Nam việt quất và vi khuẩn HP dạ dày: Bằng chứng nói gì?

Nhiều người khi phát hiện nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) dạ dày thường lo lắng về tình trạng kháng kháng sinh hoặc tác dụng phụ của thuốc. Do đó, xu hướng tìm kiếm các loại thực phẩm tự nhiên hỗ trợ ức chế vi khuẩn ngày càng phổ biến, trong đó có nước ép nam việt quất (cranberry).

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy nam việt quất không thể thay thế phác đồ kháng sinh tiệt trừ HP. Loại quả này chỉ đóng vai trò hỗ trợ ức chế vi khuẩn bám dính vào niêm mạc dạ dày và gia tăng hiệu quả điều trị trong một số trường hợp nhất định.

Cơ chế chống bám dính của nam việt quất

Vi khuẩn HP muốn tồn tại và gây viêm loét dạ dày trước hết phải bám dính vào lớp tế bào biểu mô niêm mạc. Nếu không thể bám vào bề mặt, vi khuẩn dễ bị đào thải ra ngoài theo nhu động đường tiêu hóa [3, 8].

Các hợp chất proanthocyanidins có trong quả nam việt quất đã được chứng minh trong ống nghiệm là có cơ chế ngăn chặn vi khuẩn bám dính vào mô tế bào [1, 7]. Hoạt tính chống bám dính này không chỉ được ứng dụng phổ biến trong việc phòng ngừa nhiễm khuẩn đường tiết niệu mà còn mở ra tiềm năng đối với vi khuẩn HP trong dạ dày ^[1].

Khi vi khuẩn bị ức chế khả năng bám dính, mật độ khuẩn lạc trong niêm mạc dạ dày có xu hướng suy giảm, từ đó hỗ trợ kiểm soát mức độ nhiễm khuẩn ^[2].

Bằng chứng lâm sàng ở người trưởng thành

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2021 được tiến hành trên 522 người trưởng thành dương tính với HP ^[3]. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả của nước ép nam việt quất chuẩn hóa proanthocyanidin, viên bột nam việt quất hoặc giả dược ở các mốc 2 tuần và 8 tuần thông qua test hơi thở C13 ^[3].

Kết quả cho thấy ở tuần thứ 8, tỷ lệ âm tính với HP ở nhóm dùng nước ép chứa hàm lượng proanthocyanidin cao (44 mg proanthocyanidin/khẩu phần 240 ml) uống hai lần mỗi ngày đạt 20,00%, vượt trội có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược (7,35%) và các mức liều thấp hơn ^[3]. Đáng chú ý, các liều bột nam việt quất dạng viên nang lại không đem lại hiệu quả rõ rệt ^[3].

Trước đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược năm 2005 tại Sơn Đông (Trung Quốc) trên 189 người trưởng thành cũng ghi nhận kết quả tương tự ^[4]. Những người tham gia uống hai hộp nước ép nam việt quất 250 ml mỗi ngày hoặc đồ uống giả dược trong 90 ngày ^[4].

Tại ngày thứ 90, có 14 trên 97 người (14,43%) ở nhóm uống nước ép có kết quả test hơi thở C13 âm tính, so với 5 trên 92 người (5,44%) ở nhóm giả dược (p < 0,05) ^[4]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc tiêu thụ nước ép nam việt quất thường xuyên có thể giúp ức chế vi khuẩn HP ^[4].

Tác động trên đối tượng trẻ em

Bên cạnh người lớn, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng năm 2008 đã khảo sát trên 295 trẻ em (từ 6 đến 16 tuổi) không có triệu chứng nhưng có kết quả test hơi thở C13 dương tính với HP ^[5]. Nghiên cứu chia các em thành 4 nhóm để dùng nước ép nam việt quất (200 ml/ngày), men vi sinh Lactobacillus johnsonii La1 (80 ml/ngày), dạng kết hợp cả hai, hoặc giả dược trong 3 tuần ^[5].

Kết quả trên 271 trẻ hoàn thành nghiên cứu cho thấy tỷ lệ làm sạch vi khuẩn ở nhóm đối chứng chỉ là 1,5%, trong khi nhóm dùng nam việt quất đạt 16,9%, nhóm dùng men vi sinh đạt 14,9% và nhóm kết hợp đạt 22,9% (p < 0,01) ^[5]. Tuy nhiên, việc kết hợp đồng thời nước ép và men vi sinh không tạo ra tác dụng cộng hưởng rõ rệt ^[5].

Đáng chú ý, khi tiến hành test hơi thở lại sau 1 tháng ngừng sử dụng ở 19 trẻ từng có kết quả âm tính, vi khuẩn HP đã tái xuất hiện ở 80% trường hợp ^[5]. Điều này chứng minh rằng nam việt quất chỉ hỗ trợ ức chế tạm thời sự cư trú của khuẩn HP chứ không thể loại bỏ hoàn toàn mầm bệnh ^[5].

Phối hợp cùng phác đồ kháng sinh

Do khả năng tự làm sạch vi khuẩn đơn độc của nam việt quất khá hạn chế, các nhà khoa học đã tìm hiểu việc phối hợp dược liệu này vào phác đồ điều trị y khoa. Một nghiên cứu năm 2016 thực hiện trên 200 bệnh nhân viêm loét dạ dày tá tràng có HP để đánh giá tác dụng khi bổ sung nam việt quất vào phác đồ ba thuốc chuẩn gồm lansoprazole, amoxicillin và clarithromycin (LCA) ^[6].

Người bệnh được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm A chỉ dùng phác đồ LCA trong 14 ngày, còn nhóm B dùng LCA kết hợp 500 mg viên nang nam việt quất hai lần mỗi ngày trong 14 ngày ^[6]. Đánh giá bằng test hơi thở C13 sau 6 tuần kết thúc điều trị cho thấy tỷ lệ tiệt trừ HP ở nhóm có bổ sung nam việt quất đạt 89%, cao hơn rõ rệt so với mức 74% ở nhóm chỉ dùng kháng sinh đơn thuần (p = 0,042) ^[6].

Kết quả này cho thấy nam việt quất có tiềm năng trở thành một liệu pháp hỗ trợ nhằm cải thiện hiệu quả của các phác đồ tiệt trừ HP hiện hành ^[6].

Giới hạn của bằng chứng khoa học

Mặc dù một số nghiên cứu riêng lẻ cho kết quả khả quan, bức tranh tổng thể từ y học thực chứng vẫn yêu cầu sự thận trọng. Một phân tích gộp năm 2022 tổng hợp từ 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 1.935 cá nhân cho thấy bổ sung nam việt quất giúp tăng cơ hội tiệt trừ vi khuẩn HP lên 1,27 lần ^[7].

Tuy nhiên, mối liên quan này không đạt mức có ý nghĩa thống kê (tỷ suất chênh OR: 1,27; khoảng tin cậy 95%: 0,63 đến 2,58) ^[7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra mức độ không đồng nhất vừa phải giữa các thử nghiệm lâm sàng đã thực hiện ^[7].

Các chuyên gia nhận định do số lượng thử nghiệm còn ít và chất lượng chưa đồng đều, tiềm năng hỗ trợ điều trị của nam việt quất vẫn cần được chứng minh thêm qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm quy mô lớn hơn trong tương lai ^[7].

Hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần thận trọng

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống nước ép nam việt quất là có thể tự chữa khỏi viêm loét dạ dày do vi khuẩn HP mà không cần uống thuốc kháng sinh. Đây là quan niệm sai lầm nguy hiểm, bởi nam việt quất không phải thuốc điều trị và không thể thay thế phác đồ tiệt trừ y khoa [1, 5].

Việc tự ý ngưng thuốc kê đơn để dùng nước ép thảo dược có thể dẫn đến thất bại điều trị, làm vi khuẩn kháng thuốc và tăng nguy cơ biến chứng loét hoặc ung thư dạ dày [2, 4]. Ngoài ra, hiệu quả giữa dạng nước ép chuẩn hóa và bột đóng viên nang cũng không đồng nhất, không thể tùy tiện quy đổi ^[3].

Những người có bệnh lý nền dạ dày nặng, người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị hoặc phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên các sản phẩm cô đặc từ nam việt quất.

Gợi ý áp dụng thực tế

Nếu muốn bổ sung nam việt quất vào chế độ ăn để hỗ trợ tiêu hóa, người dùng nên lựa chọn các dạng nước ép nguyên chất không thêm đường hoặc nước ép chuẩn hóa lượng proanthocyanidin rõ ràng ^[3]. Việc tiêu thụ nước ép nam việt quất nên được xem là biện pháp dinh dưỡng bổ trợ lành tính, dễ dung nạp ^[3].

Thời điểm dùng thích hợp là chia thành các lượng vừa phải trong ngày, có thể dùng sau bữa ăn để tránh kích ứng niêm mạc do vị chua của quả. Người đang điều trị HP bằng kháng sinh nên thông báo cho bác sĩ để được hướng dẫn phối hợp an toàn, hợp lý ^[6].

Tóm lại, nam việt quất chứa hoạt chất giúp ức chế vi khuẩn HP bám vào niêm mạc dạ dày và có thể hỗ trợ nâng cao hiệu quả tiệt trừ khi kết hợp với thuốc. Dù vậy, người bệnh tuyệt đối không dùng sản phẩm này thay thế phác đồ y tế chuẩn và cần tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.