đủ, trong khi nguy cơ nhiễm khuẩn từ sản phẩm tự chế là có thật. Người tiêu dùng nên ưu tiên các dung dịch nhỏ mắt vô trùng đạt chuẩn y tế và đi khám bác sĩ khi mắt có biểu hiện bất thường.