Nhiễm khuẩn đường tiết niệu là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều phụ nữ trong thai kỳ, gây tiểu buốt, rắt và khó chịu kéo dài. Trước nỗi sợ dùng thuốc kháng sinh ảnh hưởng đến thai nhi, nhiều mẹ bầu truyền tai nhau giải pháp uống nước ép hoặc dùng viên uống chiết xuất từ quả nam việt quất (cranberry). Vậy loại quả này có thực sự an toàn và hiệu quả để phòng bệnh hay không?
Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng nam việt quất khá an toàn và có xu hướng hỗ trợ giảm nguy cơ nhiễm khuẩn tiết niệu ở phụ nữ mang thai [1]. Tuy nhiên, bằng chứng về hiệu quả phòng ngừa vẫn chưa thực sự mạnh mẽ, sản phẩm này không thể thay thế kháng sinh điều trị và mẹ bầu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng [2].
Vì sao phụ nữ mang thai dễ mắc viêm tiết niệu?
Khi mang thai, cơ thể người phụ nữ trải qua hàng loạt thay đổi về nội tiết tố cùng sự giãn nở của niệu quản, khiến đường tiết niệu dễ bị vi khuẩn xâm nhập và phát triển [3]. Tình trạng này làm tăng tần suất xuất hiện nhiễm khuẩn đường tiết niệu ở phụ nữ mang thai so với bình thường [4].
Viêm đường tiết niệu là tình trạng nhiễm trùng do vi khuẩn phổ biến nhất trong thai kỳ, làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh và tử vong ở cả người mẹ lẫn thai nhi [5]. Tình trạng này còn liên quan đến việc tăng nguy cơ tiền sản giật và sinh non [5]. Bên cạnh đó, nhiễm khuẩn tiết niệu ở mẹ bầu cũng có liên quan yếu đến việc tăng nguy cơ mắc động kinh hoặc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) ở trẻ sau này [5].
Cơ chế tác động của nam việt quất với vi khuẩn gây bệnh
Trong tự nhiên, nam việt quất (Vaccinium macrocarpon) chứa các hợp chất hoạt tính sinh học đặc biệt là polyphenol và proanthocyanidins loại A (PAC) [5], [6]. Các hợp chất này giúp ức chế quá trình tổng hợp tua fimbriae-P và làm biến dạng tế bào vi khuẩn Escherichia coli (kể cả chủng nhạy cảm hay kháng kháng sinh) [6].
Nhờ cơ chế ức chế này, proanthocyanidins loại A ngăn chặn vi khuẩn bám dính vào lớp tế bào biểu mô đường tiết niệu, làm giảm khả năng vi khuẩn gây nhiễm trùng niêm mạc bàng quang [5], [6]. Ngoài ra, các hợp chất trong nam việt quất còn giúp giảm ổ chứa mầm bệnh ở đường tiêu hóa và ức chế chuỗi phản ứng viêm [5]. Một nghiên cứu thí điểm còn phát hiện việc uống nước ép nam việt quất làm giảm đáng kể nồng độ interleukin-6 (chất trung gian gây viêm) trong nước tiểu của phụ nữ mang thai [3].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả ở mẹ bầu
Dù có cơ chế sinh học rõ ràng, các thử nghiệm lâm sàng trên phụ nữ mang thai lại cho thấy kết quả giảm nhiễm khuẩn tiết niệu chưa thực sự đồng nhất [6].
Một tổng quan hệ thống năm 2023 phân tích dữ liệu từ 2 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và 1 nghiên cứu đoàn hệ với tổng số 1.156 phụ nữ mang thai cho thấy có xu hướng giảm nhiễm trùng đường tiết niệu khi dùng sản phẩm bổ sung nam việt quất [1]. Tuy nhiên, giá trị thực tế của kết quả bị ảnh hưởng do tỷ lệ khó dung nạp đường tiêu hóa khi dùng dạng nước ép lên đến 23% (44 trên 188 đối tượng) [1]. Tỷ lệ tuyển dụng và duy trì người tham gia ở 2 thử nghiệm này gặp khó khăn lớn, trung bình chỉ đạt lần lượt 33% và 59% [1].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác so sánh nước ép nam việt quất với giả dược trên 188 phụ nữ mang thai dưới 16 tuần chỉ ra rằng những người dùng nhiều liều nước ép mỗi ngày giảm 57% tình trạng vi khuẩn niệu không triệu chứng và giảm 41% nhiễm trùng tiết niệu có triệu chứng [3]. Tuy vậy, tỷ lệ bỏ cuộc ở nghiên cứu này lên tới 38,8% vì mẹ bầu không dung nạp được nước ép [3]. Một thử nghiệm lâm sàng khác ghi nhận 70,5% người tham gia uống nước ép báo cáo giảm tần suất nhiễm trùng tiết niệu, so với 32,16% ở nhóm chỉ uống nước lọc [3].
Độ an toàn cho mẹ và thai nhi theo nghiên cứu lớn
Vấn đề dị tật và biến chứng thai kỳ luôn là mối quan tâm hàng đầu của các mẹ bầu khi sử dụng thảo dược. Một nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn tại Na Uy (The Norwegian Mother and Child Cohort Study) theo dõi hơn 100.000 thai kỳ từ năm 1999 đến 2008 đã thu thập dữ liệu cụ thể về vấn đề này [2].
Trong số 68.522 phụ nữ tham gia, có 919 người (chiếm 1,3%) đã sử dụng nam việt quất khi mang thai [2]. Kết quả cho thấy việc sử dụng thảo dược này không làm tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh ở thai nhi [2]. Thêm vào đó, nam việt quất cũng không liên quan đến rủi ro thai chết lưu, tử vong chu sinh, trẻ nhẹ cân, thai nhỏ so với tuổi thai, sinh non, điểm số Apgar thấp dưới 7, nhiễm trùng sơ sinh hay xuất huyết âm đạo trong giai đoạn đầu thai kỳ [2].
Dù ghi nhận mối liên quan giữa việc dùng nam việt quất ở giai đoạn sau của thai kỳ với triệu chứng xuất huyết âm đạo sau tuần 17, các phân tích phân nhóm sâu hơn đối với các ca xuất huyết nặng đã không ghi nhận nguy cơ đáng kể [2]. Dữ liệu từ một khảo sát trên 400 thai phụ khác cũng cho thấy việc dùng nam việt quất thường xuyên không gây biến cố bất lợi [4], [3].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng có thể uống nước ép nam việt quất để tự chữa khỏi viêm tiết niệu mà không cần dùng kháng sinh. Đây là quan điểm sai lầm nguy hiểm, bởi vì theo các hướng dẫn điều trị, tình trạng vi khuẩn niệu không triệu chứng ở phụ nữ mang thai bắt buộc phải được can thiệp bằng liệu pháp kháng sinh theo chỉ định y khoa [2].
Các thử nghiệm lâm sàng công bố trong những năm qua tồn tại một số sai sót, thiếu các sản phẩm được chuẩn hóa và cần thêm dữ liệu để xác định liều lượng tối ưu cũng như thời gian dùng tối thiểu [7]. Hiệu quả giảm nhiễm trùng tiết niệu của nam việt quất trong thai kỳ ở một số tài liệu vẫn được đánh giá là chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [6]. Trong giai đoạn cho con bú, độ an toàn của nam việt quất hiện vẫn chưa được xác định rõ [4].
Ai nên thận trọng khi muốn dùng nam việt quất?
Phụ nữ có tiền sử dạ dày nhạy cảm hoặc hay bị rối loạn tiêu hóa cần cẩn trọng vì nước ép nam việt quất gây tỷ lệ bất dung nạp đường ruột khá cao trong thai kỳ [1], [3].
Người có cơ địa sỏi thận hoặc nguy cơ sỏi tiết niệu cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm cô đặc. Nghiên cứu đã chứng minh rằng dịch cô đặc từ nam việt quất chứa hàm lượng oxalate cao, điều này có khả năng làm tăng nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu [5]. Ngoài ra, mẹ bầu có hiện tượng xuất huyết âm đạo trong những tháng giữa và cuối thai kỳ cần ngừng sử dụng và đi khám ngay để được theo dõi [2].
Gợi ý cách áp dụng thực tế an toàn cho mẹ bầu
Dữ liệu lâm sàng chỉ ra rằng việc đổi dạng bổ sung từ nước ép sang viên nang đã giúp giảm đáng kể tác dụng phụ trên đường tiêu hóa, chỉ còn xuất hiện ở 2% đối tượng nghiên cứu (1 trên 49 người) [1]. Một nghiên cứu thí điểm cũng chứng minh viên nang nam việt quất đạt tỷ lệ tuân thủ điều trị lên đến 82% trong suốt 6 tháng ở thai phụ [3].
Nếu muốn bổ sung, mẹ bầu nên ưu tiên các sản phẩm dạng viên nang có nguồn gốc rõ ràng thay vì uống nước ép đóng chai chứa nhiều đường [1], [3]. Tuyệt đối không tự ý dùng liều lượng quá mức và luôn hỏi ý kiến bác sĩ sản khoa đang theo dõi thai kỳ trước khi bắt đầu. Việc uống đủ nước hàng ngày kết hợp giữ vệ sinh vùng kín đúng cách vẫn là nguyên tắc nền tảng quan trọng nhất.
Nam việt quất là giải pháp tự nhiên giàu tiềm năng, ghi nhận mức độ an toàn tốt cho sự phát triển của thai nhi nhưng chỉ đóng vai trò hỗ trợ phòng ngừa [1], [2]. Mẹ bầu không được dùng thảo dược này để thay thế thuốc điều trị nhiễm khuẩn tiết niệu khi đã phát hiện có vi khuẩn trong nước tiểu [2]. Khi có bất kỳ triệu chứng tiểu buốt, tiểu rắt hay đau tức bụng dưới, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
