Nhiều người có thói quen ngâm chân hoặc tắm bồn với muối Epsom (magie sulfate) sau một ngày dài làm việc, với niềm tin rằng khoáng chất này sẽ ngấm thẳng qua da để bù đắp lượng vi chất thiếu hụt và giúp cơ thể thư giãn. Trào lưu dùng các sản phẩm magie bôi ngoài da, từ muối tắm đến bình xịt, đang lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội như một biện pháp thay thế hoàn hảo cho đường uống.

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy tuyên bố magie hấp thu hiệu quả qua da để đi vào máu và nuôi dưỡng toàn bộ cơ thể là thiếu cơ sở khoa học xác thực [1]. Dù vậy, việc ngâm muối khoáng vẫn mang lại những lợi ích nhất định tại chỗ đối với hàng rào bảo vệ da và sự thư giãn cơ bắp [2, 6].

Cơn sốt magie bôi ngoài da và lời đồn thổi

Magie là một vi chất thiết yếu đóng vai trò làm đồng yếu tố (cofactor) cho hơn 300 phản ứng enzyme trong cơ thể, giữ vị trí quan trọng trong quá trình chuyển hóa ATP, tổng hợp DNA, RNA và protein [1]. Vi chất này còn tham gia trực tiếp vào việc điều hòa co cơ, huyết áp, chuyển hóa insulin, tính hưng phấn của cơ tim, trương lực mạch máu và dẫn truyền thần kinh [1]. Khi cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt magie, con người dễ gặp phải các rối loạn tim mạch, thần kinh cơ hoặc đái tháo đường [1].

Trước đây, việc bổ sung magie qua đường uống đã được nghiên cứu chi tiết và chứng minh hiệu quả rõ ràng trong điều trị thiếu hụt vi chất [1]. Dù vậy, những năm gần đây, thị trường rộ lên các chiến dịch quảng cáo cho rằng magie xịt, mảnh magie hay tắm muối Epsom vượt trội hơn đường uống vì hấp thu tốt hơn và không gây tác dụng phụ đường tiêu hóa [1]. Những lời đồn này lan rộng trên báo chí phổ thông lẫn internet, khiến nhiều người tin rằng chỉ cần ngâm chân là đủ bù lượng magie cơ thể cần [1].

Cơ chế thẩm thấu qua da: Rào cản không dễ vượt qua

Làn da người có cấu trúc vô cùng kiên cố với lớp ngoài cùng là tầng sừng (stratum corneum), hoạt động như một hàng rào sinh học ngăn chặn các chất lạ từ môi trường xâm nhập và hạn chế mất nước. Do đó, việc vận chuyển các ion magie mang điện tích qua lớp sừng bảo vệ này luôn là vấn đề gây tranh cãi lớn trong giới khoa học [2].

Nghiên cứu về cơ chế thâm nhập cho thấy ion magie chỉ có thể đi qua lớp sừng ở mức độ nhất định, phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ dung dịch và thời gian tiếp xúc của da với dung dịch đó [2]. Đáng chú ý, các nhà khoa học phát hiện ra rằng các nang lông đóng vai trò đáng kể trong việc hỗ trợ ion magie thâm nhập vào các tầng cấu trúc da [2]. Tuy nhiên, từ việc ion len lỏi qua nang lông ở bề mặt da cho đến việc đi vào hệ tuần hoàn chung lại là một khoảng cách rất lớn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hấp thu qua da?

Một tổng quan khoa học toàn diện công bố năm 2017 đã đánh giá các tài liệu y văn cùng dữ liệu dựa trên bằng chứng về việc sử dụng magie qua da [1]. Kết quả đánh giá khẳng định các tuyên bố quảng bá về khả năng hấp thu magie toàn thân qua đường bôi ngoài da là không có cơ sở khoa học chứng minh [1]. Mặc dù đường uống có thể gặp vấn đề về tiêu hóa, đây vẫn là phương pháp bổ sung duy nhất được chứng minh đầy đủ về mặt lâm sàng để nâng nồng độ khoáng chất trong cơ thể [1].

Dù việc thẩm thấu vào máu để điều hòa toàn thân chưa được chứng minh, liệu pháp dùng muối khoáng ngoài da lại ghi nhận tác dụng tại chỗ. Một nghiên cứu lâm sàng năm 2005 đã đánh giá tác động của việc ngâm tắm dung dịch muối Biển Chết giàu magie clorua (5%) trên những người tình nguyện có làn da khô dị ứng [3]. Thiết kế nghiên cứu yêu cầu đối tượng ngâm một cẳng tay vào dung dịch muối 5% trong 15 phút, cẳng tay còn lại ngâm nước máy đối chứng, thực hiện định kỳ và theo dõi trong 1 đến 6 tuần [3]. Kết quả đo lường cho thấy cẳng tay ngâm dung dịch muối magie cải thiện đáng kể chức năng hàng rào bảo vệ da, tăng cường độ ẩm lớp sừng, đồng thời giảm rõ rệt độ thô ráp và hiện tượng đỏ da (chỉ số viêm) so với tay ngâm nước máy [3].

Bên cạnh đó, việc ngâm muối magie sulfate (muối Epsom) thường được các vận động viên thể thao áp dụng để ép cân nhanh thông qua cơ chế mất nước thụ động. Một thử nghiệm chéo năm 2021 tiến hành trên 8 nam vận động viên võ thuật tổng hợp (MMA) nhằm so sánh việc ngâm nước nóng có hoặc không pha muối Epsom [4]. Các vận động viên ngâm toàn thân 20 phút ở nhiệt độ khởi điểm 37,8 độ C (tự điều chỉnh đến mức tối đa chịu đựng được, đạt 39,0 - 39,5 độ C) kết hợp quấn nóng 40 phút [4]. Kết quả cho thấy lượng khối lượng cơ thể mất đi do ngâm nước thường là 1,71 ± 0,70 kg, còn ngâm nước pha muối Epsom 1,6% là 1,66 ± 0,78 kg, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê (P = 0,867) [4]. Như vậy, muối Epsom ở nồng độ này không làm tăng thêm lượng nước thoát qua da so với nước nóng đơn thuần [4].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng muối Epsom ngâm chân

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là cho rằng ngâm chân bằng muối Epsom tương đương hoặc vượt trội hơn viên uống magie vì "không qua dạ dày nên không lo quá liều hay tác dụng phụ" [1]. Thực tế, da không phải là cơ quan hấp thu dinh dưỡng thay thế cho hệ tiêu hóa, và việc khoáng chất đi qua da để tăng nồng độ magie huyết thanh đến nay vẫn chưa có cơ sở khoa học đáng tin cậy [1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nồng độ muối ngâm càng đậm đặc thì cơ thể càng thải độc và giảm cân nhanh hơn. Thử nghiệm trên vận động viên MMA cho thấy dung dịch magie sulfate 1,6% không tạo ra sự khác biệt về lượng chất lỏng mất đi so với nước máy thông thường, xóa bỏ quan niệm ngâm muối Epsom thông thường giúp đẩy mạnh tốc độ thoát nước giảm cân tức thì [4].

Hiểu lầm thứ ba đến từ việc đánh đồng tác dụng làm dịu da với tác dụng chữa bệnh toàn thân. Muối magie giúp liên kết nước, hỗ trợ sửa chữa hàng rào da và giảm viêm tại vùng da tiếp xúc [3], nhưng không thể dùng biện pháp ngâm chân này để điều trị các chứng hạ magie máu bệnh lý hay các rối loạn tim mạch, thần kinh cơ [1].

Nguy cơ tiềm ẩn và những ai cần cẩn trọng

Dù việc hấp thu qua da rất khó khăn, việc tự ý bổ sung muối Epsom theo đường uống lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chết người. Khi dùng qua đường tiêu hóa với mục đích nhuận tràng, sự hấp thu magie sulfate diễn ra ở mức độ hạn chế và biến thiên, một nghiên cứu trên 6 người đàn ông khỏe mạnh uống 13,9 g magie sulfate cho thấy lượng magie bài tiết qua nước tiểu trong 24 giờ đầu chỉ chiếm 4,0 ± 2,9% và đạt 6,9 ± 7,0% sau 72 giờ, đồng thời tất cả đều bị tiêu chảy nhẹ đến vừa [5].

Tuy nhiên, nếu lạm dụng đường uống, nồng độ magie máu tăng vọt có thể đe dọa tính mạng. Báo cáo y khoa năm 2024 ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 60 tuổi có chức năng thận bình thường nhưng rơi vào tình trạng tăng magie máu suýt tử vong (nồng độ magie lên đến 8,71 mmol/L) chỉ 30 phút sau khi uống muối Epsom, gây mất ý thức đột ngột và phải lọc máu cấp cứu [6]. Một trường hợp khác năm 2009 ghi nhận một ca quá liều muối Epsom tự ý đạt nồng độ cực độc 9,7 mmol/L dẫn đến yếu cơ, nôn ói, lú lẫn, rối loạn nhịp tim chậm và nguy cơ ngừng tim, buộc phải chạy thận khẩn cấp [7]. Tương tự, một bệnh nhân nam 56 tuổi uống muối Epsom để nhuận tràng năm 2020 cũng rơi vào tình trạng tụt huyết áp, nhịp tim chậm, suy hô hấp phải đặt nội khí quản với nồng độ magie vượt mức 3,91 mmol/L [8].

Do đó, người dân tuyệt đối không tự ý uống muối Epsom mà không có chỉ định y tế nghiêm ngặt, đặc biệt là người có bệnh nền đường tiêu hóa hoặc suy giảm chức năng thận [4, 5]. Đối với việc ngâm chân ngoài da, những người có vết thương hở sâu, viêm da nhiễm trùng nặng hoặc các bệnh lý mạch máu ngoại biên nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.

Hướng dẫn ngâm chân an toàn và đúng cách tại nhà

Để việc ngâm chân mang lại cảm giác thoải mái và phát huy tối đa lợi ích dưỡng ẩm, làm dịu da mà không gây kích ứng, người dùng có thể áp dụng theo các gợi ý sau:

  • Nhiệt độ nước: Sử dụng nước ấm vừa phải, dao động quanh mức 37-39 độ C; không nên pha nước quá nóng vì dễ làm khô da và gây bỏng nhiệt nhẹ [4].
  • Thời gian ngâm: Mỗi lần chỉ nên duy trì từ 15 đến 20 phút, tương tự như các thử nghiệm ngâm nước khoáng trị liệu [3, 6]. Tránh ngâm quá lâu khiến da chân bị teo nhăn hoặc mất nước qua biểu bì.
  • Liều lượng muối: Hòa tan một lượng muối vừa phải trong chậu nước ấm; đối với vùng da kích ứng hoặc khô ráp, nồng độ khoáng chất phù hợp có thể giúp cấp ẩm và phục hồi lớp sừng hiệu quả [3].
  • Kết hợp chăm sóc: Sau khi ngâm, lau khô chân bằng khăn mềm và thoa ngay kem dưỡng ẩm để khóa nước, tăng cường bảo vệ hàng rào biểu bì vừa được làm mềm.

Việc ngâm chân bằng muối Epsom thực chất là một liệu pháp thư giãn tinh thần và hỗ trợ chăm sóc da tại chỗ rất tốt, nhưng không thể giúp cơ thể bổ sung vi chất magie qua da như những lời đồn thổi trên mạng. Người dân cần nhìn nhận đúng đắn giá trị của phương pháp này, xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế nếu nghi ngờ bản thân bị thiếu hụt khoáng chất.