Nấm đầu khỉ giúp tăng trí nhớ: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Nhiều người tìm kiếm các loại thảo dược hay thực phẩm bổ sung với hy vọng cải thiện trí nhớ và duy trì sự tỉnh táo của não bộ. Trong số các nguyên liệu tự nhiên nổi bật gần đây, nấm đầu khỉ (tên khoa học là Hericium erinaceus, hay còn gọi là Lion's Mane, nấm hầu thủ) được nhắc đến như một liệu pháp tiềm năng hỗ trợ chức năng nhận thức.

Thực tế, các bằng chứng lâm sàng hiện tại cho thấy nấm đầu khỉ có ghi nhận một số tác động tích cực bước đầu lên khả năng ghi nhớ và tốc độ xử lý thông tin ở người lớn tuổi suy giảm nhận thức nhẹ hoặc người trẻ khỏe mạnh ^{[1] [2] [3]}. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu lâm sàng trên người vẫn có quy mô mẫu tương đối nhỏ và thời gian theo dõi ngắn, đòi hỏi sự thận trọng trước khi xem đây là giải pháp chữa bệnh ^{[2] [4]}.

Hoạt chất và cơ chế tác động lên tế bào thần kinh

Cơ chế sinh học giúp nấm đầu khỉ nhận được nhiều sự quan tâm bắt nguồn từ hai nhóm hợp chất hoạt tính sinh học chính: hericenone và erinacine ^{[5] [3]}. Các hợp chất hericenone thường được tìm thấy nhiều trong quả thể nấm, trong khi erinacine tập trung chủ yếu ở phần hệ sợi nấm (mycelium) ^[5].

Các nhà khoa học ghi nhận rằng erinacine A từ sợi nấm có hoạt lực sinh học cao và có khả năng vượt qua các rào cản sinh học của cơ thể ^[4]. Các hoạt chất này góp phần kích thích sản xuất các yếu tố tăng trưởng thần kinh, bảo vệ mạng lưới thần kinh và giảm bớt tác động của quá trình oxy hóa ^{[5] [3]}. Bên cạnh đó, nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy sợi nấm đầu khỉ và hoạt chất erinacine C có khả năng điều hòa con đường Nrf2 ^[6]. Sự kích hoạt này giúp gia tăng biểu hiện của các enzyme chống oxy hóa nội sinh như catalase, superoxide dismutase, thioredoxin reductase và glutathione reductase, đồng thời hỗ trợ tăng nồng độ yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) ^[6].

Các thử nghiệm trên chuột cũng chỉ ra rằng việc bổ sung nấm đầu khỉ giúp giảm các chỉ dấu viêm thần kinh, ức chế sự hoạt hóa của tế bào vi mô và giảm chết tế bào thần kinh ^{[6] [7]}. Dù vậy, những dữ liệu về đường dẫn truyền Nrf2 và phục hồi tổn thương cấu trúc não bộ này chủ yếu được ghi nhận trên mô hình động vật bị chấn thương sọ não hoặc tế bào nuôi cấy, chưa thể phản ánh nguyên vẹn toàn bộ tiến trình sinh học phức tạp diễn ra bên trong não người ^{[6] [7]}.

Các bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng trên người

Để đánh giá thực tế tác động cải thiện trí nhớ, các nhà khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm có đối chứng trên người với nhiều nhóm đối tượng khác nhau.

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược năm 2009 được thực hiện trên 30 nam và nữ người Nhật Bản, độ tuổi từ 50 đến 80, được chẩn đoán mắc chứng suy giảm nhận thức nhẹ ^[1]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm, mỗi nhóm gồm 15 người; nhóm can thiệp sử dụng bốn viên nén chứa 96% bột khô nấm đầu khỉ (250 mg mỗi viên), dùng ba lần mỗi ngày trong 16 tuần ^[1]. Kết quả kiểm tra theo thang đo suy giảm trí tuệ Hasegawa hiệu chỉnh (HDS-R) cho thấy nhóm dùng nấm tăng điểm nhận thức rõ rệt ở tuần thứ 8, tuần thứ 12 và tuần thứ 16 so với nhóm giả dược ^[1]. Tuy nhiên, sau khi ngưng sử dụng 4 tuần, điểm số nhận thức của nhóm này lại sụt giảm đáng kể ^[1].

