Nhiều người thường xem việc trằn trọc thâu đêm suốt sáng chỉ là sự bất tiện tạm thời khiến cơ thể mệt mỏi vào sáng hôm sau. Tuy nhiên, tình trạng thiếu ngủ kéo dài không chỉ dừng lại ở cảm giác uể oải mà còn âm thầm tàn phá hệ thống tim mạch. Liệu mất ngủ mạn tính có thực sự đẩy nhanh tiến trình dẫn đến suy tim hay không là nỗi băn khoăn của rất nhiều người bệnh.
Câu trả lời ngắn gọn là có. Các nghiên cứu khoa học xác nhận mất ngủ mạn tính kích hoạt các phản ứng viêm toàn thân và làm biến đổi huyết động, nhịp tim lẫn huyết áp, từ đó làm tăng đáng kể nguy cơ mắc các bệnh tim mạch và thúc đẩy suy tim tiến triển [1]. Giấc ngủ kém chất lượng tạo nên một gánh nặng huyết động bất lợi, bào mòn chức năng co bóp của cơ tim theo thời gian [2].
Giấc ngủ bị gián đoạn tác động lên tim mạch ra sao?
Khi đi vào giấc ngủ tự nhiên, cơ thể bình thường sẽ trải qua các giai đoạn giấc ngủ sâu (sóng chậm), thời điểm mà hệ thần kinh giao cảm được nghỉ ngơi, huyết áp và nhịp tim đều hạ xuống mức thư giãn. Ở người mắc chứng mất ngủ, cấu trúc giấc ngủ bị đảo lộn nghiêm trọng với tình trạng giảm thời gian ngủ sâu, tăng tỷ lệ thức giấc giữa đêm và ngủ chập chờn [2], [1]. Tình trạng này khiến huyết áp ban đêm không thể giảm về mức sinh lý bình thường mà luôn duy trì ở ngưỡng cao kèm theo dao động nhịp tim [1].
Hiện tượng tăng kích thích thần kinh giao cảm không chỉ xuất hiện vào ban đêm mà còn kéo dài dai dẳng sang cả ban ngày [1], [3]. Nghiên cứu điện não đồ cho thấy người mất ngủ mạn tính luôn ở trong trạng thái kích thích quá mức (hyperarousal) [1]. Đồng thời, nồng độ hormone căng thẳng cortisol tăng vọt, phối hợp cùng các dấu hiệu giao cảm hoạt động quá mức, trực tiếp thúc đẩy phát triển bệnh tăng huyết áp và đái tháo đường [3]. Áp lực mạch máu tăng cao liên tục buộc cơ tim phải làm việc quá tải nhằm tống máu đi nuôi cơ thể, lâu dần dẫn đến phì đại và suy giảm chức năng tim.
Phản ứng viêm âm thầm phá hủy cấu trúc cơ tim
Hệ thống miễn dịch và chu kỳ thức - ngủ có mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ lẫn nhau [1]. Khi ngủ, các cytokine điều hòa như interleukin-1 hay yếu tố hoại tử khối u (TNF) tham gia trực tiếp vào việc kiểm soát giai đoạn ngủ không chuyển động mắt nhanh (NREM) [1]. Việc thiếu ngủ kinh niên làm rối loạn số lượng tế bào miễn dịch, biến đổi hoạt tính cytokine và làm tăng các phản ứng viêm mạn tính trong cơ thể [1].
Tình trạng viêm gia tăng này là tác nhân trực tiếp làm tổn thương lớp tế bào nội mạc lót trong lòng mạch máu và thúc đẩy quá trình xơ vữa. Khi tình trạng viêm gia tăng kèm theo thiếu ngủ cấp hoặc mạn tính, cấu trúc và chức năng của cơ tim bị suy thoái rõ rệt, đặc biệt là ở những quả tim đã chịu tổn thương trước đó như sau nhồi máu cơ tim [4]. Không những thế, tình trạng viêm tăng cao do mất ngủ mạn tính còn liên quan mật thiết đến việc gia tăng tỷ lệ tử vong nói chung [1].
Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa mất ngủ và suy tim
Để hiểu rõ hơn tác động sinh học này, một nghiên cứu trên mô hình động vật công bố năm 2022 đã xem xét ảnh hưởng của thiếu ngủ cấp tính sau cơn nhồi máu cơ tim [4]. Nghiên cứu thực hiện trên các cá thể chuột đực, đánh giá tác động của việc tước đoạt giấc ngủ lên quá trình tiến triển suy tim sau tổn thương cơ tim [4]. Kết quả siêu âm tim cho thấy thiếu ngủ làm gia tăng mức độ phản ứng viêm, đồng thời gây ảnh hưởng bất lợi trực tiếp lên cấu trúc và chức năng của tim [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự biến đổi về mặt biểu sinh và phiên mã của các gen đồng hồ sinh học (CLOCK genes) như Bmal-1, CLOCK, cry-1 và per-1 [4]. Tuy vậy, các tác giả thừa nhận nghiên cứu có giới hạn khi chỉ thực hiện trên động vật đực và chưa làm rõ toàn bộ cơ chế phân tử gây rối loạn chức năng thất trái [4].
Ở góc độ dịch tễ học lâm sàng trên người, một tổng quan hệ thống năm 2021 tổng hợp từ 23 nghiên cứu đa ký giấc ngủ xác nhận người mất ngủ có sự suy giảm rõ rệt về hiệu suất ngủ, tổng thời gian ngủ và tỷ lệ ngủ sóng chậm [1]. Tác giả cũng chỉ ra các phân tích gộp và dữ liệu dân số quy mô quốc gia trong thập kỷ qua đã khẳng định mất ngủ làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh tim mạch [1]. Thêm vào đó, các biến cố như ngừng thở khi ngủ do tắc nghẽn hoặc ngừng thở trung ương ở bệnh nhân suy tim đều liên quan trực tiếp đến việc tăng tỷ lệ tử vong [2]. Ngược lại, việc can thiệp hỗ trợ thở áp lực dương liên tục (CPAP) hiệu quả cho cả hai dạng ngừng thở này đã giúp cải thiện tỷ lệ sống sót ở bệnh nhân suy tim [2].
Vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn giữa suy tim và mất ngủ
Mối quan hệ giữa mất ngủ và suy tim không chỉ diễn ra theo một chiều mà là một vòng luẩn quẩn phức tạp. Khoảng 30 đến 40% dân số từng trải qua tình trạng mất ngủ tại một thời điểm nào đó trong đời, và có từ 9 đến 15% tiến triển thành mất ngủ mạn tính nghiêm trọng [5]. Khi suy tim tiến triển, người bệnh lại đối mặt với hàng loạt triệu chứng ban đêm khiến giấc ngủ bị phá hủy [6].
Bệnh nhân suy tim thường bị gián đoạn giấc ngủ do ho, khó thở khi nằm đầu thấp, khó thở kịch phát về đêm và chứng tiểu đêm [6]. Chức năng bơm máu của tim suy giảm dẫn đến tình trạng giảm oxy máu và tưới máu kém lên não bộ cũng như các cơ quan nội tạng, gây ra mệt mỏi kiệt quệ và làm suy giảm chất lượng cuộc sống [6]. Ngoài ra, bệnh nhân suy tim còn đối mặt với tình trạng thở ngắt quãng Cheyne-Stokes, rối loạn cử động chi chu kỳ hoặc tác dụng phụ từ chính các loại thuốc điều trị tim mạch như thuốc chẹn beta hay statin, khiến việc duy trì giấc ngủ trở nên vô cùng khó khăn [2], [7]. Càng mất ngủ, gánh nặng huyết động lên trái tim vốn đã suy yếu lại càng trầm trọng hơn [2].
Hiểu lầm thường gặp về mất ngủ và bệnh tim mạch
Nhiều người lầm tưởng mất ngủ chỉ xuất hiện khi suy tim đã chuyển sang giai đoạn nặng với các cơn khó thở dữ dội. Thực tế y khoa ghi nhận người bệnh suy tim vẫn có thể than phiền về tình trạng mất ngủ dai dẳng ngay cả khi bệnh tim chỉ ở mức độ nhẹ [7]. Do đó, việc chủ quan không thăm khám sớm có thể bỏ lỡ cơ hội ngăn chặn bệnh tiến triển.
