Ăn ớt thường xuyên và tuổi thọ: Dữ liệu dịch tễ nói gì?

Ớt là gia vị quen thuộc trong bữa ăn hằng ngày, khiến nhiều người thắc mắc liệu ăn ớt thường xuyên có giúp bảo vệ tim mạch và kéo dài tuổi thọ hay không. Câu hỏi này càng được quan tâm khi nhiều thông tin truyền miệng gắn thói quen ăn cay với sức khỏe lâu dài.

Ăn ớt thường xuyên có kéo dài tuổi thọ không?

Hiện chưa có thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên dài hạn trên người chứng minh ăn ớt trực tiếp giúp sống lâu hơn, bởi dữ liệu hiện có chủ yếu là các nghiên cứu quan sát theo dõi theo thời gian và phân tích gộp các nghiên cứu thuần tập ^[1]. Các nghiên cứu thuần tập lớn ghi nhận mối liên hệ giữa thói quen ăn đồ cay với nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân và tử vong tim mạch thấp hơn, nhưng chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả ^[1].

Ngoài ra, phần lớn công trình khoa học khảo sát việc tiêu thụ "đồ ăn cay" nói chung — bao gồm ớt tươi, ớt khô, tương ớt hoặc dầu ớt — chứ chưa tách riêng tác dụng của việc ăn quả ớt tươi đơn lẻ ^[1]. Một số nghiên cứu khác lại cho thấy kết quả trái chiều lên mỡ máu, cân nặng và huyết áp, nên lợi ích tổng thể vẫn cần được diễn giải thận trọng ^[2].

Nghiên cứu thuần tập nói gì về tử vong tim mạch và đột quỵ?

Phân tích gộp công bố năm 2021 tổng hợp 4 nghiên cứu thuần tập tại Mỹ, Trung Quốc, Ý và Iran trên 564.748 người trưởng thành (51,2% là nữ) với thời gian theo dõi trung vị 9,7 năm ^[1]. So với nhóm không ăn hoặc ăn dưới 1 ngày/tuần, nhóm ăn đồ cay thường xuyên (ớt, tương ớt hoặc dầu ớt) có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn 12% và nguy cơ tử vong do bệnh tim thấp hơn 18% ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu không ghi nhận mức giảm có ý nghĩa thống kê đối với tử vong do bệnh mạch máu não và mức độ khác biệt giữa các nghiên cứu khá lớn ^[1].

Một nghiên cứu thuần tập công bố năm 2015 theo dõi người tham gia trong trung vị 7,2 năm (3.500.004 người-năm) đã ghi nhận 11.820 ca tử vong ở nam và 8.404 ca tử vong ở nữ ^[3]. Ở nhóm ăn đồ cay hằng tuần, ớt tươi và ớt khô là loại gia vị phổ biến nhất ^[3]. Dù vậy, người ăn cay gần như mỗi ngày cũng thường sống ở nông thôn, có tỷ lệ hút thuốc và uống rượu cao hơn, đồng thời ăn thịt đỏ, rau và trái cây thường xuyên hơn so với người ăn ít cay ^[3].

Nghiên cứu thuần tập China Kadoorie Biobank (CKB) công bố năm 2024 trên 486.335 người Trung Quốc trong trung vị 12,1 năm ghi nhận 136.125 ca mắc bệnh mạch máu ^[4]. So với người ăn đồ cay dưới 1 lần/tuần, các nhóm ăn 1–2 ngày/tuần (tỷ số nguy hại HR 0,95), 3–5 ngày/tuần (HR 0,96) và 6–7 ngày/tuần (HR 0,97) đều có nguy cơ mắc bệnh mạch máu thấp hơn, trong đó HR dưới 1 phản ánh mức nguy cơ tương đối thấp hơn và xu hướng này rõ hơn ở người trẻ tuổi và vùng nông thôn ^[4].

Về nguy cơ đột quỵ, một nghiên cứu thuần tập theo dõi 50.174 người (30–79 tuổi) trong trung vị 10,7 năm đã ghi nhận 3.967 ca đột quỵ, gồm 3.494 ca đột quỵ thiếu máu não và 516 ca đột quỵ xuất huyết ^[5]. So với nhóm không bao giờ hoặc hiếm khi ăn cay, nguy cơ đột quỵ chung thấp hơn ở nhóm ăn hằng tháng (HR 0,914), 1–2 ngày/tuần (HR 0,869) và 3–5 ngày/tuần (HR 0,826) ^[5]. Với đột quỵ thiếu máu não, mối liên hệ tạo thành đường cong chữ U với mức nguy cơ thấp nhất ở nhóm ăn 3–5 ngày/tuần (HR 0,813); ở người béo phì, ăn cay từ 3 ngày/tuần trở lên cũng liên quan đến nguy cơ đột quỵ thiếu máu não thấp hơn ^[5].

