Thói quen ăn mặn và nêm nhiều gia vị trong nấu nướng hàng ngày vốn là nét quen thuộc trong mâm cơm của nhiều gia đình. Thế nhưng, khi được chẩn đoán tăng huyết áp và được khuyên ăn nhạt, nhiều người lại cảm thấy nhạt miệng, khó nuốt và rất vất vả để duy trì chế độ ăn giảm muối truyền thống [1]. Gần đây, các loại muối giảm natri giàu kali xuất hiện trên thị trường như một giải pháp giữ trọn vị mặn mà vẫn tốt cho tim mạch, khiến không ít người băn khoăn liệu có nên đổi hoàn toàn sang loại muối này cho cả gia đình hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là có đối với đa số người trưởng thành, đặc biệt là người bị tăng huyết áp, nhưng lại là điều cấm kỵ hoặc cần hết sức thận trọng với một số nhóm bệnh lý đặc thù [1]. Muối giảm natri giàu kali giúp hạ huyết áp, giảm nguy cơ đột quỵ và tử vong do tim mạch một cách rõ rệt [2]. Tuy nhiên, ở những người có chức năng thận suy giảm hoặc đang dùng các thuốc giữ kali, lượng kali nạp thêm từ loại muối này có thể tích tụ trong máu, dẫn đến biến chứng rối loạn nhịp tim nguy hiểm [3].
Cơ chế tác động kép từ hạt muối thay thế
Trong chế độ ăn uống thông thường, việc tiêu thụ quá nhiều natri (thành phần chính của muối ăn truyền thống) kết hợp với việc thiếu hụt kali là hai yếu tố nguy cơ đã được xác lập rõ ràng gây ra bệnh tăng huyết áp [1]. Dù nhiều chiến dịch y tế kêu gọi giảm ăn mặn đã được triển khai, nỗ lực kiểm soát huyết áp bằng cách thay đổi khẩu vị thường thất bại vì thói quen ăn uống rất khó từ bỏ [1].
Muối thay thế giàu kali ra đời nhằm giải quyết bài toán này thông qua việc thay thế một phần natri clorua (muối ăn thông thường) bằng kali clorua [3]. Tỷ lệ pha trộn phổ biến trong các nghiên cứu và khuyến nghị lâm sàng thường dao động từ 20% đến 30% kali clorua, phần còn lại (70% đến 80%) là natri clorua [4]. Nhờ cấu trúc này, muối thay thế tạo ra tác động kép lên hệ tim mạch: vừa cắt giảm trực tiếp lượng natri đưa vào cơ thể khi nấu nướng hoặc chấm tại bàn ăn, vừa bổ sung thêm lượng kali đang thiếu hụt, từ đó giúp hạ huyết áp và ngăn ngừa các hệ lụy xấu của bệnh tăng huyết áp [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu quy mô lớn
Hiệu quả của muối giàu kali đã được kiểm chứng qua nhiều công trình khoa học quy mô lớn. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã tập hợp dữ liệu từ 21 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 31.949 người tham gia [2]. Trong số này, 19 thử nghiệm đánh giá tác động lên huyết áp và 5 thử nghiệm đánh giá kết cục lâm sàng [2]. Kết quả cho thấy việc dùng muối thay thế giúp giảm trung bình 4,61 mmHg huyết áp tâm thu (huyết áp tối đa) và giảm 1,61 mmHg huyết áp tâm trương (huyết áp tối thiểu) [2]. Đáng chú ý, hiệu quả hạ áp này diễn ra nhất quán ở các khu vực địa lý khác nhau và không phụ thuộc vào tuổi tác, giới tính, tiền sử tăng huyết áp, chỉ số khối cơ thể (BMI) hay lượng natri và kali bài tiết qua nước tiểu ban đầu [2]. Phân tích hồi quy gộp cũng chỉ ra rằng cứ giảm 10% tỷ lệ natri clorua trong muối thay thế sẽ giúp huyết áp tâm thu giảm thêm 1,53 mmHg và huyết áp tâm trương giảm thêm 0,95 mmHg [2]. Về mặt biến cố sức khỏe, muối thay thế giúp giảm 11% nguy cơ tử vong chung (tỷ số nguy cơ RR là 0,89), giảm 13% nguy cơ tử vong do tim mạch (RR 0,87) và giảm 11% các biến cố tim mạch nói chung (RR 0,89) [2]. Tương tự, một bài tổng quan công bố năm 2020 cũng ghi nhận bằng chứng thực nghiệm cho thấy thay thế natri clorua bằng muối giàu kali giúp giảm trung bình 5,58 mmHg huyết áp tâm thu và 2,88 mmHg huyết áp tâm trương [3].
Nghiên cứu nền tảng và nổi bật nhất trong lĩnh vực này là Thử nghiệm Muối thay thế và Đột quỵ (SSaSS) được thực hiện tại vùng nông thôn Trung Quốc [5]. Đây là một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng theo cụm kéo dài 5 năm trên quy mô 600 ngôi làng với khoảng 20.995 đến 20.996 người tham gia [6]. Trong báo cáo kết quả trung gian công bố năm 2020 sau 3 năm đầu theo dõi định kỳ mỗi 12 tháng trên các nhóm mẫu ngẫu nhiên, tỷ lệ người dùng muối thay thế ở nhóm can thiệp đạt tới 97,5% so với mức 4,2% ở nhóm đối chứng dùng muối thường [6]. Xét nghiệm nước tiểu 24 giờ cho thấy nhóm dùng muối thay thế giảm trung bình 0,32 g natri bài tiết và tăng 0,77 g kali bài tiết, kéo theo mức giảm huyết áp tâm thu trung bình là 2,65 mmHg, trong khi huyết áp tâm trương chênh lệch không đáng kể (+0,30 mmHg) [6]. Tỷ lệ biến cố đột quỵ tử vong và không tử vong hàng năm ước tính chung trong 2 năm đầu là 3,2% [6].
Khi đi sâu vào đánh giá tác động dài hạn, một phân tích thứ cấp từ thử nghiệm SSaSS công bố năm 2025 đã đo lường chỉ số "huyết áp tích lũy" (tính bằng mức huyết áp trung bình nhân với thời gian theo dõi, đơn vị mmHg x năm) trên 20.995 người tham gia [5]. Sau thời gian theo dõi trung bình 4,74 năm, nhóm dùng muối thay thế có mức huyết áp tâm thu tích lũy thấp hơn rõ rệt so với nhóm dùng muối thường, lần lượt là 740 so với 750 mmHg x năm [5]. Áp lực động mạch trung bình tích lũy và áp lực mạch tích lũy ở nhóm dùng muối thay thế cũng giảm xuống còn 560 và 306 mmHg x năm, so với mức 566 và 313 mmHg x năm ở nhóm muối thường [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa về huyết áp tâm trương tích lũy (434 so với 437 mmHg x năm) hay huyết áp tâm trương đo theo cách truyền thống (85 so với 86 mmHg) [5].
Để tiếp tục mở rộng bằng chứng sang các quần thể dân cư khác, một đề cương thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng công bố năm 2025 đã được thiết kế để thực hiện tại Iran, nơi loại muối này chưa từng được thử nghiệm [4]. Nghiên cứu dự kiến tuyển chọn 500 bệnh nhân tăng huyết áp trong độ tuổi 40 đến 65, chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm đối chứng dùng muối thường (100% natri clorua) và nhóm can thiệp dùng muối thay thế (70% natri clorua và 30% kali clorua) [4]. Các nhà khoa học sẽ theo dõi huyết áp ở thời điểm 3 tháng và 6 tháng, đồng thời xét nghiệm nồng độ kali, natri, ure, creatinin trong máu cũng như tỷ lệ natri/kali niệu và các biến cố tim mạch để đánh giá toàn diện tính an toàn và hiệu quả [4].
Không cần thay thế tuyệt đối vẫn đạt lợi ích
Một thắc mắc rất thực tế của người tiêu dùng là: nếu chỉ dùng muối giàu kali khi tự nấu ăn ở nhà, nhưng vẫn ăn thực phẩm chế biến sẵn hoặc ăn hàng quán có chứa muối thường thì liệu có tác dụng hay không? Một phân tích chuyên sâu từ dữ liệu nghiên cứu SSaSS công bố năm 2023 đã giải đáp rõ vấn đề này thông qua việc thu thập mẫu nước tiểu 24 giờ hàng năm trong suốt 5 năm [7].
Kết quả phân tích cho thấy nhóm dùng muối giàu kali có mức bài tiết kali qua nước tiểu 24 giờ tăng trung bình 0,80 g/ngày so với nhóm muối thường, tương đương với việc tiêu thụ khoảng 8,8 g muối giàu kali mỗi ngày [7]. Dựa trên mức tiêu thụ 8,8 g/ngày này, các nhà khoa học dự tính lượng natri bài tiết qua nước tiểu phải giảm 0,79 g/ngày [7]. Thế nhưng, con số giảm thực tế quan sát được chỉ là 0,35 g/ngày [7]. Sự chênh lệch này chứng tỏ người tham gia trong nhóm can thiệp đã sử dụng song song cả muối thường và muối giàu kali, với ước tính khoảng 72% lượng muối ăn thông thường ban đầu được thay thế bằng muối giàu kali [7]. Từ dữ liệu này, nhóm nghiên cứu kết luận rằng ngay cả khi việc thay thế muối ăn thông thường không đạt mức hoàn toàn 100%, việc chuyển đổi một phần sang muối giàu kali vẫn mang lại những lợi ích sức khỏe to lớn cho hệ tim mạch [7].
Ranh giới giữa lợi ích cộng đồng và rủi ro cá nhân
Dù lợi ích hạ áp đã rõ, việc tăng lượng kali đưa vào cơ thể lại đặt ra bài toán an toàn cho người mắc bệnh thận. Một nghiên cứu mô hình hóa công bố năm 2020 tại Trung Quốc đã ước tính lợi ích và rủi ro trên quy mô toàn dân, đồng thời tính toán riêng cho nhóm khoảng 17 triệu người đang mắc bệnh thận mạn tính tại quốc gia này [8]. Mô hình giả định việc thay thế muối ăn tùy ý (dùng khi nấu nướng hoặc chấm tại bàn) trên toàn quốc bằng muối giàu kali chứa từ 20% đến 30% kali clorua [8].
Kết quả tính toán cho thấy giải pháp này có thể ngăn ngừa khoảng 461.000 ca tử vong do bệnh tim mạch mỗi năm (tương đương 11,0% tổng số ca tử vong do tim mạch hàng năm tại Trung Quốc), ngăn chặn được 743.000 biến cố tim mạch không tử vong và giảm 7,9 triệu năm sống điều chỉnh theo mức độ khuyết tật (DALY) mỗi năm [8]. Ở chiều ngược lại, đối với nhóm người mắc bệnh thận mạn tính, việc tăng lượng kali tiêu thụ từ muối thay thế có khả năng gây ra ước tính khoảng 11.000 ca tử vong tăng thêm do bệnh tim mạch liên quan đến tình trạng tăng kali máu [8].
Mặt khác, một bài tổng quan năm 2020 lưu ý rằng hiện vẫn chưa có đủ bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về tác động của muối giàu kali lên tỷ lệ xuất hiện chứng tăng kali máu trong cộng đồng [3]. Các nhà khoa học nhấn mạnh sự cần thiết phải có thêm các nghiên cứu thực nghiệm đánh giá sát sao mức độ ảnh hưởng của muối thay thế lên nồng độ kali huyết thanh nhằm định lượng chính xác hơn rủi ro này [3].
Những ai cần tránh hoặc hỏi ý kiến bác sĩ?
Rủi ro lớn nhất của muối giàu kali là nguy cơ gây tăng kali máu, dẫn đến hai hậu quả nghiêm trọng nhất là rối loạn nhịp tim và đột tử do tim [3]. Tình trạng này đặc biệt dễ xảy ra ở những người có bệnh lý làm suy giảm khả năng bài tiết kali của cơ thể, điển hình là bệnh thận mạn tính [3].
Trong một bài tổng quan rà soát 32 hướng dẫn quản lý tăng huyết áp và 14 hướng dẫn quản lý bệnh thận, các tác giả nhận thấy các khuyến nghị hiện hành về muối giàu kali vẫn còn chưa đầy đủ và thiếu nhất quán [1]. Để tiến tới sự đồng thuận và hướng dẫn rõ ràng cho người bệnh, nhóm chuyên gia đã đề xuất dự thảo khuyến nghị lâm sàng cụ thể [1]. Theo đó, muối giàu kali cần được tránh sử dụng ở các nhóm đối tượng sau:
- Người mắc bệnh thận tiến triển hoặc suy giảm chức năng thận [1].
- Người đang sử dụng các loại viên uống hoặc chế phẩm bổ sung kali [1].
- Người đang điều trị bằng nhóm thuốc lợi tiểu giữ kali [1].
- Người có bất kỳ chống chỉ định y khoa nào khác liên quan đến việc nạp kali [1].
Nếu bạn hoặc người thân trong gia đình đang có bệnh nền, đặc biệt là các bệnh lý về thận, tim mạch hoặc đang phải uống thuốc điều trị huyết áp hàng ngày, việc tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đổi sang muối giàu kali là bước bắt buộc để đảm bảo an toàn.
Cách áp dụng muối giàu kali vào bữa ăn hàng ngày
Đối với những người bị tăng huyết áp nhưng có chức năng thận hoàn toàn bình thường và không nằm trong nhóm chống chỉ định nêu trên, các chuyên gia khuyến nghị mạnh mẽ việc chuyển sang sử dụng muối giàu kali [1]. Công thức muối được gợi ý trong dự thảo hướng dẫn lâm sàng là loại chứa 75% natri clorua và 25% kali clorua [1], hoặc người tiêu dùng có thể chọn các sản phẩm có tỷ lệ kali clorua dao động từ 20% đến 30% [8].
Trong sinh hoạt hàng ngày, bạn có thể dùng loại muối này để thay thế muối ăn thông thường trong lúc chế biến món ăn tại bếp hoặc dùng để chấm trực tiếp trên bàn ăn [3]. Như nghiên cứu SSaSS đã chỉ ra, người dùng không cần quá áp lực nếu thỉnh thoảng vẫn ăn các thực phẩm bên ngoài có chứa muối thường, bởi việc thay thế được khoảng 72% lượng muối ăn hàng ngày với mức tiêu thụ trung bình khoảng 8,8 g muối thay thế mỗi ngày đã đủ để tạo ra hiệu quả bảo vệ tim mạch rõ rệt [7]. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng muối giàu kali vẫn chứa từ 70% đến 80% là natri clorua [4], do đó người dùng chỉ nên sử dụng để thay thế lượng muối đang dùng chứ không nên vì nghĩ là "muối tốt" mà nêm nếm mặn hơn hay ăn nhiều hơn mức cần thiết.
Nhìn chung, muối giảm natri giàu kali là một giải pháp dinh dưỡng thiết thực, giúp người tăng huyết áp kiểm soát chỉ số huyết áp và bảo vệ tim mạch mà không phải hy sinh vị đậm đà của món ăn [1]. Tuy vậy, lợi ích này chỉ trọn vẹn khi sản phẩm được dùng đúng người, đúng cách. Trước khi quyết định thay đổi hũ muối trong gian bếp cho cả gia đình, hãy rà soát kỹ tình trạng sức khỏe thận và các loại thuốc đang dùng của từng thành viên, đồng thời trao đổi với bác sĩ điều trị để có lựa chọn an toàn nhất [1].
