Áp lực công việc và thói quen dùng thiết bị điện tử khiến nhiều người trẻ thường xuyên thức khuya, đối mặt với tình trạng căng thẳng kéo dài. Nhiều người tìm đến chế độ ăn DASH với kỳ vọng kiểm soát hormone căng thẳng và phục hồi nhịp sinh học.

Hiện chưa có bằng chứng khoa học trực tiếp cho thấy chế độ ăn DASH giúp hạ nồng độ cortisol, vì các nghiên cứu hiện có chưa đo lường chỉ số hormone này. Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng và quan sát ghi nhận thực đơn DASH giúp cải thiện khó ngủ, giảm điểm số căng thẳng và hỗ trợ huyết áp nhờ nguồn vi chất dồi dào [1, 2, 4].

Chế độ DASH có thực sự giúp hạ cortisol?

Cortisol là hormone phản ánh phản ứng của cơ thể trước căng thẳng, nhưng không có nghiên cứu nào trong các tài liệu hiện tại định lượng trực tiếp sự thay đổi của cortisol dưới tác động của thực đơn DASH. Người đọc không nên nhầm lẫn giữa việc giảm cảm giác căng thẳng tâm lý với việc hạ hormone cortisol sinh học.

Các thử nghiệm và nghiên cứu cắt ngang mới chỉ dừng lại ở việc đánh giá tâm lý qua thang đo bảng hỏi. Cụ thể, một nghiên cứu trên bệnh nhân hồi phục sau COVID-19 cho thấy nhóm tuân thủ DASH cao nhất có mức độ stress thấp hơn rõ rệt [1]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2022 trên phụ nữ mắc đái tháo đường típ 2 cũng ghi nhận chế độ DASH giúp giảm triệu chứng trầm cảm và cải thiện tình trạng giấc ngủ sau khi kiểm soát yếu tố cân nặng [2].

Magiê và kali từ thực đơn DASH tác động ra sao?

Chế độ DASH đặc trưng bởi lượng rau lá xanh, các loại hạt, đậu và ngũ cốc nguyên hạt, cung cấp hàm lượng magiê và kali dồi dào [3]. Hai khoáng chất này đóng vai trò quan trọng đối với hệ thống tuần hoàn và thần kinh.

Về mặt sinh lý, kali và magiê hỗ trợ giãn mạch, giảm tiết renin ở thận và tạo cân bằng đối kháng với natri, từ đó giúp kiểm soát huyết áp [4]. Lượng magiê cao còn tham gia vào quá trình tiết insulin và truyền tín hiệu thụ thể, hỗ trợ điều hòa đường huyết [5]. Ngoài ra, chế độ ăn giàu magiê, kali, vitamin nhóm B và chất xơ có liên quan tích cực đến sức khỏe tâm thần và giúp giảm nguy cơ khó đi vào giấc ngủ ở phụ nữ trẻ [3].

Mối liên hệ giữa DASH, thực phẩm và giấc ngủ

Chế độ ăn nhiều đường và chất béo bão hòa có thể gây tăng phản ứng đường huyết, thúc đẩy stress oxy hóa và làm giảm độ nhạy thụ thể serotonin trong các mô hình thực nghiệm [3]. Ngược lại, việc tuân thủ chế độ DASH giúp người trẻ tiêu thụ nhiều tryptophan và vitamin nhóm B từ thực phẩm nguyên bản, tạo tiền chất tổng hợp serotonin nhằm điều hòa chu kỳ giấc ngủ [3].

Dữ liệu khảo sát sinh viên đại học cho thấy chế độ DASH giúp giảm mỡ nội tạng và huyết áp thông qua việc tăng cường chất chống oxy hóa, flavonoid từ thực vật và giảm mỡ bão hòa [4]. Nghiên cứu về chứng mất ngủ năm 2019 cũng chỉ ra rằng người bám sát DASH ít dùng đồ uống ngọt, giảm các đợt ăn đêm khi gặp căng thẳng trong cuộc sống [6]. Bên cạnh đó, việc tiêu thụ nhiều hạt, đậu và ngũ cốc nguyên hạt tương quan nghịch với điểm số lo âu và căng thẳng, trong khi ăn nhiều thịt đỏ chế biến lại tương quan thuận với mức độ stress [1].

Những điều nghiên cứu chưa thể giải đáp

Các tài liệu hiện tại để lại một số khoảng trống quan trọng:

  • Chưa có thử nghiệm đo nồng độ cortisol huyết thanh hoặc cortisol nước bọt trước và sau khi can thiệp chế độ DASH.
  • Đa số nghiên cứu tâm lý về DASH sử dụng thiết kế cắt ngang hoặc nghiên cứu bệnh - chứng quy mô nhỏ, chưa thể khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả [1, 4].
  • Một nghiên cứu quy mô 7.165 người trưởng thành tại Iran đánh giá chế độ MIND (kết hợp DASH và Địa Trung Hải) nhận thấy giảm nguy cơ trầm cảm và lo âu, nhưng không thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với tình trạng căng thẳng tâm lý [7].
  • Cơ chế tác động chuyển hóa sâu hơn của DASH trên hệ thần kinh người trẻ vẫn chưa được hiểu rõ [4].

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ DASH?

Dù DASH là chế độ ăn lành mạnh, hàm lượng kali và magiê rất cao trong thực đơn có thể không phù hợp cho người có chức năng thận suy giảm hoặc người đang dùng thuốc giữ kali.

Những người trẻ có tiền sử rối loạn điện giải, bệnh thận mạn tính hoặc bệnh tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi lượng tiêu thụ rau củ, đậu đỗ và các loại hạt đột ngột.

Gợi ý áp dụng thực tế cho người hay thức khuya

Người trẻ thường xuyên căng thẳng có thể từng bước điều chỉnh khẩu phần dựa trên các nhóm thực phẩm của DASH:

  • Tăng cường rau xanh, đậu, hạt và ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung magiê, kali và chất xơ tự nhiên [1, 4].
  • Cắt giảm bánh kẹo ngọt, nước giải khát có đường và chất béo bão hòa nhằm tránh ảnh hưởng xấu đến thụ thể dẫn truyền thần kinh và giấc ngủ [1, 7].
  • Hạn chế thịt đỏ và thịt chế biến sẵn, ưu tiên nguồn đạm lành mạnh để giảm các chỉ số liên quan đến stress tâm lý [1].

Chế độ DASH mang lại nhiều lợi ích cho huyết áp, cân nặng và hỗ trợ giấc ngủ thông qua việc bổ sung khoáng chất tự nhiên như magiê và kali. Tuy vậy, chế độ này chưa được chứng minh có khả năng hạ hormone cortisol. Việc duy trì ăn uống cân bằng cần đi kèm với sắp xếp thời gian biểu ngủ nghỉ hợp lý để kiểm soát căng thẳng bền vững.