Thời tiết chuyển mùa, không khí khô lạnh hoặc việc nói nhiều rất dễ khiến cổ họng khô rát, ngứa ngáy và kích thích những cơn ho khan dai dẳng. Nhiều người thường tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên để làm dịu cảm giác khó chịu này, trong đó việc ngâm hoặc hãm hạt mộc qua để lấy chất nhầy súc họng là một kinh nghiệm dân gian được chia sẻ rộng rãi.
Hiện nay chưa có một khuyến cáo lâm sàng chính thức nào trên người quy định cụ thể số lần ngậm nước hãm hạt mộc qua trong ngày để chữa viêm họng hay dứt ho khan [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học ghi nhận rằng khi ngâm trong nước, lớp vỏ ngoài của hạt mộc qua sẽ tự động tiết ra một lớp chất nhầy polysaccharide tự nhiên có khả năng bao phủ và dưỡng ẩm rất tốt [2]. Việc ngậm dung dịch nhầy này có thể giúp tạo lớp màng cơ học che chắn vùng niêm mạc đang kích ứng, nhưng việc sử dụng cần dựa trên hiểu biết đúng đắn về đặc tính sinh học và sự an toàn của dược liệu.
Cơn đau rát họng và sự chú ý dành cho hạt mộc qua
Đau rát họng và ho khan thường khởi phát khi lớp niêm mạc hầu họng bị tổn thương, mất đi độ ẩm bảo vệ tự nhiên do viêm nhiễm hoặc tác nhân kích ứng từ môi trường. Cảm giác châm chích, nuốt đau khiến người bệnh mệt mỏi và phản xạ ho khan liên tục xuất hiện nhằm tống khứ cảm giác ngứa ngáy, vô tình làm niêm mạc tổn thương sâu hơn. Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp làm dịu cổ họng mà không lạm dụng hóa chất, hạt mộc qua Kavkaz (tên khoa học là Cydonia oblonga) đã trở thành đối tượng được nhiều người quan tâm.
Cây mộc qua thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), từ lâu đã được ghi nhận trong nhiều nền y học cổ truyền như Unani-Tibb, y học Trung Hoa và Ayurveda để hỗ trợ điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau [3]. Riêng phần hạt của loại cây này luôn được chú ý đặc biệt nhờ khả năng sinh ra một lượng lớn chất nhầy khi tiếp xúc với chất lỏng [2]. Người ta thường dùng nước ngâm hạt để súc miệng, ngậm nhằm làm dịu thanh quản và giảm bớt các cơn kích thích ở đường hô hấp trên [3]. Dù vậy, việc ứng dụng kinh nghiệm này vào đời sống hàng ngày cần được đối chiếu dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả.
Bản chất của chất nhầy hạt mộc qua: Vì sao làm dịu được niêm mạc?
Điểm đặc biệt nhất của hạt mộc qua nằm ở lớp vỏ hạt, nơi chứa hàm lượng dồi dào chất nhầy polysaccharide, chủ yếu là glucuronoxylan [1, 2]. Khi tiếp xúc với nước, các chuỗi phân tử này nhanh chóng hút nước và trương nở, giải phóng một dung dịch keo nhớt có tính tương thích sinh học cao [2]. Đây là phản xạ tự nhiên của hạt thực vật nhằm duy trì độ ẩm cần thiết cho quá trình nảy mầm khi môi trường xung quanh khô hạn [2].
Dưới góc độ bảo vệ mô, chất nhầy hạt mộc qua đóng vai trò như một hydrocolloid tự nhiên [2]. Khi được ngậm trong khoang miệng, khối gel nhầy lỏng này nhẹ nhàng trôi qua vòm họng và bao phủ lấy bề mặt niêm mạc đang bị viêm đỏ, khô rát. Lớp màng nhầy sinh học này hoạt động tương tự như một hàng rào cơ học, ngăn các đầu dây thần kinh cảm giác ở họng tiếp xúc trực tiếp với không khí khô lạnh và bụi bẩn. Nhờ đó, cảm giác đau rát khi nuốt nước bọt hay nói chuyện giảm đi rõ rệt, đồng thời phản xạ ho khan do ngứa họng cũng được xoa dịu.
Bên cạnh tác dụng che phủ cơ học, bản thân cây mộc qua còn chứa rất nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có giá trị cao như phenolic, flavonoid, steroid, terpenoid, tannin và glycoside [3]. Các hoạt chất này mang lại đặc tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [1, 5]. Sự kết hợp giữa khả năng làm ẩm vật lý của lớp gel glucuronoxylan và các chất kháng viêm tự nhiên giúp niêm mạc họng có điều kiện lý tưởng để phục hồi [3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chất nhầy chiết xuất từ hạt mộc qua còn thể hiện tiềm năng thúc đẩy làm lành các vết thương ngoài da [1, 2].
Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì?
Mặc dù được ứng dụng lâu đời trong dân gian, những nghiên cứu hiện đại về hạt mộc qua chủ yếu tập trung vào tính chất hóa lý, công nghệ vật liệu y sinh và thử nghiệm trên động vật. Trong một bài tổng quan công bố năm 2016 về tiềm năng dược liệu của Cydonia oblonga, các nhà khoa học đã ghi nhận cây chứa nhiều hoạt tính sinh học từ chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng nấm đến chống viêm [3]. Chất nhầy glucuronoxylan từ hạt mộc qua thậm chí đã được nghiên cứu để ứng dụng trong các miếng dán qua da nhằm hỗ trợ làm lành vết thương [3].
Một nghiên cứu tổng quan khác xuất bản năm 2024 đã phân tích sâu về đặc tính đáp ứng kích thích của polysaccharide glucuronoxylan từ hạt mộc qua [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chất nhầy này rất nhạy cảm với sự thay đổi của nồng độ muối, dung môi và độ pH [2]. Nhờ độ nhớt và tính đàn hồi tốt, chất nhầy hạt mộc qua được thử nghiệm làm chất mang, chất kết dính trong viên nén để giải phóng kéo dài nhiều loại thuốc như theophylline, diphenhydramine, diclofenac sodium [2]. Khả năng kháng khuẩn tự nhiên và tạo màng phủ sinh học của chất nhầy cũng được chứng minh rõ nét trong các ứng dụng đóng gói thực phẩm và y sinh học [2].
Đặc tính trương nở của chất nhầy hạt mộc qua tiếp tục được khẳng định trong nghiên cứu năm 2023 [4]. Nhóm nghiên cứu đã tổng hợp một hệ dẫn thuốc polymer nhạy cảm với pH từ chất nhầy hạt mộc qua kết hợp với axit acrylic để kiểm soát giải phóng thuốc metoprolol tartrate [4]. Thử nghiệm trên huyết tương thỏ và các mô hình in vitro cho thấy nồng độ chất nhầy hạt mộc qua càng cao thì khả năng trương nở của khối gel càng lớn [4]. Cấu trúc xốp vi mô của polymer giúp duy trì sự giải phóng dược chất một cách từ từ, ổn định [4].
Tuy nhiên, một tổng quan hệ thống năm 2022 khi rà soát toàn bộ các tài liệu trên các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed, Scopus, Web of Science đã đưa ra một phát hiện quan trọng: không có bất kỳ nghiên cứu nào được thực hiện trực tiếp trên cơ thể người [1]. Toàn bộ 12 công trình nghiên cứu được đưa vào phân tích đều là thử nghiệm in vitro trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật [1]. Điều này cho thấy rằng việc dùng nước hãm hạt mộc qua để chữa bệnh đường hô hấp hiện vẫn dừng lại ở mức độ kinh nghiệm dân gian và suy luận cơ chế từ phòng thí nghiệm, chưa có liều lượng chuẩn hóa y khoa cho từng bệnh nhân [1].
Thử nghiệm về độ an toàn và tác động toàn thân
Khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào bằng đường uống, người dùng cần quan tâm đến tính an toàn toàn thân. Năm 2021, một nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã đánh giá tác động hạ huyết áp và độc tính của chiết xuất hạt mộc qua [5]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm dịch chiết hạt ở các liều 200, 400 và 600 mg/kg trọng lượng cơ thể trên chuột cống bình thường lẫn chuột cống bị tăng huyết áp do chế độ ăn nhiều cholesterol và glucose trong 21 ngày [5].
Kết quả cho thấy dịch chiết hạt mộc qua làm giảm đáng kể huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và huyết áp động mạch trung bình theo cơ chế phụ thuộc liều, trong đó liều 600 mg/kg thể hiện hiệu quả mạnh nhất [5]. Đáng chú ý, thử nghiệm độc tính cấp tính trên chuột nhắt chứng minh chiết xuất hạt an toàn ở mức liều lên tới 4 g/kg [5]. Trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn ở chuột cống, không ghi nhận bất kỳ sự biến đổi bất thường nào trong các chỉ số hóa sinh máu, ngoại trừ việc giảm nồng độ cholesterol tỷ trọng thấp (LDL) có hại [5].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng hợp cũng ghi nhận chiết xuất mộc qua có tác động tích cực đến chuyển hóa mỡ máu, giảm stress oxy hóa và điều hòa huyết áp với mức độ có thể so sánh được với một số thuốc đối chứng trong phòng thí nghiệm như captopril hay simvastatin [1]. Mặc dù cho thấy tính an toàn tương đối cao trong các mô hình động vật, những tác động sinh học mạnh mẽ này lại đặt ra vấn đề cần lưu tâm khi dùng hạt mộc qua trên những người có bệnh lý nền [4, 5].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng hạt mộc qua
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là coi nước ngâm hạt mộc qua như một loại thuốc kháng sinh hoặc thuốc đặc trị có thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn, virus để dứt hẳn cơn ho. Thực tế, chất nhầy hạt mộc qua chỉ hoạt động như một lớp đệm làm ẩm cơ học và hỗ trợ giảm phản ứng viêm nhẹ ở niêm mạc [1, 2]. Nếu ho khan hoặc đau rát họng xuất phát từ các nguyên nhân sâu hơn như viêm phế quản, viêm phổi, trào ngược dạ dày thực quản hay nhiễm trùng nặng, việc chỉ ngậm nước hạt mộc qua sẽ không thể giải quyết tận gốc nguyên nhân gây bệnh.
Một sai lầm khác là đun sôi hạt mộc qua thật kỹ với hy vọng chiết xuất được nhiều tinh chất hơn. Bản chất của chất nhầy ở vỏ hạt là polysaccharide có thể tự giải phóng dễ dàng khi ngâm trong nước thường hoặc nước ấm [2]. Việc đun sôi ở nhiệt độ cao trong thời gian dài có thể làm biến tính cấu trúc chuỗi glucuronoxylan, làm giảm độ nhớt và tính đàn hồi sinh học tự nhiên của khối gel [2]. Ngoài ra, việc nghiền nát hạt cũng không được khuyến khích vì có thể giải phóng các thành phần nội nhũ không cần thiết, làm nước bị đục và biến đổi mùi vị.
Nhiều người cũng tin rằng thảo dược thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng được và có thể uống cả bã hạt. Nghiên cứu cho thấy hạt mộc qua có hoạt tính dược lý thực sự đối với huyết áp và lipid máu [4, 5]. Việc lạm dụng quá mức hoặc uống nguyên cả hạt chưa ngâm nở có thể gây cảm giác đầy bụng, khó tiêu do khối polysaccharide này trương nở rất mạnh khi gặp môi trường dịch vị [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng nước hãm hạt mộc qua?
Do hạt mộc qua sở hữu các hoạt tính sinh học tác động lên nhiều hệ cơ quan, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi đưa loại hạt này vào chu trình chăm sóc sức khỏe hàng ngày. Người có huyết áp thấp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp nên cẩn trọng, bởi chiết xuất hạt mộc qua đã được chứng minh có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt trên động vật thực nghiệm [4, 5]. Việc dùng đồng thời lượng lớn có thể làm tăng cường tác dụng hạ áp ngoài ý muốn.
Những người đang kiểm soát đường huyết hoặc rối loạn mỡ máu cũng cần theo dõi kỹ cơ thể nếu dùng thảo dược này kéo dài, do các hợp chất trong mộc qua có khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa lipid và glucose [4, 5]. Mặc dù thử nghiệm trên chuột cho thấy sự an toàn ở liều 4 g/kg, đáp ứng trên từng cơ thể người có thể rất khác biệt [5].
Đặc biệt, do chất nhầy hạt mộc qua có đặc tính tạo màng hydrocolloid và từng được ứng dụng làm tá dược giải phóng kéo dài, cản trở sự khuếch tán nhanh của các phân tử thuốc [2, 3]. Nếu bạn đang phải uống các thuốc điều trị bệnh mạn tính, việc uống nước nhầy hạt mộc qua ngay trước hoặc sau khi uống thuốc có thể làm chậm hoặc giảm sự hấp thu của dược chất vào cơ thể [2]. Tốt nhất nên dùng nước hạt mộc qua cách thời điểm uống thuốc Tây ít nhất 1 đến 2 giờ. Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng vì chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận độ an toàn trên các đối tượng này [1].
Cách hãm và sử dụng hạt mộc qua an toàn tại nhà
Để khai thác tối đa tác dụng làm dịu niêm mạc họng của chất nhầy mà vẫn đảm bảo an toàn, cách chế biến đóng vai trò quyết định. Thay vì đun nấu phức tạp, phương pháp tối ưu là hãm lạnh hoặc hãm bằng nước ấm sạch dựa trên khả năng tự tiết chất nhầy của vỏ hạt [2].
Bạn có thể lấy một lượng nhỏ hạt mộc qua nguyên vẹn, không dập nát, rửa nhanh qua nước sạch để loại bỏ bụi bẩn bên ngoài. Cho hạt vào một ly thủy tinh sạch, sau đó rót nước ấm khoảng 40 đến 50 độ C hoặc nước đun sôi để nguội vào theo tỷ lệ vừa phải. Để yên hỗn hợp trong khoảng 30 đến 60 phút, bạn sẽ thấy lớp vỏ hạt tiết ra một lớp màng keo trong suốt, làm nước trở nên sánh nhẹ [2]. Lúc này, bạn chỉ cần chắt lấy phần nước nhầy trong suốt, loại bỏ phần hạt cứng.
Khi sử dụng, không nên nuốt ực một hơi mà hãy ngậm từng ngụm nhỏ trong khoang miệng khoảng 30 giây đến 1 phút, súc nhẹ để chất nhầy bao bọc đều khắp vòm họng và đáy lưỡi, sau đó mới từ từ nuốt xuống. Vì chưa có nghiên cứu xác định liều chuẩn trên người, kinh nghiệm an toàn là chỉ nên thực hiện khoảng 2 đến 3 lần mỗi ngày khi cảm thấy họng khô rát khó chịu [1]. Tránh lạm dụng ngậm liên tục cả ngày. Bên cạnh đó, bạn vẫn cần duy trì các biện pháp chăm sóc nền tảng như uống đủ nước ấm, giữ ấm vùng cổ ngực, súc miệng nước muối sinh lý và nghỉ ngơi điều độ.
Nước hãm hạt mộc qua là một giải pháp hỗ trợ tự nhiên giàu tiềm năng nhờ lớp chất nhầy sinh học glucuronoxylan lành tính, giúp xoa dịu cảm giác đau rát và ho khan tức thì [1, 2]. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp hỗ trợ cơ học bên ngoài, không thay thế cho các chẩn đoán và phác đồ điều trị y khoa chuyên sâu [1]. Nếu tình trạng đau rát họng kéo dài nhiều ngày không thuyên giảm, đi kèm sốt cao, khó thở hoặc ho ra đờm đặc, bạn cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác.