Trả lời ngắn: Không phải mọi mức giảm calo đều làm testosterone giảm. Ở nam giới mắc béo phì, giảm cân có thể đi kèm testosterone tăng; ngược lại, thiếu năng lượng nghiêm trọng kéo dài cùng khối lượng vận động lớn có thể làm rối loạn các hormone sinh sản. Một thử nghiệm 12 tháng ở người béo phì không thấy testosterone thay đổi rõ giữa nhóm hạn chế calo, ăn giới hạn thời gian và đối chứng [1]. Các nghiên cứu quân sự ở nam giới trẻ ghi nhận testosterone giảm trong điều kiện khắc nghiệt, nhưng không mô phỏng một kế hoạch giảm cân thông thường [2, 3].

Vì vậy, không thể dựa vào tuổi trẻ hay một con số calo để dự đoán hormone. Tình trạng sức khỏe ban đầu, mức thiếu hụt năng lượng, cân nặng, hoạt động thể lực, giấc ngủ và thời gian ăn kiêng đều quan trọng. Dữ liệu trực tiếp về nam thanh niên giảm cân trong đời sống thường ngày còn hạn chế.

“Cắt calo” có thể mô tả những tình huống rất khác

Thâm hụt năng lượng là khi cơ thể nhận ít năng lượng hơn mức tiêu hao trong một khoảng thời gian. Nhưng cụm từ này có thể nói về một kế hoạch giảm cân có theo dõi ở người thừa cân, hoặc về tình trạng ăn rất ít trong khi tập luyện hay lao động nặng. Hai trường hợp không tương đương về mức độ, thời gian, dự trữ năng lượng và nguy cơ sức khỏe.

Các nghiên cứu cũng đo nhiều thứ khác nhau: testosterone toàn phần, testosterone tự do, SHBG, LH, cân nặng hoặc khối nạc. Một thay đổi trong kết quả xét nghiệm không tự động có nghĩa ham muốn, khả năng cương, tâm trạng hay khả năng sinh sản đã thay đổi tương ứng. Muốn kết luận về sức khỏe tình dục cần nghiên cứu đo trực tiếp các kết cục đó, chứ không chỉ một chỉ số hormone.

Khi giảm cân có thể đi kèm testosterone tăng?

Ở một số nam giới béo phì, testosterone thấp có thể liên quan đến tình trạng chuyển hóa và SHBG thấp. Khi cân nặng và mỡ cơ thể giảm, nồng độ testosterone trong máu có thể tăng. Tuy vậy, điều này không chứng minh bản thân việc ăn ít calo luôn kích thích sản xuất testosterone; sự cải thiện sức khỏe chuyển hóa và thay đổi mô mỡ có thể cùng góp phần.

Một nghiên cứu can thiệp nhỏ tuyển 13 nam giới béo phì nặng, với BMI trung vị 42,7 kg/m². Người tham gia thực hiện khẩu phần 800 kcal mỗi ngày trong 12 tuần dưới điều kiện nghiên cứu. Trung bình, testosterone toàn phần tăng từ 6,97 lên 13,21 nmol/L, đồng thời SHBG cũng tăng [4]. Đây là một mẫu rất nhỏ, ngắn hạn và gồm người có béo phì nặng; chế độ 800 kcal không phải hướng dẫn tự áp dụng. Không thể lấy kết quả này để khuyên nam thanh niên khỏe mạnh ăn cực ít hoặc để khẳng định tăng testosterone là mục tiêu của giảm cân.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên khác theo dõi 90 người trưởng thành béo phì trong 12 tháng. Người tham gia được phân vào nhóm ăn trong khung tám giờ, nhóm hạn chế khoảng 25% năng lượng mỗi ngày hoặc nhóm đối chứng. Cân nặng giảm ở hai nhóm can thiệp, nhưng testosterone, DHEA và SHBG ở nam giới không thay đổi rõ theo thời gian hay giữa các nhóm [1]. Kết quả này cho thấy giảm cân không bảo đảm testosterone sẽ tăng, và ăn giới hạn thời gian không thể được xem là cách tăng hormone.

Khi thiếu năng lượng có thể làm testosterone giảm?

Ngược lại với giảm cân được theo dõi, tình trạng năng lượng nạp vào quá thấp so với nhu cầu cơ thể, đặc biệt khi kết hợp tập luyện nặng, có thể gây ảnh hưởng nội tiết. Đồng thuận của Ủy ban Olympic Quốc tế về thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao (REDs) mô tả những ảnh hưởng có thể gặp ở vận động viên nam, bao gồm thay đổi trục sinh sản, testosterone thấp, sức khỏe xương và hiệu suất. Tuy nhiên, mức bằng chứng ở nam giới còn ít hơn ở nữ giới; đây là tình trạng cần đánh giá theo tổng thể và không thể chẩn đoán chỉ từ một xét nghiệm [2].

Một phân tích trên 68 lính thủy đánh bộ Hoa Kỳ, tuổi trung bình khoảng 24,6, xem xét dữ liệu sau bảy ngày huấn luyện sinh tồn với lượng ăn trung bình chỉ khoảng 300 kcal/ngày, tương đương thiếu hụt năng lượng rất lớn. Đây là tình huống đặc biệt cực đoan, không phải chế độ ăn giảm cân. Nhóm có testosterone thấp sau giai đoạn này mất khối nạc nhiều hơn nhóm duy trì mức testosterone bình thường [3]. Nghiên cứu này là phân tích quan sát thứ cấp, sử dụng một mẫu máu sau can thiệp; nó không chứng minh một chế độ ăn kiêng thông thường gây suy sinh dục.

Một nghiên cứu cũ hơn theo dõi học viên Ranger nam trẻ trong khóa huấn luyện tám tuần với thiếu ngủ, vận động kéo dài, căng thẳng môi trường và thiếu năng lượng. Các nhà nghiên cứu ghi nhận testosterone giảm mạnh, cùng nhiều thay đổi nội tiết và cơ thể [5]. Những kết quả như vậy giúp hiểu phản ứng khi cơ thể chịu nhiều stress cùng lúc, nhưng không thể dùng để dự đoán tác động của mức giảm calo vừa phải trong đời sống hàng ngày.

Điểm quan trọng là mức thiếu hụt, thời gian và bối cảnh. Không có một ngưỡng calo duy nhất áp dụng cho tất cả nam giới; nhu cầu thay đổi theo kích thước cơ thể, hoạt động, sức khỏe và mục tiêu. Ngay cả khái niệm “năng lượng sẵn có” trong thể thao cũng khó đo chính xác ở người tự do sinh hoạt. Đồng thuận IOC lưu ý không nên biến một ngưỡng nghiên cứu thành tiêu chuẩn chẩn đoán cứng cho từng cá nhân [2].

Bằng chứng ở người trẻ còn thiếu điều gì?

Nhiều kết quả về giảm cân và testosterone đến từ nam giới trung niên mắc béo phì, trong khi các nghiên cứu về thiếu năng lượng ở người trẻ thường tuyển quân nhân hoặc vận động viên trong điều kiện khắc nghiệt. Vì vậy, cả hai nhóm đều chưa đại diện đầy đủ cho một nam thanh niên khỏe mạnh đang giảm cân từ từ, ăn đủ dưỡng chất và tập luyện mức vừa phải.

Nghiên cứu mới cần phân biệt rõ người tham gia theo tuổi, BMI, bệnh nền, tốc độ giảm cân, tổng năng lượng, thành phần khẩu phần và khối lượng vận động. Cũng cần theo dõi đủ lâu và đo cả triệu chứng, khối cơ, sức khỏe xương, chức năng tình dục và sinh sản. Khi các yếu tố này chưa được ghi nhận, việc quy kết một mức testosterone cho riêng “cắt calo” sẽ vượt quá dữ liệu.

Nếu đang giảm cân, nên theo dõi điều gì?

Hãy đặt mục tiêu dựa trên sức khỏe tổng thể và khả năng duy trì, thay vì cố đẩy mức thâm hụt xuống thấp nhất hoặc dùng testosterone làm chỉ số duy nhất. Một kế hoạch phù hợp nên được điều chỉnh theo tình trạng sức khỏe, thói quen ăn uống và vận động. Người có bệnh nền, tiền sử rối loạn ăn uống, đang dùng thuốc hoặc cần giảm cân nhanh vì lý do y tế nên được nhân viên y tế hướng dẫn.

Mệt mỏi kéo dài, giảm ham muốn rõ, giảm cương buổi sáng, hiệu suất tập luyện suy giảm hoặc chấn thương tái diễn là những dấu hiệu đáng trao đổi với chuyên gia, nhưng riêng chúng không xác nhận testosterone thấp. Không tự mua hormone, thuốc “tăng testosterone” hay thực phẩm bổ sung để bù cho việc ăn thiếu.

Hướng dẫn của Hội Nội tiết Hoa Kỳ khuyến nghị chỉ chẩn đoán suy sinh dục khi có dấu hiệu hoặc triệu chứng phù hợp cùng nồng độ testosterone thấp một cách nhất quán. Xét nghiệm cần được lặp lại vào hai buổi sáng riêng biệt khi nhịn đói; bệnh cấp tính và một số thuốc cũng có thể ảnh hưởng kết quả [6]. Nếu có triệu chứng kéo dài, bác sĩ sẽ đánh giá nguyên nhân thay vì chỉ nhìn một con số.

Kết luận

Ở nam thanh niên, dữ liệu hiện có chưa trả lời chính xác mức giảm calo nào làm testosterone thay đổi trong quá trình giảm cân thông thường. Giảm cân ở người béo phì có thể đi kèm testosterone tăng, không thay đổi hoặc chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố; thiếu năng lượng nghiêm trọng cùng vận động kéo dài có thể ức chế hormone. Hai bối cảnh không nên gộp làm một.

Nếu đang cân nhắc ăn giới hạn thời gian, hãy đọc thêm bằng chứng về nhịn ăn 16:8 và testosterone ở nam giới; lịch ăn và mức năng lượng nạp vào là những yếu tố liên quan nhưng không đồng nghĩa với nhau.