Nhiều người có thói quen dùng máy sấy tóc sấy ấm chân sau khi đi mưa bị ướt lạnh vì tin rằng làm vậy sẽ ngừa cảm mạo. Thói quen này xuất phát từ cảm giác dễ chịu tức thì khi luồng khí nóng tiếp xúc với bàn chân tê buốt.

Tuy nhiên, việc sấy ấm chân bằng máy sấy tóc không thể tiêu diệt virus gây bệnh hô hấp cũng như không thay thế được cơ chế phòng ngừa cảm mạo. Hành động này chỉ có tác dụng hỗ trợ phục hồi nhiệt độ bề mặt da cục bộ và giảm cảm giác khó chịu sau khi bị nhiễm lạnh.

Cơ chế giữ nhiệt và giới hạn sinh học phòng bệnh

Khi cơ thể tiếp xúc với mưa gió lạnh, các mạch máu ngoại vi co lại để hạn chế mất nhiệt và bảo vệ dòng máu nuôi dưỡng các cơ quan nội tạng quan trọng [1, 3]. Hiện tượng co mạch ngoại vi này làm các chi như bàn chân và bàn tay nhanh chóng bị lạnh, giảm cảm giác thoải mái.

Cảm mạo là bệnh lý do các loại virus lây truyền qua đường hô hấp gây ra, xâm nhập chủ yếu qua niêm mạc mũi họng. Việc làm ấm bàn chân chỉ làm tăng nhiệt độ mô da cục bộ và giảm chênh lệch nhiệt độ giữa trung tâm với ngoại vi [1]. Nhiệt độ từ máy sấy bên ngoài bề mặt da hoàn toàn không có khả năng đi vào đường hô hấp để diệt trừ virus hay kích hoạt hàng rào miễn dịch ngăn chặn sự lây nhiễm mầm bệnh.

Tình trạng hạ thân nhiệt kéo dài gây ra nhiều rối loạn sinh lý tiêu cực cho cơ thể. Hạ thân nhiệt nhẹ có thể làm suy giảm chức năng miễn dịch, run rẩy và gia tăng nguy cơ nhiễm trùng [2]. Do đó, bảo vệ thân nhiệt là điều cần thiết, nhưng không nên ngộ nhận việc sưởi nóng một vùng da nhỏ ở chân là biện pháp ngăn chặn được cảm mạo do virus.

Các phương pháp làm ấm: Bằng chứng y học nói gì?

Khoa học y học đã tiến hành nhiều nghiên cứu về việc làm ấm ngoại vi và quản lý thân nhiệt nhằm ngăn chặn các biến chứng do nhiễm lạnh. Trong một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên năm 2018 trên 90 bệnh nhân phẫu thuật cột sống (chia làm hai nhóm, mỗi nhóm 45 người), thiết bị làm ấm được cài đặt ở 38 độ C cho nhóm A và 40 độ C cho nhóm B [3]. Kết quả cho thấy nhiệt độ trung bình của cơ thể không có sự khác biệt giữa hai mức nhiệt này trong các giai đoạn phẫu thuật và hồi tỉnh [3]. Điều này phản ánh việc nâng nhiệt độ nguồn nhiệt bên ngoài không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả vượt trội trong việc nâng thân nhiệt trung tâm [3].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn trung tâm công bố năm 2023 trên 197 bệnh nhân người lớn trải qua phẫu thuật không liên quan tim mạch đã đánh giá hiệu quả của việc chủ động làm ấm trước bằng luồng khí đối lưu trong ít nhất 10 phút [4]. Trong số 197 người (104 người ở nhóm chứng và 93 người ở nhóm làm ấm trước với thời gian trung vị 27 phút, từ 17 đến 38 phút), tỷ lệ hạ thân nhiệt ở nhóm chứng là 33,7% và nhóm làm ấm trước là 39,8% mà không có sự khác biệt đáng kể về mặt thống kê [4]. Hơn nữa, mức độ khó chịu vì nhiệt trước phẫu thuật ở nhóm làm ấm trước cao hơn đáng kể (15,1% so với 0% ở nhóm chứng) [4].

Báo cáo ca bệnh năm 2014 về một bệnh nhân cao tuổi bị tổn thương thận cấp do tiếp xúc với lạnh trong suốt 4 giờ đã phân tích sâu các cơ chế xử lý [5]. Bệnh nhân được quấn chăn ấm kết hợp truyền nước muối ấm 42 độ C để chủ động làm ấm và hồi phục sau 5 giờ [5]. Báo cáo chỉ ra rằng các biện pháp sưởi ấm bề mặt bao gồm chăn ấm, nệm ấm, túi sưởi ấm hoặc ngâm người trong nước từ 40 đến 45 độ C [5]. Tuy nhiên, việc hồi nhiệt nhanh cũng tiềm ẩn nguy cơ vì làm giảm co mạch ngoại vi, đòi hỏi theo dõi huyết động cẩn thận [5].

Một bài tổng quan năm 2016 về việc làm ấm đầu ở người bị hạ thân nhiệt đã lưu ý rằng phương pháp làm ấm vùng đầu có thể an toàn trong trường hợp hạ thân nhiệt nhẹ vì không ức chế phản xạ run [6]. Ngược lại, trong tình trạng hạ thân nhiệt nặng, việc giảm nhiệt độ não lại đóng vai trò bảo vệ mô thần kinh do giảm nhu cầu oxy, nên cần hạn chế sưởi ấm vùng đầu thiếu kiểm soát [6].

Tại môi trường phẫu thuật tạo hình ngoại trú năm 2012, một nghiên cứu hồi cứu trên 108 bệnh nhân áp dụng các biện pháp ủ ấm kết hợp (mặc đồ ấm, dùng chăn điện, giữ nhiệt độ phòng cao hơn) so với 106 bệnh nhân nhóm đối chứng [7]. Nhóm được ủ ấm cần ít thuốc giảm đau fentanyl hơn (111 microgam so với 125 microgam) và rút ngắn thời gian nằm phòng hồi tỉnh (127 phút so với 141 phút) [7]. Tuy nhiên, tỷ lệ biến chứng giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa [7].

Năm 2020, một nghiên cứu trên động vật gồm 277 con chó và 20 con mèo phẫu thuật mở cho thấy việc nâng nhiệt độ phòng kết hợp ủ ấm chủ động đã giảm tỷ lệ hạ thân nhiệt từ mức ban đầu 35,6% xuống 13,5% ở nhóm 1 và 13,0% ở nhóm 2 [8]. Thời gian rút ống thở giảm từ 7 phút xuống còn 5 phút [8].

Nhìn chung, các bằng chứng khoa học cho thấy các biện pháp làm ấm bề mặt chủ động có tác dụng hỗ trợ hạn chế mất nhiệt và gia tăng cảm giác dễ chịu [7, 8]. Dù vậy, phần lớn các dữ liệu này được thu thập trong điều kiện phẫu thuật và hồi sức lâm sàng có kiểm soát nghiêm ngặt [1, 2, 7]. Chưa có bằng chứng thực nghiệm nào khẳng định luồng nhiệt thổi từ máy sấy tóc vào chân có thể ngăn ngừa nhiễm virus cảm mạo trong sinh hoạt hằng ngày.

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng máy sấy tóc

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần sấy thật nóng lòng bàn chân thì hơi ấm sẽ truyền đều khắp cơ thể và xua tan khí lạnh. Trên thực tế, máy sấy tóc tạo ra luồng nhiệt khô, cục bộ và khó kiểm soát nhiệt độ tiếp xúc, rất dễ gây bỏng da bề mặt.

Một quan niệm sai lầm khác là sấy khô và làm ấm chân sẽ giúp tiêu diệt virus gây bệnh. Khi virus đường hô hấp đã xâm nhập vào niêm mạc mũi miệng, việc làm nóng bàn chân không tác động được đến ổ nhiễm trùng tại đường hô hấp trên.

Nhiều người cũng nghĩ máy sấy tóc có thể thay thế hoàn toàn cho việc thay quần áo ướt và tắm nước ấm. Việc giữ nguyên trang phục ẩm ướt trên người rồi chỉ sấy riêng bàn chân sẽ không ngăn được quá trình mất nhiệt liên tục ở các vùng cơ thể còn lại.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người cao tuổi là nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước sự thay đổi nhiệt độ và các biện pháp sưởi ấm cục bộ. Người lớn tuổi thường suy giảm khả năng nhận biết cái lạnh, cơ chế bảo tồn nhiệt sinh lý kém hiệu quả và phản ứng điều hòa tuần hoàn kém hơn [5].

Người mắc bệnh đái tháo đường hoặc có bệnh lý thần kinh ngoại biên, xơ vữa mạch máu chi dưới tuyệt đối không nên dùng máy sấy tóc dí sát vào da. Tình trạng mất hoặc giảm cảm giác nóng rát khiến người bệnh không nhận biết được nhiệt độ quá cao, dễ dẫn đến bỏng sâu và loét da khó lành.

Trẻ nhỏ có lớp da mỏng manh, nhạy cảm cũng không thích hợp với luồng gió nhiệt độ cao của máy sấy tóc gia dụng. Việc tiếp xúc nhiệt nóng kéo dài còn có thể gây khô nứt da và tổn thương lớp màng bảo vệ biểu bì tự nhiên.

Hướng dẫn chăm sóc và giữ ấm đúng cách khi đi mưa về

Khi đi mưa về bị ướt lạnh, điều quan trọng đầu tiên là phải cởi bỏ ngay quần áo ẩm ướt và lau khô toàn bộ người bằng khăn sạch. Quần áo ướt áp sát vào da sẽ liên tục hấp thu nhiệt lượng của cơ thể ra môi trường bên ngoài.

Sau khi lau khô, bạn nên mặc quần áo khô ráo, giữ ấm vùng cổ, ngực và chân bằng tất mềm và chăn ấm. Có thể ngâm chân trong chậu nước ấm khoảng 40 đến 45 độ C trong thời gian ngắn để làm ấm bề mặt da an toàn và êm dịu [5]. Cần kiểm tra nhiệt độ nước bằng cổ tay trước khi ngâm để tránh nguy cơ bị bỏng.

Kết hợp uống một cốc nước ấm, trà gừng ấm hoặc súp ấm để hỗ trợ cơ thể phục hồi cảm giác dễ chịu từ bên trong. Không nên dùng máy sấy tóc sấy liên tục ở khoảng cách quá gần; nếu sử dụng máy sấy để sấy khô các kẽ ngón chân ướt, hãy giữ khoảng cách tối thiểu 20-30 cm, để chế độ gió ấm nhẹ và liên tục di chuyển đầu máy.

Để phòng ngừa cảm mạo hiệu quả, điều cốt lõi vẫn là tăng cường đề kháng tự nhiên, giữ ấm toàn diện, ăn uống đủ chất, đeo khẩu trang nơi đông người và rửa tay thường xuyên. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu sốt cao, rét run liên tục hoặc có bệnh nền phức tạp, cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị phù hợp.