Nhiều người tìm đến chế độ ăn DASH với mong muốn cải thiện sức khỏe tim mạch và kỳ vọng chế độ này giúp tăng cường thể lực hay chỉ số dung tích oxy tiêu thụ tối đa (VO2 max). Tuy nhiên, câu hỏi liệu việc ăn theo thực đơn DASH có thực sự nâng cao VO2 max hay không cần được đối chiếu cẩn trọng từ các bằng chứng khoa học.

Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu chưa cung cấp bằng chứng cho thấy chế độ ăn DASH trực tiếp giúp cải thiện chỉ số VO2 max. Nghiên cứu can thiệp về DASH chủ yếu ghi nhận hiệu quả trên việc kiểm soát huyết áp [1], trong khi việc gia tăng VO2 max đòi hỏi vai trò quyết định của hoạt động rèn luyện thể chất [1].

Bằng chứng khoa học về chế độ ăn DASH

Các thử nghiệm về chương trình DASH cho thấy phản ứng huyết áp có sự khác biệt rất lớn giữa các cá nhân khi cắt giảm hoặc bổ sung natri [1]. Trong khi việc giảm muối chỉ mang lại mức giảm khiêm tốn ở quần thể chung, một số người lại ghi nhận mức cải thiện rất rõ rệt [1].

Dù vậy, các nghiên cứu này không đánh giá tác động trực tiếp của DASH lên VO2 max [1]. DASH được thiết kế như một can thiệp dinh dưỡng cho bệnh tăng huyết áp, không phải là biện pháp thay thế cho các bài tập thể lực để tăng cường sức bền hô hấp - tuần hoàn.

Những yếu tố thực sự giúp cải thiện chỉ số VO2 max

Chỉ số VO2 max phản ánh khả năng tiêu thụ oxy tối đa của cơ thể và là thước đo quan trọng của sức khỏe tim mạch [2]. Việc tăng VO2 max là mục tiêu cốt lõi của các hoạt động thể lực hiếu khí (aerobic) [1]. Mức độ đáp ứng có thể dao động từ cải thiện rõ rệt đến không thay đổi tùy cơ địa từng người [1]. Những người không đáp ứng với tập hiếu khí có thể thu được lợi ích từ bài tập kháng lực [1].

Đối với những người ít vận động, dung tích oxy tối đa có thể tăng tới 25% chỉ sau 8 tuần rèn luyện thể lực có cấu trúc [3]. Một nghiên cứu can thiệp dọc trên 600 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 từ 30 đến 65 tuổi cho thấy, sau một năm áp dụng tư vấn thay đổi lối sống kết hợp theo dõi định kỳ, chỉ số VO2 max trung bình đã cải thiện từ 25,4 ± 5,2 lên 30,1 ± 4,8 ml/kg/phút [2]. Can thiệp này cũng đồng thời cải thiện chỉ số biến thiên nhịp tim (HRV) và tăng cường hoạt tính phó giao cảm [2].

Dinh dưỡng và các yếu tố liên quan đến dung tích oxy tối đa

Dù chưa có nghiên cứu chứng minh DASH làm tăng VO2 max, một số yếu tố dinh dưỡng và sinh hóa khác đã được ghi nhận có liên quan đến chỉ số này. Trong một nghiên cứu dân số trên 936 nam giới từ 42 đến 60 tuổi, lượng carbohydrate nạp vào là một trong những yếu tố có mối liên hệ thuận với VO2 max, bên cạnh tần suất và cường độ tập luyện [4]. Ngược lại, nồng độ insulin lúc đói, bệnh mạch vành và tỷ lệ eo/hông có mối liên hệ nghịch với VO2 max [4].

Nghiên cứu cắt ngang trên người trưởng thành cũng phát hiện nồng độ vitamin D huyết thanh có tương quan thuận với VO2 max (hệ số r = 0,29) [5]. Tương quan này vẫn duy trì sau khi điều chỉnh theo độ tuổi, giới tính và mức độ hoạt động thể chất [5].

Thành phần cơ thể cũng là yếu tố dự báo quan trọng. Nghiên cứu trên 1.225 lính cứu hỏa tại Bỉ cho thấy tỷ lệ mỡ cơ thể là yếu tố dự báo nghịch mạnh nhất đối với VO2 max [6]. Nghiên cứu trên 38 trẻ em cũng ghi nhận khối lượng mỡ tương quan nghịch với VO2 max tính theo trọng lượng, trong khi khối lượng nạc tương quan thuận với dung tích oxy tối đa [7].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu hiện có chưa trả lời được các vấn đề sau:

  • Chế độ ăn DASH khi áp dụng độc lập trong các khoảng thời gian cụ thể có tạo ra bất kỳ thay đổi nào trên chỉ số VO2 max hay không.
  • Sự kết hợp giữa chế độ ăn DASH và các bài tập rèn luyện thể lực có mang lại hiệu ứng cộng hưởng tốt hơn cho VO2 max so với tập luyện kết hợp chế độ ăn thông thường hay không.
  • Liều lượng dinh dưỡng tối ưu để hỗ trợ cải thiện VO2 max cho từng nhóm bệnh lý mạn tính cụ thể.

Ai nên thận trọng khi muốn cải thiện thể lực?

Người mắc bệnh mạch vành, hen suyễn hoặc đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu các chương trình tập luyện gắng sức nhằm nâng cao VO2 max [2, 7].

Người có ý định thay đổi chế độ ăn để giảm cân hoặc giảm muối cần biết rằng mức độ đáp ứng của huyết áp và cân nặng có sự khác biệt rất lớn giữa các cá thể [1]. Trong một can thiệp vận động kéo dài 12 tuần trên 30 người béo phì, mức thay đổi cân nặng dao động từ giảm 15 kg đến tăng cân nhẹ do khác biệt về chuyển hóa và năng lượng bù trừ [1]. Do đó, không nên áp dụng một công thức ăn uống cứng nhắc cho tất cả mọi người.

Lời khuyên thực tế

Để cải thiện chỉ số VO2 max, biện pháp được chứng minh rõ ràng nhất là duy trì thói quen tập luyện thể lực đều đặn, kết hợp giữa bài tập hiếu khí và bài tập kháng lực [1, 4]. Việc áp dụng chế độ ăn lành mạnh như DASH có thể hỗ trợ kiểm soát huyết áp và các yếu tố nguy cơ tim mạch [1, 5], nhưng không thể thay thế cho việc vận động thể chất nếu mục tiêu là nâng cao dung tích oxy tiêu thụ tối đa.