Một quan niệm sai lầm khác là giải pháp tối ưu cho mất ngủ luôn nằm ở thuốc an thần. Việc lạm dụng các loại thuốc ngủ hay thuốc an thần thông thường đôi khi mang lại hiệu quả kém và đi kèm nhiều tác dụng phụ ngoài ý muốn [8]. Trong khi đó, các biện pháp phi dược lý như liệu pháp nhận thức hành vi cho người mất ngủ (CBT-I) và rèn luyện vệ sinh giấc ngủ mới là trụ cột điều trị bền vững [5], [8]. Đối với trường hợp mất ngủ đi kèm suy tim không rõ căn nguyên, thử nghiệm dùng thuốc ramelteon mới là lựa chọn đầu tay [2]. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý mua thuốc ngủ uống khi chưa xác định nguyên nhân [2].
Ai nên thận trọng với tình trạng mất ngủ?
Những người đã có tiền sử tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc từng bị nhồi máu cơ tim cần đặc biệt cẩn trọng khi xuất hiện triệu chứng mất ngủ kéo dài từ 3 lần mỗi tuần và kéo dài trên 1 tháng [8], [3]. Tình trạng này có thể là tín hiệu cảnh báo tổn thương tim mạch đang âm thầm gia tăng mức độ viêm [4].
Người cao tuổi có biểu hiện khó thở khi nằm, tiểu đêm nhiều lần hoặc có dấu hiệu ngáy to, ngừng thở khi ngủ cần được thăm khám chuyên khoa tim mạch kết hợp chuyên khoa giấc ngủ [2], [6]. Người bệnh đang sử dụng các thuốc điều trị tim mạch như thuốc hạ mỡ máu hay thuốc hạ huyết áp nếu thấy giấc ngủ bị xáo trộn cũng cần thông báo cho bác sĩ để điều chỉnh liều hoặc đổi nhóm thuốc phù hợp, không được tự ý ngừng dùng thuốc [7].
Giải pháp thực tế cải thiện giấc ngủ và bảo vệ tim mạch
Để cải thiện tình trạng mất ngủ mạn tính mà không phụ thuộc quá mức vào thuốc, người bệnh cần thiết lập thói quen vệ sinh giấc ngủ chuẩn mực. Điều này bao gồm việc tối ưu hóa môi trường phòng ngủ yên tĩnh, hạn chế ánh sáng và duy trì giờ đi ngủ cố định mỗi ngày [5].
Một can thiệp triển vọng được công bố năm 2020 trên 32 bệnh nhân trưởng thành mắc chứng mất ngủ nguyên phát mạn tính cho thấy, việc thực hành thiền định Heartfulness kết hợp vệ sinh giấc ngủ trong 8 tuần đã đem lại kết quả rất tích cực [8]. Điểm số chỉ số mức độ nghiêm trọng của mất ngủ (ISI) trung bình đã giảm rõ rệt từ 20,9 điểm xuống còn 10,4 điểm (p < 0,001) [8]. Đáng chú ý, trong số 24 bệnh nhân ban đầu phải dùng thuốc an thần hoặc thuốc ngủ, có tới 21 người (tương đương 87,5%) đã ngừng hẳn hoặc giảm được liều lượng thuốc sau 8 tuần kiên trì thực hành (p < 0,001) [8].
Giấc ngủ chất lượng đóng vai trò thiết yếu cho sức khỏe tim mạch ngang hàng với chế độ ăn uống khoa học và thói quen rèn luyện thể dục thường xuyên [5]. Việc chủ động điều trị các rối loạn giấc ngủ, kết hợp thư giãn tinh thần và theo dõi sức khỏe định kỳ sẽ giúp kiểm soát phản ứng viêm, ổn định huyết áp và bảo vệ trái tim khỏe mạnh lâu dài.
