Natto có ngừa đột quỵ thật không? Bằng chứng nói gì

Nhiều người tìm đến món đậu tương lên men natto của Nhật Bản với hy vọng làm tan cục máu đông và ngăn ngừa đột quỵ. Thói quen sử dụng nattokinase dạng viên uống bổ sung cũng ngày càng phổ biến trong các gia đình có người lớn tuổi hoặc người có tiền sử tim mạch.

Tuy nhiên, nattokinase có thực sự "thần kỳ" như lời đồn thổi trên thị trường hay không? Các bằng chứng khoa học cho thấy enzym này hỗ trợ giảm một số yếu tố nguy cơ tim mạch và tác động lên quá trình đông máu, nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay thuốc cấp cứu tiêu sợi huyết [4, 5].

Enzym nattokinase tác động lên cục máu đông ra sao?

Nattokinase là một serine protease chiết xuất từ món đậu nành lên men nhờ vi khuẩn Bacillus subtilis natto [4, 6]. Trong cơ thể, huyết khối (cục máu đông) hình thành từ mạng lưới sợi fibrin; khi các mảng xơ vữa nứt vỡ hoặc dòng máu chảy chậm, cục máu đông có thể bít tắc mạch máu não dẫn tới nhồi máu não ^[1].

Về mặt sinh học, nattokinase sở hữu hoạt tính tiêu sợi huyết (fibrinolytic) và chống hình thành huyết khối (antithrombotic) ^[2]. Enzym này có khả năng gián tiếp hoặc trực tiếp phân hủy các cơ chất của fibrin và plasmin, từ đó hỗ trợ làm tan cấu trúc sợi tạo nên huyết khối ^[1].

Bên cạnh đặc tính tiêu sợi huyết, các nghiên cứu gần đây ghi nhận nattokinase còn can thiệp vào các con đường phân tử liên quan đến phản ứng viêm và stress oxy hóa ^[2]. Nhờ các cơ chế này, enzym được xem xét như một liệu pháp hỗ trợ tiềm năng trong việc giảm bớt các biến chứng tim mạch mạn tính ^[2].

Bằng chứng lâm sàng về các yếu tố đông máu

Hiệu quả tác động lên hệ đông máu của nattokinase không chỉ dừng lại ở ống nghiệm mà đã được thử nghiệm trên người. Một thử nghiệm lâm sàng nhãn mở, tự đối chứng thực hiện trên 45 đối tượng được chia thành 3 nhóm: người khỏe mạnh, bệnh nhân có yếu tố nguy cơ tim mạch và bệnh nhân chạy thận nhân tạo ^[3]. Tất cả tình nguyện viên uống 2 viên nattokinase mỗi ngày (tương đương 2.000 đơn vị phân giải fibrin - FU mỗi viên) liên tục trong 2 tháng ^[3].

Kết quả cho thấy nồng độ ba yếu tố đông máu quan trọng trong huyết tương đều giảm dần theo thời gian ở cả 3 nhóm ^[3]. Sau 2 tháng, mức giảm ở nhóm người khỏe mạnh lần lượt là: fibrinogen giảm 9%, yếu tố VII giảm 14% và yếu tố VIII giảm 17% ^[3]. Ở nhóm có nguy cơ tim mạch, fibrinogen giảm 7%, yếu tố VII giảm 13% và yếu tố VIII giảm 19% ^[3]. Ở nhóm chạy thận, fibrinogen giảm 10%, yếu tố VII giảm 7% và yếu tố VIII giảm 19% ^[3]. Trong thử nghiệm này, nồng độ lipid máu và acid uric không bị biến động, đồng thời không ghi nhận biến cố bất lợi đáng chú ý nào ^[3].

Nghiên cứu đời thực năm 2021 quan sát việc dùng nattokinase đơn độc hoặc phối hợp với thuốc chống đông cũng ghi nhận không có trường hợp nào phát triển huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT) hay viêm tắc tĩnh mạch nông (DSP) trong thời gian theo dõi ^[4]. Dữ liệu cho thấy nattokinase hoạt động như một chất chống đông máu mức độ nhẹ, giúp hạn chế các yếu tố nguy cơ tim mạch ^[4].

Tác động hạ huyết áp và các chỉ số tim mạch

Tăng huyết áp là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến vỡ mạch hoặc hình thành cục máu đông gây đột quỵ. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, đối chứng giả dược tại Bắc Mỹ đã đánh giá tác động của nattokinase (đã loại bỏ vitamin K2) trên 79 người có huyết áp tâm thu từ 130 mmHg hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên ^[5]. Trong 8 tuần, người tham gia dùng 100 mg nattokinase/ngày hoặc giả dược; 74 người hoàn thành nghiên cứu với mức độ tuân thủ tốt ^[5].

Kết quả ghi nhận nattokinase giúp giảm cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương ^[5]. Đáng chú ý, huyết áp tâm trương ở nhóm dùng nattokinase giảm từ 87 mmHg xuống 84 mmHg, có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược (vốn giữ nguyên ở mức 87 mmHg) ^[5]. Ở nam giới, mức giảm huyết áp tâm trương rõ rệt hơn, từ 86 mmHg xuống 81 mmHg ^[5]. Ngoài ra, yếu tố von Willebrand (vWF) - một dấu ấn nguy cơ tim mạch - ghi nhận giảm ở phân nhóm nữ giới dùng nattokinase ^[5]. Ở nhóm có hoạt độ renin huyết tương ban đầu thấp (<0,29 ng/mL/h), 66% người dùng nattokinase ghi nhận mức tăng hoạt độ này sau 8 tuần, so với chỉ 8% ở nhóm giả dược ^[5].

Tổng hợp bằng chứng từ tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2023 trên 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (546 người tham gia) cũng khẳng định nattokinase giảm đáng kể huyết áp tâm thu (chênh lệch trung bình MD = -3,45 mmHg) và huyết áp tâm trương (MD = -2,32 mmHg) so với giả dược ^[6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Dù có các số liệu tích cực, giới chuyên môn khuyến cáo không nên coi nattokinase là phương thuốc toàn năng chữa bách bệnh tim mạch. Phân tích gộp năm 2023 chỉ ra rằng nattokinase liều thấp có tác động bất lợi nhẹ lên mỡ máu: làm tăng cholesterol toàn phần (MD = 5,27), tăng LDL-cholesterol xấu (MD = 6,49) và làm giảm HDL-cholesterol tốt (MD = -2,76) ^[6]. Ở nhóm dùng liều cao, cholesterol toàn phần cũng cao hơn nhóm chứng (MD = 3,18), trong khi không thấy thay đổi rõ rệt ở LDL hay HDL, và không có mối liên quan nào đối với chỉ số triglyceride ^[6].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận việc bổ sung nattokinase làm tăng nhẹ đường huyết (MD = 0,40) so với giả dược ^[6]. Mặc dù nghiên cứu năm 2021 quan sát thấy chế độ ăn chứa protein đậu nành trong 6 tuần ở 34 phụ nữ mắc tiểu đường thai kỳ giúp cải thiện đường huyết lúc đói và nồng độ insulin huyết thanh, đó là kết quả từ tổng thể đạm đậu nành chứ không phải của riêng enzym nattokinase tinh khiết ^[4].

Các hạn chế nghiên cứu cũng cần được nhìn nhận minh bạch. Nghiên cứu quan sát năm 2021 thừa nhận điểm yếu lớn là thiếu nhóm đối chứng dùng giả dược hoặc nhóm không can thiệp để so sánh ^[4]. Vì vậy, việc khẳng định nattokinase có thể trực tiếp làm giảm tỷ lệ tử vong do đột quỵ trên diện rộng vẫn cần thêm các thử nghiệm đối chứng quy mô lớn xác thực.

Cảnh báo nguy cơ xuất huyết khi dùng sai cách

Nhiều người lầm tưởng thảo dược hay thực phẩm tự nhiên thì tuyệt đối an toàn. Tuy nhiên, do đặc tính làm tan sợi huyết và chống đông, nattokinase tiềm ẩn rủi ro chảy máu nguy hiểm nếu sử dụng bừa bãi ^[7].

Một báo cáo ca bệnh năm 2008 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị xuất huyết tiểu não cấp tính sau khi tự ý uống nattokinase liều 400 mg mỗi ngày liên tục trong 7 ngày ^[7]. Bệnh nhân này trước đó đang duy trì aspirin để phòng ngừa đột quỵ thứ phát và có tình trạng vi xuất huyết não từ trước do bệnh lý mạch máu não nhỏ ^[7].

Sự kết hợp giữa nattokinase và thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin đã làm tăng nghiêm trọng nguy cơ chảy máu nội sọ ^[7]. Điều này chứng minh rằng nattokinase tác động thực sự lên quá trình cầm máu, và việc tự ý phối hợp hoạt chất này với các thuốc chống đông khác mà không có giám sát y khoa có thể dẫn tới hậu quả đe dọa tính mạng ^[7].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dù các thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột cho thấy nattokinase không gây độc tính cấp tính ở liều dung nạp tối đa lên đến 480.000 FU/kg và không gây đột biến gen hay sai lệch nhiễm sắc thể ^[8], người dùng vẫn cần lưu ý các nhóm đối tượng có rủi ro cao:

• Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu (như warfarin, heparin) hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu (như aspirin) ^[7].
• Người có tiền sử vi xuất huyết não hoặc tổn thương thành mạch dễ chảy máu ^[7].
• Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật, can thiệp nha khoa hoặc vừa trải qua chấn thương lớn.
• Bệnh nhân mắc bệnh lý gan, thận mạn tính hoặc rối loạn đông máu tự nhiên.

Tất cả các trường hợp có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các sản phẩm chứa nattokinase.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Nếu muốn bổ sung nattokinase vào lối sống hàng ngày để hỗ trợ sức khỏe thành mạch, người dân có thể áp dụng các hướng dẫn thực tế sau:

• Ăn natto truyền thống: Sử dụng món đậu tương lên men tự nhiên trong bữa ăn. Đây là nguồn cung cấp đạm thực vật và enzym tự nhiên an toàn.
• Liều lượng viên uống: Các nghiên cứu lâm sàng thường đánh giá liều bổ sung khoảng 100 mg/ngày ^[5] hoặc 2 viên chia đều tương đương 4.000 FU/ngày ^[3]. Không tự ý tăng liều vượt mức khuyến nghị của nhà sản xuất hoặc bác sĩ.
• Thời điểm sử dụng: Cục máu đông thường có xu hướng dễ hình thành vào đêm muộn và sáng sớm. Do đó, người dùng có thể sử dụng sau bữa tối hoặc trước khi đi ngủ theo hướng dẫn trên nhãn.
• Không tự ý bỏ thuốc chỉ định: Nattokinase chỉ là thực phẩm bổ sung hỗ trợ sức khỏe tim mạch [1, 4]. Tuyệt đối không dùng nattokinase để thay thế thuốc điều trị huyết áp, thuốc hạ mỡ máu hay thuốc chống đông do bác sĩ kê toa.

Nattokinase từ đậu nành lên men là một enzym có hoạt tính sinh học rõ ràng, giúp hỗ trợ giảm huyết áp nhẹ và giảm các yếu tố thúc đẩy đông máu [3, 6]. Dẫu vậy, sản phẩm này không phải là "thần dược" làm tan biến tức thì mọi cục máu đông. Để phòng ngừa đột quỵ bền vững, giải pháp cốt lõi vẫn là chế độ dinh dưỡng lành mạnh, vận động đều đặn, kiểm soát tốt huyết áp và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa.