Dân công sở thường đối mặt với lối sống ngồi nhiều, ít vận động và thói quen ăn uống thất thường, làm tăng nguy cơ tăng huyết áp âm thầm. Nhiều người tìm đến chế độ ăn DASH như giải pháp dinh dưỡng giúp kiểm soát huyết áp mà chưa cần dùng thuốc. Liệu chế độ ăn này có mang lại hiệu quả thực tế cho người ít vận động và huyết áp đang ở mức ranh giới?

Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng khẳng định chế độ DASH giúp hạ rõ rệt cả huyết áp tâm thu và tâm trương [1, 2]. Hiệu quả này xuất hiện ngay cả khi chỉ can thiệp dinh dưỡng, nhưng mức giảm sẽ tối ưu hơn nếu kết hợp vận động và kiểm soát cân nặng [1, 8].

Chế độ ăn DASH gồm những thực phẩm gì?

Chế độ DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) tập trung vào các nhóm thực phẩm giàu khoáng chất tự nhiên [2, 4]. Khẩu phần nhấn mạnh việc ăn nhiều trái cây, rau xanh và sữa ít béo [2, 4].

Thực đơn cũng bao gồm ngũ cốc nguyên hạt, thịt gia cầm, cá và các loại hạt [1]. Đồng thời, chế độ này giảm thiểu chất béo, thịt đỏ, đồ ngọt và đồ uống chứa đường [1].

Bằng chứng hạ huyết áp ở người thừa cân, ít vận động

Nghiên cứu lâm sàng ENCORE theo dõi 144 người trưởng thành ít vận động, thừa cân hoặc béo phì (BMI 25–39,9 kg/m2) có huyết áp cao (tâm thu 130–159 hoặc tâm trương 85–99 mm Hg) trong 16 tuần [2]. Nhóm áp dụng DASH đơn thuần giảm 11,2 mm Hg huyết áp tâm thu và 7,5 mm Hg huyết áp tâm trương [1, 8]. Nhóm kết hợp DASH với tập thể dục nhịp điệu và hạn chế calo giảm mạnh hơn: 16,1 mm Hg tâm thu và 9,9 mm Hg tâm trương, trong khi nhóm ăn đối chứng chỉ giảm 3,4/3,8 mm Hg [1, 8]. Mức độ tuân thủ DASH càng cao thì chỉ số huyết áp tại phòng khám giảm càng nhiều [2].

Một thử nghiệm trên 72 bệnh nhân tăng huyết áp tâm thu đơn độc giai đoạn 1 (tâm thu 140–159 mm Hg, tâm trương <90 mm Hg) cho thấy chế độ DASH kéo dài 8 tuần hạ huyết áp tâm thu 11,2 mm Hg so với chế độ ăn chuẩn của người Mỹ [3]. Tỷ lệ đưa huyết áp tâm thu về dưới 140 mm Hg ở nhóm DASH đạt 78%, so với 24% ở nhóm đối chứng và 50% ở nhóm chỉ ăn nhiều rau quả [3].

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 từ 10 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp cũng ghi nhận DASH biến thể giúp giảm trung bình 3,26 mm Hg huyết áp tâm thu và 2,07 mm Hg huyết áp tâm trương [4]. Mức hạ tâm thu rõ rệt hơn ở người có huyết áp ban đầu từ 140/90 mm Hg trở lên, và huyết áp tâm trương giảm nhiều hơn ở nhóm theo dõi trên 8 tuần hoặc có BMI từ 30 kg/m2 trở lên [4].

Giảm huyết áp có đồng nghĩa với cải thiện mỡ máu?

Dù DASH đơn thuần giúp hạ huyết áp đáng kể, dữ liệu từ nghiên cứu ENCORE cho thấy nếu không kết hợp tập luyện và giảm calo, chế độ này hầu như không cải thiện độ nhạy insulin hay mỡ máu [5]. Nhóm DASH đơn thuần duy trì cân nặng ổn định (chỉ giảm -0,3 kg) và không cải thiện khả năng gắng sức [5]. Ngược lại, nhóm DASH kết hợp tập thể dục giảm 8,7 kg, cải thiện rõ độ nhạy insulin, giảm cholesterol toàn phần, LDL và triglyceride [5].

Nghiên cứu chéo trên 36 người cho thấy chế độ DASH chuẩn làm giảm cả LDL-cholesterol lẫn HDL-cholesterol [6]. Khi áp dụng biến thể DASH nhiều chất béo hơn (thay sữa ít béo bằng sữa nguyên béo, giảm đường), huyết áp vẫn giảm tương đương DASH chuẩn, đồng thời giảm được triglyceride và VLDL mà không làm tăng đáng kể LDL [6].

Điều chưa biết

Các nghiên cứu hiện có chưa đưa ra câu trả lời rõ ràng cho những vấn đề sau:

  • Mức độ duy trì chế độ ăn DASH trong môi trường công sở thực tế tại châu Á, nơi bữa ăn trưa thường phụ thuộc vào hàng quán bên ngoài.
  • Hiệu quả giảm tử vong chung và tử vong tim mạch trong dài hạn của DASH trên các nhóm dân số khác nhau; một nghiên cứu đoàn hệ mô phỏng thử nghiệm mục tiêu trên 4.365 bệnh nhân sau nhồi máu cơ tim (dùng nhiều thuốc hạ áp) không ghi nhận mối liên quan giữa việc tuân thủ DASH với nguy cơ tử vong [7].
  • Hiệu quả lâu dài của các dạng DASH biến thể khi theo dõi liên tục nhiều năm.

Hiểu lầm thường gặp về chế độ DASH

Nhiều người nghĩ chỉ cần ăn theo thực đơn DASH là tự động giảm cân và cải thiện toàn diện chuyển hóa. Nghiên cứu ENCORE chứng minh DASH đơn thuần mà không cắt giảm calo thì không làm giảm cân và không cải thiện độ nhạy insulin [5].

Hiểu lầm khác là DASH bắt buộc phải kiêng tuyệt đối toàn bộ chất béo. Thử nghiệm năm 2016 cho thấy việc dùng sữa béo thay cho sữa ít béo trong khuôn khổ DASH vẫn mang lại mức giảm huyết áp tương đương DASH tiêu chuẩn [6].

Ai nên thận trọng?

Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc bệnh tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn mạnh mẽ, tránh nguy cơ tụt huyết áp quá mức khi kết hợp dinh dưỡng và thuốc [6, 8].

Những người có bệnh lý chuyển hóa đi kèm cần có chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn liều lượng thực phẩm để tránh làm giảm cả chỉ số mỡ máu có lợi (HDL) như từng ghi nhận ở DASH chuẩn [6].

Cách áp dụng thực tế cho người ngồi nhiều

Dân công sở muốn cải thiện huyết áp nên bắt đầu bằng việc tăng dần trái cây tươi, rau củ và chuyển sang các loại hạt thay cho đồ ăn vặt ngọt [2, 4]. Hạn chế tối đa nước ngọt có gas và thịt đỏ trong các bữa ăn hằng ngày [1].

Để đạt kết quả tim mạch toàn diện, không nên chỉ dựa vào ăn uống. Việc bổ sung các bài tập thể dục nhịp điệu và kiểm soát tổng năng lượng nạp vào là yếu tố then chốt giúp giảm mỡ bụng, tăng độ nhạy insulin và hạ huyết áp sâu hơn [5, 7, 8].

Chế độ DASH có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng vững chắc về khả năng hạ huyết áp ở người ít vận động và thừa cân. Tuy nhiên, dinh dưỡng lành mạnh cần đi kèm vận động thể chất thường xuyên để bảo vệ sức khỏe tim mạch lâu dài.