Nhiều người có thói quen tìm mua các loại thảo dược bổ dưỡng về nấu nước uống hàng ngày hoặc hầm cùng món ăn để bồi bổ cơ thể. Trong số đó, ngọc giá (hay ngọc trúc - Polygonatum odoratum) thường được truyền tai là vị thuốc dưỡng âm, thanh nhiệt, tốt cho sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu khô theo cảm tính khiến không ít người băn khoăn: uống bao nhiêu gam mỗi ngày thì an toàn, liệu có nguy cơ tổn thương gan hay thận khi dùng lâu dài không?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có bằng chứng nghiên cứu xác định được ngưỡng định lượng chính xác bằng gam mỗi ngày để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho gan và thận khi dùng ngọc giá đường uống. Ngược lại, dữ liệu thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cảnh báo các món ăn phối hợp nhiều vị thuốc chứa thảo dược này vẫn tiềm ẩn độc tính với tế bào gan nếu dùng đậm đặc hoặc không rõ nguồn gốc.
Nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược bổ dưỡng
Nhiều người tiêu dùng vẫn giữ quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, có thể dùng thay nước lọc mỗi ngày mà không gây hại. Thực tế, gan là cơ quan chuyển hóa chính và thận là nơi bài tiết các hợp chất từ thức ăn, đồ uống. Khi dung nạp các hoạt chất thảo mộc nồng độ cao trong thời gian dài, các tế bào gan có thể chịu áp lực lớn.
Độc tính từ thảo mộc qua đường tiêu hóa có thể bắt nguồn từ chính các phân tử hóa học tự nhiên trong cây, quá trình chế biến, hoặc phản ứng cộng hưởng khi phối hợp nhiều vị thuốc trong cùng một bài thuốc. Do đó, việc tự ý xác định liều uống dựa trên kinh nghiệm dân gian mà thiếu căn cứ định lượng khoa học tiềm ẩn rủi ro chuyển hóa nghiêm trọng.
Bằng chứng phòng thí nghiệm về súp thảo dược chứa ngọc giá
Mối lo ngại về độc tính gan từ các món ăn chứa thảo dược quen thuộc đã được kiểm chứng qua nghiên cứu khoa học. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành kiểm tra độc tính trên tế bào gan người (dòng tế bào HepG2) khi tiếp xúc với các chế phẩm nước súp thảo dược bak kut teh [1].
Bối cảnh thực nghiệm xuất phát từ một trường hợp lâm sàng xuất hiện triệu chứng ngộ độc, bao gồm tiêu cơ vân chỉ sau 2 ngày ăn món súp thảo dược này [1]. Trong số các chế phẩm được phân tích, một số loại súp chứa bảng thành phần thảo dược phức tạp bao gồm Astragalus, Polygonatum odoratum (ngọc giá), Ligusticum chuanxiong, Angelica sinensis và Eugenia caryophyllata [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy độc tính tế bào gan diễn ra rất rõ rệt ở 4 công thức súp khác nhau ngay tại nồng độ thông thường của nước dùng [1]. Đáng chú ý, công thức số 4 gây độc tính tế bào gan đáng kể ngay cả khi đã pha loãng tới 1/1000 lần [1].
Các tác giả nghiên cứu chỉ ra rằng nhãn mác thành phần thường không rõ ràng, có nơi chỉ ghi gia vị chung chung, nơi lại liệt kê chi tiết nhiều loại dược liệu [1]. Ngoài ra, nguy cơ độc tính thực tế trên người có thể thay đổi tùy thuộc vào lượng nước sử dụng khi đun sắc và độ pha loãng tự nhiên của dịch vị trong dạ dày [1]. Thử nghiệm này cho thấy không chỉ các chế phẩm điều trị mà ngay cả món ăn thảo dược thông thường cũng có thể can thiệp vào các con đường chuyển hóa, gây tổn hại tế bào gan [1].
Bằng chứng khoa học và những khoảng trống hiện nay
Dữ liệu khoa học hiện hành về ngọc giá chủ yếu nằm trong bối cảnh các thang thuốc phối hợp hoặc thực nghiệm in vitro tế bào [1]. Điểm hạn chế lớn nhất là chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người nhằm phân lập riêng chiết xuất ngọc giá đơn lẻ để tìm ra liều độc cấp tính (LD50) hay khoảng liều điều trị an toàn cho gan và thận.
Việc một chế phẩm súp chứa ngọc giá gây độc tế bào gan HepG2 ở độ pha loãng 1/1000 chứng minh nguy cơ tồn tại trên mô hình nuôi cấy tế bào, nhưng tác động cụ thể của riêng thành phần ngọc giá cần được bóc tách thêm [1]. Sự thiếu hụt nghiên cứu định lượng này đồng nghĩa với việc không có một con số gam khô chính xác nào được cơ quan y tế công nhận là liều an toàn tuyệt đối khi dùng độc lập.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược bồi bổ
Hiểu lầm phổ biến nhất là thảo dược dùng trong ẩm thực thì không bao giờ gây độc. Nghiên cứu năm 2022 đã nhấn mạnh các sản phẩm thảo dược trong thực phẩm hoàn toàn có khả năng gây độc gan, thậm chí liên quan đến các ca suy gan tối cấp hoặc hoại tử gan được ghi nhận tại các đơn vị giải phẫu bệnh [1].
Hiểu lầm thứ hai là nước thảo dược càng nấu đặc, uống càng nhiều thì hiệu quả bồi bổ càng nhanh. Nồng độ hoạt chất đậm đặc khi đun sắc trong thể tích nước quá ít làm tăng nồng độ tiếp xúc của tế bào gan với các chất chuyển hóa, đẩy cao nguy cơ ngộ độc tế bào [1].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể tự do kết hợp ngọc giá với bất kỳ vị thuốc nào khác mà không lo tương tác. Sự phối trộn nhiều vị thuốc mà không kiểm soát tỉ lệ hay nguồn gốc là yếu tố khiến việc xác định độc tính và bảo vệ tạng phủ trở nên khó lường [1].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Trước những cảnh báo từ thực nghiệm về nguy cơ tổn hại tế bào gan, một số nhóm người cần tuyệt đối cẩn trọng trước khi dùng ngọc giá khô:
Người có bệnh lý nền về gan hoặc thận như viêm gan mạn, men gan cao, xơ gan, suy thận không nên tự ý dùng các loại nước hầm thảo dược chứa ngọc giá khi chưa có chỉ định y khoa.
Người đang điều trị bằng các thuốc chuyển hóa qua gan cần cảnh giác, do thảo dược có thể can thiệp vào các con đường chuyển hóa thuốc, dẫn đến tương tác bất lợi [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh dùng kéo dài các thang thuốc bổ chưa rõ độc tính định lượng.
Áp dụng thực tế và lưu ý an toàn
Để bảo vệ chức năng gan và thận trong đời sống hàng ngày, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Không tự ý mua ngọc giá khô về sắc uống thay trà liên tục trong thời gian dài. Khi sử dụng trong các món canh, súp dưỡng sinh, cần nấu với lượng nước đủ loãng, tránh cô đặc nước dùng quá mức [1].
Minh bạch nguồn gốc dược liệu. Tuyệt đối không sử dụng các gói thảo dược không ghi rõ thành phần, liều lượng chi tiết từng vị [1].
Theo dõi cơ thể: Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi cực độ, nước tiểu sẫm màu, vàng da, buồn nôn hoặc đau cơ sau khi dùng canh thảo dược, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan thận [1]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền để được kê đơn đúng thể trạng thay vì tự học theo các bài thuốc truyền miệng.
Sử dụng thảo dược bổ dưỡng đòi hỏi sự thận trọng khoa học thay vì tâm lý chủ quan. Với ngọc giá, việc chưa có liều lượng an toàn chuẩn hóa đồng nghĩa người dùng không nên lạm dụng để tránh gây gánh nặng chuyển hóa nguy hiểm cho gan và thận.
