Nhiều phụ huynh quan tâm đến các chế độ ăn mẫu mực như Địa Trung Hải hoặc DASH để xây dựng thực đơn khoa học cho con nhỏ. Tuy nhiên, việc lựa chọn chế độ nào linh hoạt hơn và phù hợp hơn với giai đoạn phát triển của trẻ thường gây nhiều băn khoăn.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào đối đầu trực tiếp để so sánh độ linh hoạt hay mức trần chất béo lành mạnh giữa chế độ DASH và Địa Trung Hải ở trẻ em. Dữ liệu so sánh hai chế độ này chủ yếu được thực hiện trên người trưởng thành, trong khi nghiên cứu ở lứa tuổi nhỏ chỉ dừng lại ở các khảo sát quan sát mức độ tuân thủ hoặc dùng thang điểm để đánh giá chất lượng bữa ăn.

Bằng chứng hiện tại nói gì về độ linh hoạt giữa hai chế độ?

Các tài liệu khoa học hiện có không xếp hạng chế độ nào "linh hoạt hơn" đối với trẻ em. Chế độ ăn DASH vốn được thiết kế ban đầu để hỗ trợ kiểm soát huyết áp thông qua việc hạn chế natri và ưu tiên thực phẩm giàu khoáng chất. Trong khi đó, chế độ Địa Trung Hải tập trung vào mô hình ẩm thực truyền thống với nguồn chất béo chưa bão hòa dồi dào.

Ở trẻ em, các nhà nghiên cứu chủ yếu dùng điểm số của hai mô hình này làm công cụ đo lường mức độ ăn uống cân bằng, thay vì áp dụng nguyên bản như một phác đồ ăn kiêng nghiêm ngặt. Việc đánh giá độ linh hoạt giữa hai chế độ này trong thực tế nuôi dạy trẻ vẫn chưa được các thử nghiệm lâm sàng làm rõ.

Nghiên cứu về chế độ ăn Địa Trung Hải ở trẻ mầm non

Một tổng quan hệ thống năm 2016 trên trẻ mầm non tại các nước Nam Âu thuộc Liên minh Châu Âu cho thấy phần lớn trẻ tiêu thụ nhiều sữa, đạm và natri vượt mức khuyến nghị [1]. Nghiên cứu này ghi nhận phần lớn trẻ có mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải thấp, và tình trạng này có liên quan đến việc gia tăng tỷ lệ thừa cân, béo phì [1].

Một nghiên cứu năm 2001 so sánh thành phần axit béo trong phospholipid huyết tương ở 35 trẻ mầm non tại Bồ Đào Nha và 18 trẻ tại Đức [2]. Kết quả cho thấy lượng axit béo bão hòa tương đương nhau, nhưng trẻ em Bồ Đào Nha lại có nồng độ axit béo không bão hòa đơn và axit béo không bão hòa đa n-3 thấp hơn trẻ em Đức, phản ánh thói quen ăn uống thực tế chưa bám sát mô hình Địa Trung Hải truyền thống [2].

Tại Chile, một nghiên cứu đoàn hệ năm 2024 can thiệp giáo dục dinh dưỡng từ xa cho 139 gia đình có 95 trẻ mầm non với độ tuổi trung bình 26,2 tháng [3]. Sau can thiệp, điểm KidMed của trẻ tăng từ 7,4 lên 7,9 và tỷ lệ tuân thủ tối ưu được cải thiện có ý nghĩa thống kê [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận điểm số tuân thủ của phụ huynh và con số này ở trẻ có mối tương quan thuận với nhau [3].

Ngoài ra, một phân tích gộp năm 2025 gồm 30 nghiên cứu trên 41.424 phụ nữ mang thai và trẻ em cho thấy chế độ ăn từ lúc mang thai có tác động kéo dài [4]. Người mẹ tuân thủ tốt chế độ Địa Trung Hải giúp giảm nguy cơ sinh con nhẹ cân so với tuổi thai với tỷ số chênh OR là 0,83, giảm nguy cơ thai chậm phát triển với OR là 0,50 và giảm nguy cơ trẻ bị thừa cân sau này với OR là 0,85 [4].

Thước đo DASH và bữa ăn thực tế của trẻ

Đối với chế độ DASH, nghiên cứu cắt ngang tại Mỹ khảo sát 146 người chăm sóc chính của trẻ từ 3 đến 5 tuổi ghi nhận điểm chất lượng bữa ăn theo thang DASH trung bình là 40,5 trên thang điểm chuẩn [5]. Điểm số này phản ánh chất lượng bữa ăn của trẻ ở mức trung bình đến thấp [5].

Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra rằng hành vi của phụ huynh như việc áp đặt hạn chế thực phẩm vì lý do sức khỏe lại liên quan đến việc giảm chất lượng bữa ăn thực tế của trẻ [5]. Nghiên cứu phân tích gộp năm 2025 cũng cho thấy mẹ tuân thủ chế độ DASH trong thai kỳ giúp giảm nguy cơ đái tháo đường thai kỳ với OR là 0,36 và giảm nguy cơ tăng cân quá mức trong thai kỳ với OR là 0,3 [4]. Tuy nhiên, các nghiên cứu này không đưa ra hướng dẫn về việc áp dụng trực tiếp chế độ DASH toàn phần cho trẻ nhỏ.

So sánh DASH và Địa Trung Hải: Dữ liệu chỉ có ở người lớn

Các bằng chứng so sánh trực tiếp hoặc song song giữa DASH và Địa Trung Hải hiện chỉ được ghi nhận ở người trưởng thành, không thể ngoại suy trực tiếp cho sự phát triển của trẻ nhỏ. Một nghiên cứu trên 28.905 người lớn từ dữ liệu NHANES cho thấy việc tuân thủ chế độ Địa Trung Hải giúp giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân với tỷ số nguy hại HR là 0,74, trong khi DASH đơn độc không cho thấy mối liên quan rõ rệt [6].

Về mặt kiểm soát huyết áp ở người lớn, phân tích gộp 30 thử nghiệm lâm sàng trên 5.545 người cho thấy chế độ DASH giúp giảm huyết áp tâm thu 3,2 mm Hg và tâm trương 2,5 mm Hg [7]. Trong khi đó, chế độ Địa Trung Hải ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu 1,5 mm Hg và tâm trương 0,9 mm Hg khi so sánh với chế độ ăn thông thường [7].

Nghiên cứu trên 2.767 người trưởng thành tại Mỹ cũng cho thấy việc tuân thủ Địa Trung Hải gắn liền với kiểu hình béo phì nhưng chuyển hóa khỏe mạnh ở nhóm dưới 45 tuổi với OR là 2,57, còn điểm DASH cao liên quan đến việc giảm nguy cơ cân nặng bình thường nhưng chuyển hóa bất thường với OR là 0,59 [8]. Toàn bộ các chỉ số huyết áp và chuyển hóa này đều phản ánh can thiệp trên người lớn có bệnh lý hoặc thừa cân, không đại diện cho nhu cầu dinh dưỡng của trẻ em.

Điều chưa biết về mức trần chất béo cho trẻ

Các tài liệu khoa học hiện nay để lại nhiều khoảng trống quan trọng về dinh dưỡng trẻ em:

  • Không có số liệu về mức trần chất béo lành mạnh: Các nghiên cứu không so sánh mức giới hạn chất béo giữa DASH và Địa Trung Hải dành riêng cho trẻ giai đoạn tăng trưởng.
  • Thiếu thử nghiệm can thiệp dài hạn: Chưa có nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng so sánh tác động của hai chế độ này lên sự phát triển chiều cao, cân nặng và trí não của trẻ nhỏ.
  • Mức độ linh hoạt thực tế: Chưa có nghiên cứu đánh giá chế độ nào dễ chuẩn bị hơn hoặc giúp trẻ dễ tiếp nhận thực phẩm hơn trong cuộc sống hàng ngày.

Ai nên thận trọng khi áp dụng cho trẻ?

Phụ huynh có con nhỏ trong giai đoạn tăng trưởng cần đặc biệt lưu ý khi muốn áp dụng các mô hình ăn kiêng:

  • Trẻ dưới 5 tuổi: Giai đoạn này não bộ và thể chất cần lượng chất béo đầy đủ để phát triển, không nên tự ý áp dụng chế độ ăn hạn chế chất béo nghiêm ngặt như DASH phiên bản người lớn.
  • Trẻ biếng ăn hoặc chậm tăng cân: Việc áp đặt các chế độ ăn nhiều chất xơ thô hoặc hạn chế năng lượng có thể làm giảm lượng calo nạp vào hàng ngày của trẻ.
  • Gia đình có xu hướng kiểm soát tiêu cực: Nghiên cứu cho thấy thói quen hạn chế thực phẩm quá mức của người chăm sóc vì lý do sức khỏe có thể phản tác dụng, làm giảm chất lượng chế độ ăn chung của trẻ [5].

Gợi ý dinh dưỡng thực tế cho phụ huynh

Thay vì áp dụng cứng nhắc toàn bộ một chế độ ăn của người lớn, phụ huynh có thể tiếp thu các điểm tích cực đã được nghiên cứu chứng minh:

  • Cắt giảm đồ uống có đường và đồ ăn vặt chế biến sẵn, vì thói quen này liên quan trực tiếp đến nguy cơ thừa cân sớm ở trẻ nhỏ [1].
  • Bổ sung các nguồn chất béo lành mạnh như dầu thực vật giàu axit béo chưa bão hòa đơn và thực phẩm giàu omega-3, giúp bù đắp tình trạng thiếu hụt axit béo thường gặp ở trẻ mầm non [2].
  • Cải thiện thói quen ăn uống của cả gia đình, bởi mức độ tuân thủ dinh dưỡng lành mạnh của cha mẹ có mối liên hệ mật thiết với chất lượng bữa ăn của trẻ [3].
  • Khi trẻ có các vấn đề đặc biệt về cân nặng hoặc chuyển hóa, phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.

Chưa có bằng chứng cho thấy DASH hay Địa Trung Hải là lựa chọn vượt trội hoặc linh hoạt hơn cho trẻ đang lớn. Điều quan trọng nhất là duy trì bữa ăn đa dạng, hạn chế natri và đường ngọt, đồng thời đảm bảo đủ năng lượng và chất béo lành mạnh cho sự phát triển tự nhiên của trẻ.