Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) được thiết kế nhằm mục đích kiểm soát huyết áp và bảo vệ sức khỏe tim mạch. Nhiều người thường tự ý chuyển sang thực đơn này vì nghĩ rằng ăn nhiều rau củ quả luôn an toàn. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ DASH phiên bản nghiêm ngặt có thể tiềm ẩn rủi ro cho một số nhóm bệnh lý.
Những người có suy giảm chức năng thận, đặc biệt là bệnh thận mạn tiến triển hoặc có nguy cơ tăng kali máu tiềm ẩn, là đối tượng không nên tùy tiện áp dụng chế độ DASH nghiêm ngặt [1]. Khuyến cáo từ các hướng dẫn lâm sàng thận học quốc tế xác định mức nạp kali cao trong thực đơn này vượt quá khả năng xử lý của thận bị tổn thương [1].
Thành phần của chế độ DASH nghiêm ngặt có gì đặc biệt?
Chế độ DASH tập trung vào rau củ quả, các loại đậu và sữa ít béo [2]. Chế độ này thường mang lại tải lượng acid chế độ ăn (PRAL) rất thấp, ước tính khoảng -25,5 mEq/ngày so với mức 50 đến 75 mEq/ngày ở chế độ ăn thông thường [3]. Nhờ đó, chế độ ăn hỗ trợ giảm bớt gánh nặng thăng bằng toan kiềm cho cơ thể [3].
Tuy nhiên, bảng thành phần dinh dưỡng của DASH nghiêm ngặt chứa lượng khoáng chất và chất đạm khá đậm đặc. Một khẩu phần DASH tiêu chuẩn cung cấp khoảng 4,5 g kali mỗi ngày, 1,7 g phốt pho mỗi ngày và khoảng 1,4 g đạm/kg thể trọng mỗi ngày [1]. Những con số này hoàn toàn bình thường với người khỏe mạnh, nhưng lại là gánh nặng lớn đối với hệ bài tiết bị suy yếu [1].
Nguy cơ tăng kali máu ở người suy giảm chức năng thận
Thận là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc lọc và đào thải lượng kali dư thừa ra khỏi tuần hoàn. Khi chức năng thận suy giảm, khả năng bài tiết kali giảm sút, dẫn đến hiện tượng tích tụ kali trong máu [7, 8]. Tình trạng tăng kali máu là một cấp cứu nội khoa nghiêm trọng vì có thể dẫn tới các rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng [1].
Hướng dẫn dinh dưỡng của Tổ chức Thận Quốc gia Hoa Kỳ (KDOQI) khuyến cáo người mắc bệnh thận mạn tiến triển cần giới hạn lượng kali nạp vào chỉ từ 2 đến 4 g/ngày và phốt pho từ 0,8 đến 1 g/ngày [1]. Mức kali 4,5 g/ngày trong chế độ DASH nghiêm ngặt đã vượt ngưỡng an toàn này [1]. Do đó, KDOQI không khuyến nghị chế độ DASH cho những người bệnh thận mạn tiến triển, được xác định khi mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) dưới 60 mL/phút/1,73m2 [1].
Bằng chứng nghiên cứu trên người có vấn đề về thận
Nghiên cứu can thiệp năm 2015 trên bệnh nhân suy thận mạn mức độ nhẹ cho thấy việc theo chế độ DASH làm tăng nhẹ lượng bài tiết albumin trong nước tiểu (tăng thêm 5,6 mg/ngày), dù không làm suy giảm cấp tính chức năng thận [4]. Nhóm nghiên cứu nhận định sự gia tăng albumin niệu này phản ánh việc tiêu thụ nhiều đạm hơn chứ không hẳn là tổn thương cầu thận [4]. Dù vậy, nghiên cứu này gặp hạn chế lớn là không thể đo trực tiếp nồng độ kali và canxi trong máu của người tham gia [4].
Ở chiều ngược lại, với nhóm người ghép thận ổn định, các nghiên cứu quan sát lại ghi nhận xu hướng tích cực. Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 632 người ghép thận trong thời gian trung vị 5,3 năm cho thấy nhóm tuân thủ chế độ ăn kiểu DASH cao nhất giảm 43% nguy cơ suy giảm chức năng thận ghép (HR = 0,57) và giảm 48% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (HR = 0,52) [5]. Một nghiên cứu cắt ngang khác trên 85 người nhận thận ghép tại Đài Loan cũng ghi nhận điểm số DASH liên quan thuận với mức lọc cầu thận eGFR tốt hơn [6]. Một tổng quan năm 2022 cũng chỉ ra chế độ ăn DASH liên quan đến việc bảo tồn chức năng thận ghép tốt hơn về lâu dài, song vẫn cần các thử nghiệm ngẫu nhiên lớn để đưa ra khuyến nghị chính thức [2].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có vẫn tồn tại những khoảng trống đáng kể. Điểm thiếu hụt lớn nhất là các thử nghiệm can thiệp DASH trực tiếp trên bệnh nhân thận thường thiếu dữ liệu đo lường nồng độ các chất điện giải cốt lõi, đặc biệt là kali máu [4].
Bên cạnh đó, việc xác định ranh giới eGFR chính xác để bắt đầu hạn chế dinh dưỡng còn rất phức tạp vì thời điểm xuất hiện biến chứng chuyển hóa ở mỗi người bệnh là khác nhau [1]. Các nghiên cứu về việc hạn chế kali quá mức cũng cho thấy nghịch lý: ép kiêng rau củ quá mức có thể làm tăng gánh nặng toan chuyển hóa (NEAP), vô tình làm bệnh thận tiến triển nhanh hơn ở nhóm có nguy cơ tăng kali máu thấp [7].
Ai không nên tùy tiện ăn theo DASH nghiêm ngặt?
Những đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý xây dựng thực đơn DASH chuẩn khi chưa có đánh giá chuyên môn:
- Người được chẩn đoán bệnh thận mạn tiến triển (eGFR dưới 60 mL/phút/1,73m2) [1].
- Người từng có tiền sử tăng kali máu hoặc đang dùng các thuốc làm giảm đào thải kali (như thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone) [7, 8].
- Người bị suy giảm chức năng thận chưa rõ giai đoạn nhưng tự ý uống sinh tố rau củ đậm đặc hoặc ăn trái cây giàu kali liên tục.
Người bệnh nên đi khám, làm xét nghiệm máu và nước tiểu định kỳ để nắm rõ chức năng thận trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng [1, 8].