Đến năm 2019, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược khác đã kiểm tra tác động của việc dùng viên bổ sung chứa quả thể nấm đầu khỉ trong 12 tuần ^[3]. Các nhà nghiên cứu áp dụng ba bài kiểm tra chức năng gồm bài kiểm tra trạng thái tâm thần tối thiểu (MMSE), bài kiểm tra khả năng lưu giữ thị giác Benton và bài kiểm tra học cặp từ bằng lời tiêu chuẩn (S-PA) ^[3]. Kết quả ghi nhận riêng bài kiểm tra MMSE có sự cải thiện đáng kể về chức năng nhận thức và ngăn ngừa sự suy giảm ở nhóm sử dụng nấm so với nhóm chứng ^[3].

Năm 2020, một nghiên cứu thí điểm mù đôi, có đối chứng giả dược khác đã được tiến hành để đánh giá việc sử dụng viên nang chứa sợi nấm đầu khỉ làm giàu erinacine A (liều 350 mg mỗi viên, chứa 5 mg/g hoạt chất erinacine A) với tần suất ba viên mỗi ngày trên bệnh nhân Alzheimer giai đoạn sớm ^[5]. Thử nghiệm này được thiết kế để mở rộng các phát hiện từ những mô hình tiền lâm sàng trước đó ^[5].

Không chỉ ở người lớn tuổi, tiềm năng của nấm đầu khỉ còn được tìm hiểu trên người trẻ. Năm 2023, một nghiên cứu thí điểm mù đôi, nhóm song song có đối chứng giả dược đã khảo sát tác động cấp tính và mãn tính (28 ngày) của 1,8 g nấm đầu khỉ trên 41 người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 đến 45 tuổi ^[2]. Kết quả ghi nhận tại thời điểm 60 phút sau khi dùng liều đơn, người tham gia hoàn thành bài kiểm tra Stroop nhanh hơn có ý nghĩa thống kê (p = 0,005) ^[2]. Sau 28 ngày bổ sung liên tục, nhóm nghiên cứu nhận thấy xu hướng giảm căng thẳng chủ quan (p = 0,051), dù vậy các tác giả nhấn mạnh vẫn xuất hiện những kết quả không có sự khác biệt (null) và cần hết sức thận trọng khi diễn giải do cỡ mẫu nhỏ ^[2].

Giới hạn phương pháp luận của các nghiên cứu hiện tại

Mặc dù các kết quả kể trên mang lại tín hiệu khả quan, giới khoa học vẫn chỉ ra nhiều khoảng trống lớn về mặt bằng chứng. Đánh giá tổng quan năm 2025 chỉ ra rằng chỉ có một số lượng rất hạn chế các thử nghiệm lâm sàng trên người được công bố (khoảng 3 thử nghiệm lâm sàng đối chiếu với 13 nghiên cứu trên mô hình động vật trong một bài tổng quan), và các nghiên cứu lâm sàng đều tồn tại những giới hạn cố hữu ^[4].

Thứ nhất, cỡ mẫu của các nghiên cứu rất nhỏ, điển hình như thử nghiệm năm 2009 chỉ có 30 người tham gia (15 người mỗi nhóm), hay nghiên cứu năm 2023 chỉ có 41 người ^{[1] [2]}. Cỡ mẫu này chưa đủ lớn để đại diện cho toàn bộ dân số hay các nhóm bệnh lý đa dạng ^[2].

Thứ hai, thời gian can thiệp tương đối ngắn, thường kéo dài từ 28 ngày đến 12 hoặc 16 tuần ^{[1] [2] [3]}. Một bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer cần hàng năm hoặc hàng chục năm để tiến triển; do đó, các can thiệp vài tuần chưa đủ để kết luận về khả năng ngăn chặn hay làm chậm tiến trình tổn thương não trong dài hạn ^[4]. Thậm chí, khi đối tượng ngưng dùng nấm sau 16 tuần, điểm số nhận thức đã quay đầu sụt giảm chỉ sau 4 tuần dừng uống ^[1].

Thứ ba, sự khác biệt về chế phẩm nghiên cứu rất lớn. Có nghiên cứu sử dụng quả thể nấm dạng bột khô ^{[1] [3]}, trong khi thử nghiệm khác lại sử dụng sợi nấm lên men được chuẩn hóa hàm lượng erinacine A ^[5]. Sự thiếu đồng nhất về hoạt chất khiến người tiêu dùng khó có thể đối chiếu giữa sản phẩm thương mại thông thường và chế phẩm được kiểm nghiệm trong phòng thí nghiệm.

Bên cạnh đó, các tác động đặc hiệu lên từng loại trí nhớ vẫn chưa thực sự rõ ràng. Một nghiên cứu trên chuột hoang dã năm 2018 cho thấy việc bổ sung nấm đầu khỉ trong 2 tháng giúp cải thiện hành vi khám phá vật thể mới (trí nhớ nhận diện) nhưng hoàn toàn không làm thay đổi trí nhớ không gian trên mê lộ chữ Y hay bài kiểm tra vị trí đồ vật ^[8]. Điều này phản ánh nấm đầu khỉ có thể chỉ tác động chọn lọc lên một số khía cạnh nhận thức chứ không nâng cao toàn diện mọi chức năng của não bộ ^[8].

Hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng

Nhiều người lầm tưởng rằng nấm đầu khỉ là "thần dược" có thể đảo ngược hoàn toàn hoặc chữa khỏi bệnh sa sút trí tuệ, suy giảm trí nhớ nghiêm trọng. Hiện nay, các loại thuốc điều trị bệnh Alzheimer trong y học hiện đại chủ yếu chỉ giải quyết triệu chứng và gặp nhiều rào cản sinh học, trong khi các bằng chứng của nấm đầu khỉ mới dừng ở mức hỗ trợ cải thiện điểm số nhận thức ở người suy giảm nhẹ hoặc người khỏe mạnh ^{[1] [2] [4]}.

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn nấm tươi nấu ăn hàng ngày sẽ cho kết quả hệt như trong các thử nghiệm lâm sàng. Các nghiên cứu thường sử dụng dịch chiết chuẩn hóa nồng độ hoạt chất erinacine A hoặc bột nấm sấy khô với hàm lượng kiểm soát chặt chẽ ^{[5] [1]}. Hàm lượng hericenone và erinacine trong nấm tươi phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện nuôi trồng, môi trường cơ chất và cách chế biến, do đó khó đảm bảo liều lượng hoạt chất ổn định như chế phẩm nghiên cứu ^[5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù thử nghiệm lâm sàng kiểm tra các chỉ số xét nghiệm trong 16 tuần không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng ^[1], sự an toàn lâu dài vẫn cần được theo dõi cẩn trọng.

Người có cơ địa dị ứng nấm hoặc có tiền sử dị ứng với các loại nấm ăn nên tránh dùng để phòng ngừa nguy cơ sốc phản vệ hoặc mẩn ngứa. Những người mắc các bệnh nền mạn tính, người đang sử dụng thuốc điều trị thần kinh hoặc các bệnh lý chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung thêm các chế phẩm từ nấm đầu khỉ.

Đặc biệt, hiện tại chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ nấm khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý tiếp cận và sử dụng trong đời sống

Nếu bạn muốn bổ sung nấm đầu khỉ như một thực phẩm hỗ trợ sức khỏe trí não, hãy nhìn nhận sản phẩm này như một phần bổ trợ trong lối sống lành mạnh thay vì giải pháp thay thế thuốc:

• Lựa chọn sản phẩm rõ nguồn gốc: Ưu tiên các sản phẩm thực phẩm bổ sung có ghi rõ thành phần từ quả thể hoặc hệ sợi nấm đã được kiểm nghiệm, có chứng nhận chất lượng rõ ràng ^[5].
• Sử dụng nấm tươi như thực phẩm ăn uống: Bạn hoàn toàn có thể chế biến nấm đầu khỉ tươi vào các món xúp, xào, nấu canh trong thực đơn hàng tuần như một nguồn bổ sung dinh dưỡng an toàn cho cơ thể.
• Tuân thủ liều dùng khuyến nghị: Khi dùng dạng chiết xuất, chỉ nên dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc tư vấn của chuyên gia dinh dưỡng, không nên tự ý tăng liều ^{[1] [2]}.
• Kết hợp thói quen bảo vệ não: Hiệu quả bảo vệ thần kinh không thể tách rời khỏi việc tập luyện thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc, giữ tinh thần thoải mái và duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa.

Nấm đầu khỉ mở ra hướng đi tiềm năng cho nghiên cứu dinh dưỡng thần kinh nhờ các hợp chất như erinacine và hericenone ^{[5] [4]}. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng trên người vẫn ở quy mô nhỏ và thời gian ngắn ^{[2] [4]}. Hãy tiếp cận loại nấm này với sự tỉnh táo, xem đây là thực phẩm bổ trợ và luôn tham khảo ý kiến y tế chuyên môn nếu đang đối mặt với các vấn đề về suy giảm trí nhớ.