Nghiên cứu năm 2023 trên 22.160 người Hán (30–79 tuổi) tại Tây Nam Trung Quốc trong trung bình 45,5 tháng ghi nhận 312 ca đột quỵ mới ^[6]. Ăn đồ cay liên quan đến mức giảm 34% nguy cơ đột quỵ ở nhóm có điểm chế độ ăn kiểm soát tăng huyết áp (DASH) thấp, nhưng ở người không ăn cay thì điểm DASH cao lại gắn với mức giảm tới 46% nguy cơ đột quỵ ^[6]. Hai yếu tố này có sự tương tác nghịch: lợi ích của ăn cay chỉ thể hiện ở người ăn uống kém lành mạnh theo chuẩn DASH, còn lợi ích của chế độ ăn DASH cao lại chỉ rõ ở người không ăn cay ^[6].

Trên nhóm bệnh nhân đái tháo đường chưa mắc bệnh mạch vành, đột quỵ hay ung thư, nghiên cứu năm 2023 từ dữ liệu CKB theo dõi 26.163 người trong trung vị 8,5 năm (ghi nhận 5.465 biến cố tim mạch chính) ^[7]. Nhóm ăn đồ cay từ 1 ngày/tuần trở lên có nguy cơ gặp biến cố tim mạch chính (tử vong do tim, nhồi máu cơ tim không tử vong hoặc đột quỵ) thấp hơn nhẹ so với nhóm không hoặc hiếm khi ăn cay (HR 0,94; P = 0,041), nhưng không có khác biệt thống kê giữa các mức tần suất ăn cay khác nhau ^[7].

Tác động trái chiều lên mỡ máu và chỉ số chuyển hóa

Không phải mọi dữ liệu dịch tễ đều ghi nhận xu hướng có lợi khi ăn đồ cay. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2017 trên 6.774 người trưởng thành khỏe mạnh ở Trung Quốc (18–65 tuổi) cho thấy tần suất và lượng ăn cay liên quan nghịch với cholesterol xấu LDL-C và tỷ lệ LDL-C/HDL-C ^[8]. Người ăn cay từ 5 lần/tuần trở lên và mức cay vừa có cholesterol tốt HDL-C cao hơn, nhưng tần suất, lượng ăn và độ cay lại đi kèm mức triglyceride (mỡ trung tính) trong máu cao hơn ^[8].

Trái ngược với các nghiên cứu thuần tập lớn nêu trên, nghiên cứu thuần tập Quảng Châu công bố năm 2022 lại ghi nhận tần suất và độ cay cao liên quan đến hồ sơ nguy cơ tim mạch bất lợi hơn ^[2]. Người ăn cay nhiều hơn có chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo, tỷ lệ eo/hông, huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, đường huyết lúc đói và triglyceride cao hơn, đồng thời HDL-C thấp hơn ^[2]. Ở bệnh nhân đái tháo đường, mối liên hệ với BMI, vòng eo, triglyceride và huyết áp tâm trương cao hơn vẫn tồn tại ngay cả khi đã hiệu chỉnh theo tổng năng lượng, tinh bột, chất béo và chất đạm ^[2].

Hiểu lầm thường gặp đối chiếu với bằng chứng

Nhiều người cho rằng ăn càng cay và ăn càng nhiều lần trong tuần thì lợi ích tim mạch càng lớn. Thực tế, nghiên cứu về đột quỵ cho thấy mối liên hệ dạng chữ U với mức nguy cơ thấp nhất nằm ở mốc 3–5 ngày/tuần chứ không tăng tuyến tính khi ăn nhiều hơn ^[5], còn ở người đái tháo đường thì không có sự khác biệt thống kê giữa các nhóm tần suất ăn cay ^[7].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần thêm ớt vào bữa ăn để bù đắp cho thực đơn thiếu lành mạnh. Dữ liệu năm 2023 cho thấy ăn đồ cay không mang lại lợi ích bổ sung cho người vốn đã có điểm chế độ ăn DASH cao, và nhóm không ăn cay nhưng tuân thủ DASH cao vẫn đạt mức giảm 46% nguy cơ đột quỵ ^[6].

Ngoài ra, việc thấy tỷ lệ tử vong thấp hơn ở người ăn cay thường dễ bị hiểu nhầm là bằng chứng nhân quả. Bản thân các tác giả nghiên cứu thuần tập đều lưu ý người ăn cay có nhiều khác biệt đi kèm về nơi sống, hút thuốc, uống rượu và khẩu phần thực phẩm khác ^[3], nên không thể tách riêng vai trò của ớt nếu chỉ dựa vào dữ liệu quan sát ^[1].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện nay

Bằng chứng hiện tại vẫn còn một số khoảng trống quan trọng chưa có lời giải:

• Chưa có thử nghiệm can thiệp trên người để xác nhận quan hệ nhân quả giữa việc ăn ớt và tuổi thọ hay bệnh tim mạch ^[1].
• Chưa tách bạch được tác dụng riêng của quả ớt tươi so với tương ớt, dầu ớt hoặc các thành phần khác trong món ăn cay ^[1].
• Phần lớn dữ liệu quy mô lớn đến từ các quần thể tại Trung Quốc ^[4], nên chưa rõ kết quả có lặp lại giống nhau ở các vùng có khí hậu và tập quán ẩm thực khác biệt hay không ^[2].
• Chưa xác định được liều lượng cụ thể (bao nhiêu gram ớt hoặc bao nhiêu quả mỗi ngày) là tối ưu hay an toàn lâu dài, cũng như chưa kiểm soát hết các yếu tố gây nhiễu như đồ ngọt và nước giải khát đi kèm bữa ăn ^[2].

Ai nên thận trọng khi ăn đồ cay?

Dựa trên nghiên cứu thuần tập Quảng Châu, người cao tuổi đang có nguy cơ tim mạch tăng cao — đặc biệt ở những khu vực vốn ít ăn cay — có thể phù hợp hơn với chế độ ăn thanh đạm thay vì đồ ăn cay ^[2]. Các tác giả lưu ý món ăn cay theo tập quán ẩm thực đôi khi gắn liền với khẩu phần có mật độ năng lượng cao ^[2].

Người đang thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, tăng triglyceride máu hoặc mắc đái tháo đường cũng cần theo dõi sát các chỉ số chuyển hóa của bản thân. Dữ liệu dịch tễ đã ghi nhận mối liên hệ giữa ăn cay thường xuyên với mức triglyceride cao hơn ^[8], cũng như BMI, vòng eo và huyết áp tâm trương cao hơn ngay cả trong nhóm đái tháo đường ^[2]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị nên trao đổi với bác sĩ trước khi điều chỉnh thói quen ăn uống.

Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn hằng ngày

Nếu bạn vốn quen ăn cay và cơ thể dung nạp tốt, có thể dùng ớt hoặc đồ ăn cay ở lượng vừa phải như một gia vị tạo hương vị, thay vì cố ăn thật cay hay ăn liên tục với kỳ vọng kéo dài tuổi thọ. Khi chế biến, nên hạn chế các món cay nhiều dầu mỡ, nhiều năng lượng hoặc dùng kèm đồ ngọt và nước uống có đường ^[2].

Quan trọng hơn, hãy ưu tiên xây dựng nền tảng bữa ăn cân bằng và đa dạng thực phẩm, tương tự nguyên tắc chế độ ăn DASH giàu rau xanh, trái cây và kiểm soát muối, vì điểm DASH cao liên quan rõ rệt đến nguy cơ đột quỵ thấp hơn ^[6]. Nếu đang mắc bệnh tim mạch, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường hoặc dùng thuốc dài ngày, bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có lựa chọn phù hợp.

Kết luận

Dữ liệu dịch tễ quy mô lớn ghi nhận thói quen ăn đồ cay thường xuyên có liên quan đến nguy cơ tử vong chung và tử vong do bệnh tim mạch thấp hơn, nhưng chưa chứng minh được quan hệ nhân quả ^[1]. Bên cạnh đó, tác động lên cân nặng, huyết áp và mỡ máu vẫn còn những kết quả trái chiều giữa các nghiên cứu ^[2]. Vì vậy, ớt chỉ nên được xem là gia vị dùng ở mức vừa phải trên nền một chế độ ăn lành mạnh, và người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ.