Mối liên hệ giữa thói quen làm ca đêm và nguy cơ gan nhiễm mỡ không do rượu?

Nhiều người lao động thường xuyên làm ca đêm hoặc luân phiên ca kíp vẫn nghĩ rằng việc thức khuya chỉ khiến cơ thể mệt mỏi tạm thời và có thể bù đắp bằng một giấc ngủ vào ban ngày. Tuy nhiên, tình trạng tích tụ mỡ trong gan âm thầm diễn ra ngay cả ở những người không hề uống rượu bia, khiến không ít người bất ngờ khi nhận kết quả khám sức khỏe định kỳ. Liệu thói quen làm việc lệch nhịp sinh học này có thực sự là yếu tố thúc đẩy bệnh gan nhiễm mỡ hay không?

Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện nay là có, làm ca đêm và rối loạn nhịp sinh học tự nhiên có mối liên hệ chặt chẽ với sự gia tăng nguy cơ mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu. Khi nhịp thức ngủ đảo lộn, các quá trình trao đổi chất cơ bản, đặc biệt là quá trình xử lý chất béo tại gan, bị gián đoạn và tạo điều kiện cho mỡ thừa ứ đọng trong các tế bào gan.

Áp lực ca đêm và nỗi lo lá gan quá tải

Trong xã hội hiện đại, công việc ca kíp là điều không thể thiếu đối với nhiều ngành nghề như y tế, sản xuất công nghiệp, an ninh, giao thông vận tải và dịch vụ kỹ thuật. Những người làm việc trong môi trường này thường phải thích nghi với việc thức trắng đêm, ngủ bù ngắt quãng vào ban ngày và ăn uống vào những khung giờ bất thường.

Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) là tình trạng chất béo, chủ yếu là triglyceride, tích tụ quá mức trong tế bào gan ở những người không có tiền sử lạm dụng rượu hoặc các nguyên nhân bệnh lý thứ phát khác ^[1]. Tình trạng này đang trở thành nguyên nhân phổ biến nhất gây ra các bệnh gan mạn tính trên phạm vi toàn cầu ^[2]. Mỡ tích tụ chủ yếu dưới dạng các giọt mỡ lớn trong tế bào gan, đi kèm với các mức độ viêm nhiễm, tổn thương tế bào và xơ hóa khác nhau ^[2].

Nhiều người lầm tưởng rằng gan nhiễm mỡ chỉ xuất hiện ở những người thừa cân béo phì hoặc người thường xuyên tiệc tùng, sử dụng nhiều rượu bia. Trên thực tế, ngay cả những người có thể trạng bình thường nhưng sinh hoạt đảo lộn chu kỳ tự nhiên vẫn đối mặt với nguy cơ tích mỡ tại gan do các rối loạn nội tại trong cơ thể ^[2].

Rối loạn nhịp sinh học tác động thế nào đến chuyển hóa lipid tại gan?

Mọi cơ quan trong cơ thể người đều vận hành theo một đồng hồ sinh học tự nhiên kéo dài khoảng 24 giờ, chịu sự điều phối chung từ hệ thần kinh trung ương và các đồng hồ ngoại vi tại từng mô, bao gồm cả gan. Các quá trình sinh hóa như tổng hợp, oxy hóa và vận chuyển chất béo đều được lập trình để diễn ra tối ưu vào những thời điểm nhất định trong ngày.

Làm việc ca đêm gây ra sự xáo trộn nghiêm trọng đối với nhịp sinh học bình thường của cơ thể, từ đó thúc đẩy tình trạng gan nhiễm mỡ và phản ứng viêm tại gan ^[3]. Khi nhịp sinh học bị phá vỡ, cân bằng nội môi chuyển hóa của gan bị tổn hại nghiêm trọng ^[1]. Một trong những cơ chế phổ biến nhất dẫn tới sự hình thành gan nhiễm mỡ là hiện tượng kháng insulin ^[2]. Kháng insulin thường liên quan đến tình trạng béo phì, nhưng nó hoàn toàn có thể phát triển ở cả những cá nhân không bị béo phì ^[2].

Hậu quả trực tiếp của kháng insulin là sự gia tăng quá trình phân giải lipid ở các mô mỡ ngoại vi, dẫn tới việc giải phóng một lượng lớn axit béo tự do đưa về gan dồn dập ^[2]. Khi lượng axit béo tràn ngập vượt quá khả năng xử lý và đốt cháy của tế bào gan, hiện tượng ngộ độc mỡ (lipotoxicity) sẽ xuất hiện, thúc đẩy tổn thương tế bào, kích hoạt phản ứng viêm và kích thích quá trình chết theo chương trình của tế bào gan ^[2]. Bên cạnh đó, hệ miễn dịch bẩm sinh cũng tham gia tích cực vào quá trình tiến triển của bệnh lý này ^[2]. Ngoài ra, sự mất cân bằng vi khuẩn đường ruột cũng được ghi nhận có liên quan mật thiết đến sự phát triển của bệnh gan nhiễm mỡ ^[2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn

Mối liên hệ giữa ca đêm và bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu đã được nhiều nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới khảo sát và chứng minh cụ thể qua các số liệu lâm sàng.

Một nghiên cứu tiền cứu lớn công bố năm 2023 được thực hiện trên 281.280 người tham gia thuộc cơ sở dữ liệu UK Biobank nhằm đánh giá mối liên hệ này ^[4]. Các nhà nghiên cứu đã theo dõi sức khỏe của các đối tượng với thời gian theo dõi trung vị lên tới 12,1 năm, tương đương hơn 3,37 triệu người-năm, và ghi nhận 2.555 trường hợp mới mắc gan nhiễm mỡ không do rượu ^[4]. Kết quả cho thấy, so với những người không bao giờ hoặc hiếm khi làm ca đêm, những người thỉnh thoảng làm ca đêm có nguy cơ mắc bệnh cao hơn 1,12 lần (khoảng tin cậy 95%: 0,96 - 1,31) ^[4]. Đối với những người thường xuyên hoặc làm ca đêm cố định, nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ tăng lên 1,27 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,08 - 1,48) ^[4].

Phân tích sâu hơn trên nhóm 75.059 người có báo cáo chi tiết về tiền sử làm việc ca đêm trong suốt cuộc đời chỉ ra rằng: thời gian gắn bó với ca đêm càng nhiều năm, tần suất làm đêm càng dày đặc, số ca đêm liên tiếp càng nhiều và thời lượng mỗi ca càng dài thì nguy cơ phát triển gan nhiễm mỡ càng cao ^[4]. Đáng chú ý, phân tích điểm nguy cơ đa gen cho thấy khuynh hướng di truyền không làm thay đổi mối liên hệ giữa làm việc ca đêm và nguy cơ mắc bệnh ^[4]. Điều này đồng nghĩa với việc dù một cá nhân không mang gen nhạy cảm với bệnh gan nhiễm mỡ, việc thường xuyên làm ca đêm vẫn làm tăng nguy cơ mắc bệnh một cách độc lập ^[4].

Cùng năm 2023, một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi trong 4 năm trên 14.112 công nhân ngành đường sắt tại Trung Quốc cũng được công bố ^[5]. Trong nghiên cứu này, các ca mắc mới được chẩn đoán dựa trên kết quả siêu âm ổ bụng kết hợp xét nghiệm các chỉ số sinh hóa máu ^[5]. Tỷ lệ mới mắc gan nhiễm mỡ trong toàn bộ nhóm nghiên cứu là 30,43% ^[5]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nguy cơ tương đối (RR) mắc bệnh ở nhóm thỉnh thoảng làm ca kíp là 1,069 (khoảng tin cậy 95%: 0,998 - 1,146) và ở nhóm thường xuyên làm việc ca kíp là 1,179 (khoảng tin cậy 95%: 1,059 - 1,312) so với nhóm hiếm khi làm ca ^[5]. Phân tích phân tầng còn cho thấy mức tăng nguy cơ do làm việc ca kíp thể hiện rõ rệt hơn ở đối tượng nữ giới và những người lớn tuổi ^[5].

Tại Hàn Quốc, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 trên 2.511 nam công nhân ngành sản xuất thép đã phân tích chi tiết mức độ bệnh qua siêu âm bụng ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng so với người làm việc ban ngày, người làm ca kíp có tỷ số chênh (OR) mắc gan nhiễm mỡ mức độ từ trung bình đến nặng là 1,449 (khoảng tin cậy 95%: 1,028 - 2,043) ^[1]. Tỷ lệ này đặc biệt tăng vọt ở nhóm đã làm việc ca kíp tổng cộng trên 20 năm, với nguy cơ gấp 2,285 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,051 - 4,970) so với người chỉ làm ca ngày ^[1].

Bên cạnh nguy cơ tổn thương gan, các nhà khoa học còn nhận thấy bệnh gan nhiễm mỡ ở người làm ca kíp có thể liên quan tới các rối loạn khác. Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu được biết đến như một rối loạn đa hệ thống, làm gia tăng nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 và các bệnh tim mạch ^[3]. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2024 khảo sát trên 73 nhân viên bảo vệ làm việc xoay ca (từ 35 đến 60 tuổi) bề ngoài khỏe mạnh nhằm đánh giá thêm tác động tới chức năng thần kinh ngoại biên ^[3]. Tình trạng bệnh nhân thoái hóa mỡ gan và phản ứng viêm do xáo trộn nhịp sinh học kéo theo nhiều nguy cơ sức khỏe tổng thể cần được theo dõi kỹ lưỡng ^[3].

Góc nhìn đa chiều: Khi các bằng chứng khoa học có sự khác biệt

Mặc dù phần lớn các công trình nghiên cứu quy mô lớn đều ghi nhận tác động bất lợi của ca đêm, giới khoa học vẫn duy trì cách nhìn thận trọng và khách quan trước những kết quả khác biệt.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2017 dựa trên dữ liệu khảo sát từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) qua các chu kỳ 2005-2010 đã đưa ra góc nhìn đa chiều ^[6]. Công trình này phân tích dữ liệu của 8.159 người lao động từ 20 đến 79 tuổi, trong đó có 11,1% là người làm việc ca kíp ^[6]. Nghiên cứu định nghĩa tình trạng gan nhiễm mỡ dựa trên sự gia tăng nồng độ men gan ALT và AST trong máu khi đã loại trừ lạm dụng rượu và viêm gan virus ^[6].

Kết quả từ dữ liệu NHANES cho thấy tỷ lệ hiện mắc gan nhiễm mỡ ở nhóm làm việc ca kíp là 17,0%, trong khi ở nhóm không làm ca kíp là 15,5% ^[6]. Tuy nhiên, sau khi phân tích đa biến điều chỉnh các yếu tố, tỷ số chênh OR là 1,11 (khoảng tin cậy 95%: 0,87 - 1,43), cho thấy không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa làm việc ca kíp và nguy cơ gan nhiễm mỡ trong tập dữ liệu này ^[6]. Các tác giả kết luận rằng dữ liệu cắt ngang từ khảo sát chưa hỗ trợ cho nhận định làm ca kíp làm tăng nguy cơ mắc bệnh gan nhiễm mỡ ^[6].

Sự không đồng nhất giữa các nghiên cứu bắt nguồn từ nhiều giới hạn phương pháp luận. Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh là một yếu tố then chốt: việc chỉ dùng chỉ số men gan AST và ALT để xác định gan nhiễm mỡ như trong nghiên cứu NHANES có độ nhạy không cao, bởi nhiều người có mỡ tích tụ trong gan nhưng men gan vẫn ở mức bình thường ^[6]. Ngược lại, các nghiên cứu sử dụng kỹ thuật siêu âm ổ bụng trực tiếp mang lại độ chính xác cao hơn trong việc nhận diện mỡ trong gan ^[5], ^[1]. Thêm vào đó, thiết kế nghiên cứu cắt ngang chỉ phản ánh dữ liệu tại một thời điểm, khó xác định mối quan hệ nhân quả rõ ràng như các nghiên cứu theo dõi đoàn hệ kéo dài hàng chục năm ^[4], ^[5].

Ăn đêm và thiếu ngủ: Cú hích kép đẩy nhanh tích mỡ

Làm việc ca đêm hiếm khi là một yếu tố đơn độc, mà nó thường kéo theo sự thay đổi sâu sắc trong hành vi sinh hoạt hàng ngày, đặc biệt là chuyện ăn uống và chất lượng giấc ngủ.

Nghiên cứu trên nhóm công nhân ngành thép năm 2022 đã bóc tách cụ thể các yếu tố hành vi này ^[1]. Kết quả cho thấy những người làm ca đêm nhưng không được phép chợp mắt hay ngủ nghỉ trong ca làm việc có nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ từ trung bình đến nặng cao hơn 1,463 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,030 - 2,078) so với người làm việc ban ngày ^[1]. Tình trạng mất ngủ triền miên gây stress sinh học, làm trầm trọng thêm mức độ đề kháng insulin và khiến gan dễ tổn thương hơn ^[2], ^[1].

Yếu tố thứ hai chính là hành vi ăn uống vào ban đêm. Nghiên cứu trên ghi nhận nhóm công nhân có thói quen tiêu thụ thức ăn trong ca đêm đối mặt với nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ mức độ trung bình-nặng cao hơn 1,580 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,093 - 2,284) so với những người làm ca ngày ^[1]. Ban đêm vốn là khoảng thời gian gan giảm tốc độ xử lý đường và chất béo để chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi và tự phục hồi. Việc nạp thêm năng lượng vào thời điểm nhạy cảm này buộc gan phải hoạt động trái chu kỳ tự nhiên, kích thích tích trữ axit béo thành các hạt mỡ thừa ^[2], ^[1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Không phải tất cả những người làm ca đêm đều chịu tác động tiêu cực ở mức độ giống nhau. Các dữ liệu dịch tễ cho thấy mức độ ảnh hưởng của việc thức đêm tới lá gan có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm người:

• Lao động ca kíp lâu năm: Những người có thâm niên làm ca kíp kéo dài trên 20 năm có nguy cơ tổn thương gan nhiễm mỡ mức độ trung bình-nặng tăng cao gấp hơn 2,2 lần ^[1]. Thời gian tiếp xúc với tình trạng rối loạn nhịp sinh học càng lâu thì khả năng bù trừ của gan càng suy giảm ^[4], ^[1].
• Lao động nữ giới và người lớn tuổi: Dữ liệu phân tầng từ nghiên cứu trên công nhân đường sắt cho thấy tác động có hại của công việc ca kíp lên sự xuất hiện của gan nhiễm mỡ có xu hướng tăng cao hơn ở nhóm lao động là nữ và nhóm người cao tuổi ^[5]. Quá trình chuyển hóa suy giảm theo độ tuổi kết hợp với sự nhạy cảm nội tiết tố khiến nhóm đối tượng này dễ tổn thương hơn trước sự đảo lộn nhịp sống ^[5].
• Người làm ca đêm với tần suất cao, liên tục: Những người thường xuyên làm ca đêm, có số ca đêm liên tiếp nhiều ngày và thời lượng ca làm việc kéo dài mỗi phiên đều phải đối mặt với nguy cơ tích tụ mỡ gan cao hơn rõ rệt ^[4], ^[5].
• Người có sẵn các vấn đề chuyển hóa: Những cá nhân có tình trạng kháng insulin hoặc thừa cân béo phì cần hết sức lưu tâm, bởi bản thân tình trạng kháng insulin đã làm tăng dòng axit béo tự do đổ dồn về gan, nếu cộng thêm việc thức đêm sẽ thúc đẩy bệnh diễn tiến nhanh hơn ^[2].

Lời khuyên thực tế giúp bảo vệ gan khi phải làm ca đêm

Đối với hàng triệu người lao động, làm việc ca đêm là yêu cầu bắt buộc của nghề nghiệp và không thể thay đổi. Tuy nhiên, chúng ta hoàn toàn có thể chủ động giảm thiểu tác động tiêu cực lên chuyển hóa gan thông qua việc điều chỉnh các thói quen sinh hoạt:

• Điều chỉnh thời điểm và khẩu phần ăn trong ca đêm: Cần tránh việc nạp các bữa ăn chính thịnh soạn hoặc ăn vặt liên tục trong đêm, bởi thói quen tiêu thụ thức ăn trong ca làm việc đã được chứng minh làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ ^[1]. Nên ăn bữa chính trước khi bắt đầu ca làm việc; nếu cảm thấy đói trong đêm, chỉ nên bổ sung các món nhẹ thanh đạm, ít đường và chất béo.
• Tận dụng cơ hội chợp mắt hợp lý: Việc hoàn toàn không được ngủ trong suốt ca đêm làm tăng đáng kể nguy cơ bệnh gan ^[1]. Do đó, người lao động nên tranh thủ chợp mắt ngắn từ 15 đến 30 phút trong giờ nghỉ giải lao được phép để giúp cơ thể và hệ thần kinh giải tỏa bớt căng thẳng chuyển hóa.
• Tối ưu hóa giấc ngủ bù ban ngày: Sau ca làm đêm, cần tạo môi trường ngủ ban ngày thật yên tĩnh, phòng ngủ đủ độ tối và thoáng mát nhằm mô phỏng lại điều kiện ban đêm, giúp đồng hồ sinh học nhanh chóng tái lập cân bằng.
• Chủ động thăm khám sức khỏe định kỳ: Người làm ca kíp thường xuyên nên chủ động kiểm tra sức khỏe gan mật qua siêu âm ổ bụng và xét nghiệm định kỳ, không nên chỉ dựa vào cảm giác cơ thể vì bệnh gan nhiễm mỡ thường tiến triển rất âm thầm ^[5], ^[2]. Nếu phát hiện các dấu hiệu rối loạn chuyển hóa hoặc có bệnh nền mạn tính, người lao động cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để có hướng theo dõi và điều chỉnh kịp thời.

Mối liên hệ giữa việc làm ca đêm và nguy cơ gia tăng gan nhiễm mỡ không do rượu là lời cảnh báo khoa học xác đáng về cái giá của việc đảo lộn nhịp sinh học tự nhiên. Dù áp lực công việc đòi hỏi phải thức khuya, việc kiểm soát chế độ dinh dưỡng, tránh ăn đêm quá mức và tận dụng thời gian nghỉ ngơi khoa học sẽ là tấm lá chắn thiết thực giúp bạn bảo vệ lá gan luôn khỏe mạnh.