Nhiều người có thói quen uống sữa hoặc ăn các thực phẩm giàu canxi mỗi ngày chủ yếu để bảo vệ xương khớp. Tuy nhiên, ít ai biết rằng khoáng chất này còn được giới khoa học nghiên cứu nhiều về mối liên hệ với huyết áp và sức khỏe tim mạch. Liệu việc bổ sung đủ canxi qua bữa ăn hàng ngày có thực sự giúp phòng ngừa cao huyết áp?
Câu trả lời ngắn gọn là: Canxi từ chế độ ăn có tiềm năng hỗ trợ hạ huyết áp và phòng ngừa cao huyết áp ở một số nhóm đối tượng nhất định, đặc biệt khi đi kèm đủ vitamin D hoặc ở người nhạy cảm với muối [1], [2]. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại chưa hoàn toàn đồng nhất giữa các quần thể khác nhau, và việc chỉ tăng canxi đơn lẻ không thể thay thế thuốc điều trị hay chế độ ăn giảm mặn [3], [4].
Cơ chế canxi tương tác với muối natri và các chất trong cơ thể
Cao huyết áp là một trong những bệnh mạn tính phổ biến nhất và là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến bệnh tim mạch, suy tim, bệnh thận và đột quỵ [1]. Dữ liệu từ các khảo sát dịch tễ học và thử nghiệm lâm sàng cho thấy quá trình chuyển hóa canxi bị biến đổi ở người mắc cao huyết áp [1]. Các nhà khoa học trên thế giới đã ghi nhận sự bất thường trong nhiều chỉ số sinh hóa của chuyển hóa canxi, đồng thời phát hiện mức tiêu thụ canxi qua đường ăn uống thường xuyên thấp ở những người có huyết áp cao [1].
Điểm mấu chốt nằm ở sự tương tác giữa các chất dinh dưỡng trong chế độ ăn, đặc biệt là mối quan hệ giữa canxi, natri (muối) và kali trong việc tác động lên huyết áp [1]. Việc giảm lượng natri nạp vào vốn có hiệu quả rõ rệt ở nhóm dân số nhạy cảm với muối [5]. Các dữ liệu tích lũy cho thấy việc nạp đủ canxi có tiềm năng ứng dụng lâm sàng trong việc kiểm soát tình trạng cao huyết áp nhạy cảm với natri [1]. Đồng thời, tỷ lệ giữa natri và kali cũng đóng vai trò quan trọng, khi việc tăng lượng kali kết hợp giảm natri mang lại hiệu quả trong nhiều trường hợp [5].
Bên cạnh sự tương tác với natri và kali, khả năng phát huy tác dụng của canxi lên huyết áp còn phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ vitamin D trong máu [2]. Ngoài ra, canxi trong chế độ ăn còn tương tác với chỉ số khối cơ thể (BMI) và có thể đóng vai trò điều chỉnh tác động bất lợi của kim loại nặng tích tụ như chì đối với huyết áp [6]. Ngay cả độ cứng của nước uống cũng có thể ảnh hưởng phần nào đến tỷ lệ mắc cao huyết áp, mà hiệu quả đó có khả năng bắt nguồn từ lượng canxi và magie hòa tan trong nước [5].
Các nghiên cứu thực tế trên thế giới nói gì?
Mối liên hệ giữa canxi chế độ ăn và huyết áp đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu với thiết kế, đối tượng và bối cảnh dinh dưỡng rất khác nhau [2], [6], [4]. Kết quả cho thấy hiệu quả của canxi không giống nhau ở mọi nhóm người mà phụ thuộc nhiều vào nền tảng sức khỏe và thói quen ăn uống [2], [4].
Một nghiên cứu cắt ngang dựa trên quần thể công bố năm 2019 tại Nhật Bản đã khảo sát 619 người từ 40 tuổi trở lên [2]. Lượng thức ăn tiêu thụ được đo lường bằng bảng câu hỏi lịch sử chế độ ăn tự điền đã được chuẩn hóa, và tình trạng cao huyết áp được xác định khi người tham gia đang dùng thuốc hạ áp hoặc có mức huyết áp từ 140/90 mmHg trở lên [2]. Các nhà khoa học sử dụng nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] trong huyết thanh làm chỉ dấu sinh học cho tình trạng vitamin D [2]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ mắc cao huyết áp ở nhóm này là 55% và tỷ lệ thiếu hụt vitamin D (nồng độ 25(OH)D dưới 20 ng/mL) là 32% [2]. Phân tích cho thấy lượng canxi ăn vào có mối tương quan nghịch với tình trạng cao huyết áp ở những người có nồng độ 25(OH)D cao hơn 20 ng/mL (tỷ số chênh OR: 0,995; khoảng tin cậy 95%: 0,991 - 0,999) [2]. Ngược lại, mối liên hệ bảo vệ này không có ý nghĩa thống kê ở nhóm có mức vitamin D từ 20 ng/mL trở xuống [2]. Điều này chứng minh việc tiêu thụ canxi đều đặn có thể góp phần phòng ngừa và hỗ trợ điều trị cao huyết áp nhưng đòi hỏi cơ thể không bị thiếu hụt vitamin D [2].
Tuy nhiên, một bức tranh khác lại xuất hiện trong nghiên cứu công bố năm 2018 sử dụng dữ liệu từ Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Trung Quốc (CHNS) năm 2009 [4]. Nghiên cứu này bao gồm 6.298 người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên (gồm 2.890 nam và 3.408 nữ) có chế độ ăn chủ yếu dựa vào thực vật [4]. Lượng thức ăn được đo bằng phương pháp nhớ lại 24 giờ trong 3 ngày kết hợp cân đo thực phẩm tồn kho tại hộ gia đình, và huyết áp được phân nhóm dựa trên trung bình 3 lần đo lặp lại [4]. Lượng canxi tiêu thụ trung bình ở quần thể này khá thấp, chỉ đạt 405 mg/ngày ở nam và 370 mg/ngày ở nữ; trong đó tới 80% lượng canxi ở nam và 84% ở nữ đến từ thực phẩm nguồn gốc thực vật [4]. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến cho thấy lượng canxi ăn vào không liên quan đến chỉ số huyết áp ở cả hai giới [4]. Phân tích hồi quy logistic ghi nhận mức tiêu thụ canxi cao hơn có liên quan đến việc giảm nguy cơ tiền cao huyết áp ở phụ nữ, nhưng không có tác dụng này ở nam giới [4]. Đáng chú ý, không tìm thấy mối liên hệ nào giữa lượng canxi ăn vào và nguy cơ mắc bệnh cao huyết áp thực sự ở cả nam và nữ trong nhóm ăn thiên về thực vật này [4].
Ở một góc độ khác, nghiên cứu công bố năm 2006 đã đánh giá 471 nam giới từ Nghiên cứu Lão hóa Quy chuẩn (Normative Aging Study) để xem xét tương tác giữa canxi và gánh nặng nhiễm chì lên huyết áp [6]. Lượng chì trong xương được đo bằng thiết bị huỳnh quang tia X-K và lượng canxi ăn vào thu thập qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm bán định lượng [6]. Các nhà nghiên cứu chia 259 người (55%) vào nhóm ăn ít canxi (từ 800 mg/ngày trở xuống) và 212 người (45%) vào nhóm ăn nhiều canxi hơn [6]. Kết quả cho thấy lượng chì trong xương chày và chì trong máu có liên quan đến việc tăng nguy cơ cao huyết áp ở nhóm ăn ít canxi (tỷ số chênh OR cho mỗi độ lệch chuẩn tăng thêm của chì xương chày là 1,30; khoảng tin cậy 95%: 0,97 - 1,74), nhưng mối liên hệ gây hại này không xuất hiện ở nhóm ăn nhiều canxi hơn [6]. Nghiên cứu kết luận rằng canxi từ chế độ ăn có thể hữu ích trong việc phòng ngừa cao huyết áp do tích tụ chì cao [6].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2004 trên 180 người cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên, gồm 90 người bị cao huyết áp) tại vùng nông thôn Pennsylvania từ Nghiên cứu Lão hóa Nông thôn Geisinger (GRAS) đã khảo sát thói quen ăn uống thực tế qua 5 lần phỏng vấn nhớ lại 24 giờ [7]. Kết quả chỉ ra mức tiêu thụ trung bình của tất cả người tham gia đều chưa đạt tới 2/3 mức khuyến nghị hàng ngày (DRI) đối với canxi và magie, đồng thời thấp hơn rất nhiều so với mức 3.500 mg kali được khuyến cáo để phòng và trị cao huyết áp [7]. Dù cả hai nhóm đều đạt mức khuyến nghị về sản phẩm từ sữa, nhưng nguồn canxi của họ chủ yếu lại đến từ các sản phẩm sữa giàu chất béo, và họ ăn ít rau củ quả hơn mức cần thiết [7].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học
Nhìn tổng thể, bằng chứng về lợi ích của canxi đối với huyết áp có cả những điểm sáng lẫn những giới hạn rõ rệt. Một số nghiên cứu dịch tễ học và thử nghiệm cho thấy tăng lượng canxi nạp vào giúp giảm huyết áp ở cả người có huyết áp cao lẫn người có huyết áp bình thường [2], [4]. Tác dụng hạ huyết áp của canxi được ghi nhận có thể mang lại lợi ích đặc biệt cho người cao tuổi, người gốc Phi và phụ nữ mang thai [1]. Ngoài ra, bổ sung đủ canxi lâu dài được cho là có tiềm năng ứng dụng trong điều trị cao huyết áp nhạy cảm với muối natri, cao huyết áp liên quan đến rượu, cao huyết áp thai kỳ và đái tháo đường tuýp 2 [1].
Mặc dù vậy, giới hạn của bằng chứng nằm ở chỗ các thử nghiệm bổ sung canxi cho kết quả không đồng nhất về mức độ đáp ứng huyết áp [1], [8]. Một tổng quan đánh giá các tài liệu trên cơ sở dữ liệu MEDLINE giai đoạn 1966 - 1996 của Hiệp hội Cao huyết áp Canada và các tổ chức y tế nước này (công bố năm 1999) đã đưa ra góc nhìn rất khắt khe [3]. Dựa trên sức nặng bằng chứng từ các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên thời kỳ đó, nhóm chuyên gia kết luận rằng việc tăng tiêu thụ hoặc bổ sung thêm các ion như kali, magie hay canxi chưa chứng minh được mối liên hệ chắc chắn với việc phòng ngừa cao huyết áp hay làm giảm huyết áp cao ở người trưởng thành khỏe mạnh (trừ phụ nữ mang thai) [3].
Tương tự, tổng quan năm 2008 cũng khẳng định việc tăng nạp các khoáng chất như kali, magie và canxi qua đường ăn uống chỉ cho thấy tác dụng giảm huyết áp ở một số nghiên cứu chứ không phải tất cả [8]. Ở những cộng đồng có mức tiêu thụ canxi nền tảng rất thấp và chủ yếu lấy từ thực vật (như khảo sát tại Trung Quốc với mức trung bình 370 - 405 mg/ngày), chưa có bằng chứng kết luận được mối liên hệ giữa việc ăn ít canxi với nguy cơ cao huyết áp [4].
Những hiểu lầm thường gặp về bổ sung canxi và huyết áp
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là nghĩ rằng chỉ cần uống thật nhiều sữa hoặc viên canxi là đủ để ngăn chặn cao huyết áp mà không cần quan tâm đến các chất khác. Thực tế, canxi không hoạt động độc lập [1]. Nếu cơ thể bị thiếu hụt vitamin D (nồng độ 25(OH)D trong máu từ 20 ng/mL trở xuống), lượng canxi ăn vào sẽ không tạo ra mối tương quan có ý nghĩa trong việc giảm nguy cơ cao huyết áp [2].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi nguồn thực phẩm giàu canxi đều tốt cho tim mạch như nhau. Khảo sát ở người cao tuổi cho thấy nhiều người tuy đạt mức khuyến nghị về tiêu thụ sữa nhưng lại nạp canxi chủ yếu từ các sản phẩm sữa giàu chất béo (high-fat dairy products) [7]. Đối với người có bệnh cao huyết áp, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh cần phải chuyển sang lựa chọn sữa ít béo (low-fat dairy) và các nguồn canxi ít béo khác [7].
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng thực phẩm bổ sung khoáng chất có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ huyết áp hoặc lối sống lành mạnh. Dù việc can thiệp chế độ ăn trong một số trường hợp có thể giúp giảm hoặc bớt phụ thuộc thuốc [5], nhưng các hướng dẫn dựa trên thử nghiệm lâm sàng khẳng định việc bổ sung đơn lẻ các khoáng chất không thể tự mình điều trị khỏi cao huyết áp [3]. Các chiến lược cốt lõi đã được xác nhận vẫn là kiểm soát béo phì, hạn chế lạm dụng rượu bia, tăng vận động thể lực và giảm muối natri [2], [5].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn và khoáng chất?
Mặc dù canxi từ thực phẩm tự nhiên nhìn chung an toàn, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và tham khảo ý kiến bác sĩ. Trước hết là những người đang mắc bệnh cao huyết áp (huyết áp từ 140/90 mmHg trở lên) hoặc đang phải dùng thuốc hạ huyết áp hàng ngày [2]. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng thực phẩm chức năng hay chỉ uống sữa.
Những người có bệnh lý nền đi kèm như bệnh thận, suy tim, bệnh tim mạch hoặc đái tháo đường tuýp 2 cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi lớn lượng khoáng chất nạp vào cơ thể [1]. Đặc biệt, ở những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc lợi tiểu, sự cân bằng điện giải (như tình trạng hạ kali máu) rất nhạy cảm và cần được bác sĩ theo dõi sát sao thay vì tự ý bổ sung các loại muối khoáng [3]. Phụ nữ đang mang thai có tình trạng tăng huyết áp thai kỳ cũng là nhóm đối tượng đặc thù cần sự chỉ định trực tiếp từ bác sĩ sản khoa và tim mạch [1], [3].
Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày
Để tận dụng tối đa lợi ích của canxi và các khoáng chất trong việc bảo vệ mạch máu, người dân nên xây dựng một chế độ ăn tổng thể thay vì chỉ tập trung vào một chất đơn lẻ [8], [7].
Về lựa chọn nguồn thực phẩm, hãy ưu tiên các sản phẩm sữa ít béo (sữa tươi tách béo, sữa chua ít béo) và các nguồn canxi ít chất béo khác để tránh nạp thêm mỡ xấu gây hại cho tim mạch [7]. Ở các cộng đồng quen ăn thực phẩm có nguồn gốc thực vật, cần lưu ý rằng khẩu phần ăn thuần thực vật đôi khi chỉ cung cấp khoảng 370 - 405 mg canxi/ngày, thấp hơn nhiều so với ngưỡng 800 mg/ngày được phân loại trong các nghiên cứu phương Tây [6], [4]. Do đó, người ăn thiên về thực vật cần chú ý đa dạng hóa nguồn cung cấp canxi hơn [7], [4].
Về cách kết hợp dinh dưỡng, hãy luôn đảm bảo cơ thể được cung cấp đủ vitamin D thông qua thực phẩm giàu vitamin D để duy trì nồng độ 25(OH)D huyết thanh trên 20 ng/mL, từ đó giúp canxi phát huy hiệu quả bảo vệ huyết áp [2]. Song song đó, cần tăng cường tiêu thụ trái cây, rau xanh (đặc biệt là rau lá xanh đậm) và các loại đậu [8], [7]. Các loại đậu và rau quả là nguồn cung cấp kali và magie hàng đầu, giúp cải thiện chỉ số huyết áp và giảm nguy cơ bệnh mạch vành cũng như đột quỵ [8], [7]. Một số khuyến nghị hướng tới mức tiêu thụ kali hàng ngày từ 60 mmol trở lên hoặc khoảng 3.500 mg kali kết hợp với việc giảm muối natri để tối ưu hóa tỷ lệ natri/kali cho cơ thể [3], [5], [7].
Tóm lại, việc bổ sung đầy đủ canxi qua sữa ít béo và thực phẩm tự nhiên là một mảnh ghép hữu ích giúp hỗ trợ kiểm soát huyết áp, nhất là ở người nhạy cảm với muối, người lớn tuổi hoặc người có đủ vitamin D [1], [2], [7]. Tuy nhiên, canxi không phải là "thần dược" hoạt động độc lập mà cần đi đôi với chế độ ăn giàu rau quả, giảm mặn, duy trì cân nặng hợp lý và vận động thể chất [2], [8], [5]. Người có bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc huyết áp luôn cần tuân thủ phác đồ và tham vấn bác sĩ trước khi thực hiện bất kỳ sự thay đổi dinh dưỡng hay bổ sung khoáng chất nào [2], [3].