Cảm giác tiểu buốt, tiểu rắt khiến nhiều người tìm đến các biện pháp truyền miệng để giảm khó chịu. Nước ép hoặc viên uống nam việt quất thường được xem như "thần dược" trị dứt điểm viêm đường tiết niệu. Nhiều người thắc mắc liệu loại quả này có thể chữa khỏi bệnh hay chỉ là lời đồn thổi.

Câu trả lời từ y khoa rất rõ ràng: nam việt quất không phải thuốc kháng sinh và không thể điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu cấp tính [1]. Các hợp chất trong quả chỉ có tác dụng hỗ trợ ngăn ngừa vi khuẩn bám dính, đóng vai trò phòng ngừa và giảm nguy cơ tái phát ở một số nhóm đối tượng nhất định [2].

Cơ chế tác động hỗ trợ của nam việt quất

Khi đường tiết niệu bị viêm, vi khuẩn gây bệnh bám dính vào lớp niêm mạc bàng quang và đường dẫn tiểu để phát triển. Vi khuẩn bám càng chắc thì khả năng gây viêm nhiễm và tổn thương mô càng lớn [3].

Thành phần hoạt tính sinh học quan trọng nhất trong nam việt quất được quan tâm là proanthocyanidins (PACs) [4]. Hoạt chất này giúp ngăn chặn vi khuẩn bám vào bề mặt tế bào niêm mạc đường tiết niệu [4]. Nhờ cơ chế không bám dính, dòng chảy nước tiểu tự nhiên có thể dễ dàng đào thải vi khuẩn ra ngoài trước khi chúng tạo ổ viêm mới [1].

Tuy nhiên, cơ chế phòng ngừa này hoàn toàn khác biệt với tác dụng diệt khuẩn của thuốc kháng sinh [1]. Một khi vi khuẩn đã xâm nhập sâu và gây nhiễm trùng cấp tính với các triệu chứng như sốt, đau buốt dữ dội, nam việt quất không có khả năng tiêu diệt tác nhân gây bệnh [1].

Bằng chứng khoa học về khả năng phòng ngừa

Nhiều phân tích tổng hợp quy mô lớn đã đánh giá vai trò của nam việt quất trong việc ngăn ngừa tái phát nhiễm trùng đường tiết niệu.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2017 thực hiện phân tích chuỗi thử nghiệm lâm sàng (TSA) đã kiểm tra tác động phòng ngừa của loại quả này [1]. Kết quả cho thấy các sản phẩm từ nam việt quất làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc viêm đường tiết niệu với tỷ số nguy cơ gộp là 0,6750 (khoảng tin cậy 95%: 0,5516 - 0,7965; p < 0,0001) [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận nam việt quất có thể giúp giảm tần suất tái phát bệnh và hạn chế việc sử dụng kháng sinh [1].

Năm 2021, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp toàn diện khác cập nhật dữ liệu đến tháng 6 năm 2021 bao gồm 23 thử nghiệm lâm sàng với 3.979 người tham gia [2]. Phân tích cho thấy tiêu thụ sản phẩm chứa nam việt quất làm giảm đáng kể nguy cơ viêm đường tiết niệu ở các nhóm nhạy cảm với tỷ số nguy cơ RR = 0,70 (khoảng tin cậy 95%: 0,59 - 0,83; P < 0,01) [2].

Phân tích nhóm nhỏ trong nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra tỷ lệ giảm nguy cơ tương đối khác nhau ở từng nhóm: phụ nữ bị viêm đường tiết niệu tái phát giảm 32% nguy cơ (RR = 0,68; 95% CI: 0,56 - 0,81); trẻ em giảm 45% nguy cơ (RR = 0,55; 95% CI: 0,31 - 0,97); bệnh nhân đặt ống thông tiểu lưu giảm 51% nguy cơ (RR = 0,49; 95% CI: 0,33 - 0,73) [2]. Ngoài ra, nhóm dùng nước ép nam việt quất ghi nhận mức giảm nguy cơ tương đối 35% so với nhóm dùng viên nén hoặc viên nang (RR = 0,65; 95% CI: 0,54 - 0,77) [2].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2022 tập trung vào nhóm người cao tuổi sống tại các cơ sở chăm sóc nội trú cũng ghi nhận các sản phẩm nam việt quất giúp giảm xuất hiện nhiễm trùng đường tiết niệu ở nhóm đối tượng này [4].

Vì sao các kết quả nghiên cứu đôi khi trái ngược?

Dù nhiều báo cáo khẳng định hiệu quả phòng bệnh, y văn vẫn ghi nhận những luồng ý kiến và bằng chứng mâu thuẫn trong nhiều năm [3].

Các tổng quan hệ thống thời kỳ đầu từ tổ chức Cochrane cho thấy chất lượng bằng chứng chưa thực sự đồng nhất. Bản đánh giá năm 2000 gồm 4 thử nghiệm lâm sàng (3 thử nghiệm bắt chéo, 1 thử nghiệm song song) và bản đánh giá năm 2001 gồm 5 thử nghiệm đều nhận thấy cỡ mẫu nghiên cứu nhỏ, tỷ lệ người bỏ cuộc cao và chất lượng bằng chứng gốc còn hạn chế [5], [6]. Đến bản đánh giá năm 2004 gồm 7 thử nghiệm ghi nhận ở 2 thử nghiệm chất lượng tốt, nam việt quất giúp giảm đáng kể nguy cơ viêm đường tiết niệu sau 12 tháng ở phụ nữ với RR = 0,61 (khoảng tin cậy 95%: 0,40 - 0,91) [7].

Một bài phân tích phương pháp luận năm 2017 chỉ ra lý do dẫn đến các kết luận khác biệt là do sự không đồng nhất về nhóm đối tượng tham gia giữa các nghiên cứu [3]. Trong các phân tích gộp lớn, mức độ không đồng nhất I2 dao động từ 43% đến 65% [3]. Một phân tích có đến 75,6% trọng số thuộc về nhóm bệnh nhân có bệnh lý bàng quang phức tạp (chấn thương tủy sống, bàng quang thần kinh), mang lại kết quả không có ý nghĩa thống kê rõ rệt (RR: 0,86; 95% CI: 0,71 - 1,04) [3]. Ngược lại, khi phân tích tập trung riêng vào phụ nữ có tiền sử tái phát nhiễm trùng, hiệu quả bảo vệ thể hiện rất mạnh mẽ với RR = 0,53 (khoảng tin cậy 95%: 0,33 - 0,83) [3].

Ngoài ra, sự thiếu hụt nghiên cứu chuẩn hóa về hàm lượng hoạt chất chính proanthocyanidins (PACs) trong từng sản phẩm cũng là nguyên nhân gây ra kết quả trái chiều giữa các thử nghiệm [4].

Hiểu lầm thường gặp: Dùng nam việt quất thay thuốc trị bệnh

Hiểu lầm phổ biến và nguy hiểm nhất là uống thật nhiều nước ép nam việt quất để dập tắt cơn đau buốt khi đang viêm cấp tính. Nam việt quất hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt vi khuẩn khi chúng đã phát triển ồ ạt trong hệ tiết niệu [1].

Việc tự ý dùng nước ép hay thực phẩm chức năng thay cho phác đồ điều trị có thể làm chậm trễ thời gian dùng kháng sinh cần thiết [1]. Tình trạng nhiễm trùng bàng quang cấp nếu không được xử lý y tế kịp thời có thể lan ngược dòng lên đài bể thận, dẫn đến viêm thận bể thận nguy hiểm.

Nam việt quất chỉ được xem là biện pháp hỗ trợ (adjuvant therapy) nhằm giảm tần suất bệnh quay trở lại ở người có nguy cơ cao [2]. Người bệnh tuyệt đối không tự chẩn đoán và không dùng sản phẩm này để thay thế chỉ định của bác sĩ.

Ai nên thận trọng khi dùng?

Dù là sản phẩm chiết xuất từ tự nhiên, nam việt quất không phù hợp cho tất cả mọi người và vẫn có thể gây tác dụng phụ. Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận tình trạng khó chịu tiêu hóa và tác dụng phụ là nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ bỏ dở thử nghiệm cao ở một số người dùng [5].

Nước ép nam việt quất thương phẩm thường chứa nhiều đường để cân bằng vị chua tự nhiên gắt. Người mắc đái tháo đường hoặc rối loạn đường huyết cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng để tránh làm tăng đường máu.

Người có cơ địa nhạy cảm về tiêu hóa, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm cô đặc nào từ nam việt quất.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Để hỗ trợ ngăn ngừa viêm đường tiết niệu, người có nguy cơ cao có thể cân nhắc bổ sung nam việt quất với lượng vừa phải [1], [2]. Khi chọn lựa, người dùng có thể dùng dạng nước ép nguyên chất không thêm đường hoặc dạng viên nang, viên nén theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chuyên gia y tế [2].

Nghiên cứu lâm sàng cho thấy hiệu quả dự phòng cần thời gian theo dõi liên tục, ví dụ các nghiên cứu ghi nhận mức giảm tái phát rõ sau chu kỳ 12 tháng [7]. Việc dùng ngắt quãng hoặc dùng khi đã phát bệnh sẽ không đem lại hiệu quả phòng ngừa mong muốn [1], [7].

Song song với việc bổ sung thực phẩm hỗ trợ, thói quen uống đủ nước mỗi ngày đóng vai trò then chốt giúp bàng quang đào thải liên tục các vi khuẩn có hại ra ngoài. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu nhiễm trùng như sốt, tiểu ra máu hoặc đau buốt vùng hạ vị, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kháng sinh đúng hướng dẫn [1].

Nam việt quất là giải pháp hỗ trợ tự nhiên có cơ sở khoa học trong việc ngăn ngừa tái phát viêm đường tiết niệu nhờ cơ chế ức chế vi khuẩn bám dính [1], [4]. Tuy nhiên, loại quả này không thể thay thế thuốc kháng sinh trong việc điều trị nhiễm trùng đang bùng phát [1]. Sử dụng sản phẩm với kỳ vọng thực tế, kết hợp lối sống khoa học và tuân thủ phác đồ y khoa là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu.