Nhiều người có thói quen ngâm củ bình vôi trong các bình rượu lớn, cất giữ trong nhà và rót một ly nhỏ uống đều đặn mỗi tối trước khi đi ngủ với hy vọng an thần, ngủ ngon và bồi bổ sức khỏe. Hình ảnh củ bình vôi hoa đầu xù xì ngâm trong rượu trắng vốn rất quen thuộc trong đời sống dân gian, khiến không ít người tin rằng thảo dược tự nhiên kết hợp với rượu truyền thống sẽ tạo nên bài thuốc lành tính. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm dược liệu này với cồn nồng độ cao và đưa vào cơ thể hàng ngày lại tiềm ẩn những nguy cơ suy giảm chức năng gan và độc tính thần kinh nghiêm trọng mà đa số người dùng chưa từng lường trước.

Thói quen uống rượu ngâm củ bình vôi hoa đầu mỗi tối hoàn toàn gây hại nhiều hơn lợi đối với sức khỏe tổng thể. Dù các hợp chất tự nhiên trong bình vôi hoa đầu có một số hoạt tính sinh học nhất định, dung môi cồn khi đi vào cơ thể mỗi ngày vừa gây tổn hại trực tiếp đến tế bào gan, vừa làm biến đổi sâu sắc hệ dẫn truyền thần kinh trung ương. Sự kết hợp giữa dung môi ethanol và các hoạt chất chiết xuất tự do tạo nên gánh nặng kép, đe dọa trực tiếp tế bào thần kinh não bộ và chức năng chuyển hóa của gan.

Bình vôi hoa đầu và các hoạt chất chiết xuất từ cồn

Bình vôi hoa đầu, có tên khoa học là Stephania cephalantha Hayata, từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền để giảm đau, phù nề, viêm nhiễm và sốt [1]. Phần củ phình to của loài cây này chứa nhiều hợp chất tự nhiên thuộc nhóm alkaloid, trong đó cepharanthine là hoạt chất chính nhận được nhiều sự quan tâm từ giới y học hiện đại [2], [1]. Trong các công trình phân tích dược lý học mạng lưới và mô hình tế bào thực nghiệm công bố năm 2024, cepharanthine chiết xuất từ rễ loài cây này cho thấy khả năng ức chế sự phát triển, tạo khuẩn lạc và sự di căn của tế bào ung thư vòm họng theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [2]. Hoạt chất này tác động lên các protein đích quan trọng như EGFR, AKT1, PIK3CA và mTOR [2].

Bên cạnh hoạt tính kháng ung thư trên mô hình phòng thí nghiệm, cepharanthine chiết xuất từ bình vôi hoa đầu còn thể hiện khả năng giảm phản ứng viêm thần kinh do axit uric gây ra [1]. Nghiên cứu công bố năm 2025 xác định cepharanthine có khả năng liên kết trực tiếp với protein PPP2R1A nhằm hạn chế quá trình khởi phát phản ứng viêm [1]. Phân tích khối phổ tandem sắc ký lỏng (LC-MS/MS) cho thấy hoạt chất này có khả năng vượt qua hàng rào máu não và tích tụ trong vỏ não chuột [1].

Mặc dù các alkaloid này có tác dụng sinh học khi được phân lập và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt, việc người dân tự ý thái lát củ bình vôi hoa đầu tươi rồi ngâm ngập trong rượu lại là một vấn đề hoàn toàn khác. Rượu đóng vai trò như một dung môi hữu cơ mạnh, hòa tan không chọn lọc các thành phần hóa học có trong củ thực vật [3]. Rượu cồn cũng từng được sử dụng để chiết xuất các hợp chất từ thảo mộc hoang dã, hòa tan nhiều độc tố thần kinh vào dung dịch [4]. Khi tự ngâm rượu tại nhà, người dùng hoàn toàn không thể kiểm soát được nồng độ alkaloid khuếch tán ra ngoài, rất dễ dẫn đến tình trạng quá liều các chất có hoạt tính sinh học mạnh mỗi khi sử dụng.

Cơ chế tác động cộng gộp lên hệ thần kinh

Hệ thần kinh trung ương là cơ quan vô cùng nhạy cảm trước tác động phá hủy của cồn và các dung môi hòa tan [5]. Khi uống rượu ngâm bình vôi hoa đầu mỗi ngày, ethanol nhanh chóng hấp thu và xâm nhập trực tiếp qua màng tế bào não [3]. Về mặt sinh lý thần kinh, việc tiếp xúc với cồn ở mức độ cấp tính gây ức chế hoạt động của thụ thể N-methyl-D-aspartate (NMDA) thuộc hệ dẫn truyền glutamate [6], [5]. Để bù đắp lại sự ức chế liên tục này, não bộ người uống rượu hàng ngày buộc phải phản ứng bằng cách tăng sinh và tăng số lượng thụ thể NMDA trên bề mặt tế bào [6], [7], [5].

Sự tăng sinh bất thường của thụ thể NMDA tạo ra một trạng thái cực kỳ nguy hiểm cho hệ thần kinh. Khi lượng cồn trong máu suy giảm dần sau mỗi giấc ngủ đêm, các thụ thể NMDA đã bị tăng số lượng sẽ không còn bị ức chế, dẫn đến sự kích thích quá mức của chất dẫn truyền thần kinh glutamate [6], [5]. Sự kích hoạt quá tải này làm mở toang các kênh ion canxi, khiến một lượng lớn ion canxi tràn ồ ạt vào bên trong tế bào thần kinh [7], [5]. Lượng canxi nội bào tăng vọt gây độc tế bào trực tiếp và kích hoạt quá trình sản sinh nitric oxide, dẫn đến tổn thương cấu trúc và làm chết các tế bào não [7].

Không chỉ vậy, cồn còn tích tụ trong các mô thần kinh và phá vỡ cấu trúc chức năng của các màng sinh học [3]. Tình trạng này khiến các tế bào thần kinh rơi vào trạng thái thoái hóa cấu trúc và có thể gây tổn thương não vĩnh viễn nếu duy trì phơi nhiễm trong thời gian dài [3]. Hoạt chất cepharanthine từ bình vôi hoa đầu vốn có khả năng đi xuyên qua hàng rào máu não để thâm nhập sâu vào mô vỏ não [1]. Do đó, sự hiện diện đồng thời của ethanol và các alkaloid tự do tại mô não có thể gây rối loạn chức năng điều hòa thần kinh, làm trầm trọng thêm sự biến đổi các tín hiệu sinh hóa vốn đã rất mỏng manh.

Độc tính trên gan và stress oxy hóa tế bào

Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa toàn bộ lượng rượu dung nạp vào cơ thể, khiến nó trở thành đích đến đầu tiên của các tổn thương chuyển hóa. Trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 trên mô hình động vật chuột đực và chuột cái chịu phơi nhiễm hơi cồn liên tục trong 72 giờ, các chỉ số tổn thương gan đã tăng vọt một cách rõ rệt [8]. Cụ thể, mẫu máu thu thập sau giai đoạn phơi nhiễm ghi nhận mức tăng đáng kể của men gan alanine aminotransferase (ALT) và alkaline phosphatase (ALP) [8]. Nồng độ cholesterol và albumin huyết thanh cũng tăng cao, đồng thời chỉ số blood urea nitrogen và bilirubin toàn phần sụt giảm so với nhóm đối chứng không tiếp xúc cồn [8].

Bên cạnh sự hủy hoại màng tế bào gan thể hiện qua men gan tăng vọt, tình trạng phơi nhiễm cồn còn gây suy kiệt hệ thống phòng thủ chống oxy hóa trong các mô quan trọng. Nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra rằng việc tiếp xúc với cồn làm sụt giảm nghiêm trọng nồng độ glutathione tại cả hồi hải mã và vùng vỏ não trán giữa [8]. Glutathione là chất chống oxy hóa nội sinh chủ chốt giúp bảo vệ tế bào khỏi sự tấn công của các gốc tự do. Sự suy giảm của phân tử này là dấu hiệu cảnh báo tình trạng gia tăng stress oxy hóa trầm trọng ở cấp độ mô [8].

Gan vừa phải căng mình xử lý lượng ethanol nạp vào đều đặn mỗi tối, vừa phải chuyển hóa các alkaloid phức tạp từ củ bình vôi hoa đầu. Khi hệ thống chống oxy hóa bị tê liệt và nồng độ glutathione cạn kiệt, các tế bào gan không còn khả năng tự bảo vệ trước độc tính tích lũy [8]. Quá trình này diễn ra âm thầm, khiến màng tế bào gan bị phá vỡ dần dần, chức năng khử độc suy yếu và mở đường cho các biến chứng viêm gan, xơ gan do rượu và thảo dược không kiểm soát liều lượng.

Bằng chứng khoa học về tổn thương thần kinh và suy giảm nhận thức

Tác động độc hại của việc dung nạp cồn kéo dài đối với hệ thần kinh người đã được ghi nhận chi tiết qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng. Một nghiên cứu công bố năm 1998 tiến hành phân tích dịch não tủy trên 18 bệnh nhân phụ thuộc rượu so sánh với 18 người đối chứng bình thường tại hai thời điểm: 1 tuần và 1 tháng sau khi ngừng uống rượu [6]. Kết quả cho thấy trong dịch não tủy của người phụ thuộc rượu, nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh kích thích bao gồm aspartate, glycine và N-acetylaspartylglutamate đều cao hơn hẳn nhóm đối chứng [6]. Ngược lại, nồng độ chất ức chế thần kinh gamma-aminobutyric acid (GABA) lại giảm sút rõ rệt [6].

Sự mất cân bằng giữa các chất dẫn truyền kích thích và ức chế có mối tương quan chặt chẽ với các chất chỉ điểm stress oxy hóa trong dịch não tủy [6]. Điều này chứng minh rằng việc uống cồn thường xuyên làm gia tăng tín hiệu kích thích thần kinh độc hại, dẫn đến stress oxy hóa mạnh mẽ và gây tổn thương tế bào thần kinh kéo dài ngay cả khi đã ngừng uống [6]. Phơi nhiễm cồn mạn tính làm tăng thụ thể NMDA và hoạt tính kênh canxi, kết hợp với sự tham gia của nitric oxide gây ra độc tính thần kinh và làm khởi phát các cơn co giật [7].

Về mặt nhận thức, não bộ người cao tuổi đặc biệt dễ bị tổn thương trước các tác động độc hại này [5]. Vùng thùy trán và cấu trúc dưới vỏ não như hồi hải mã là nơi tập trung mật độ rất cao các tế bào thần kinh glutamatergic [5]. Đây chính là những vùng não chịu tổn thương nặng nề nhất do hiện tượng kích thích độc tế bào từ rượu gây ra [5]. Tình trạng lạm dụng rượu mạn tính còn dẫn đến thiếu hụt thiamine, gây ra hội chứng Korsakoff với các biểu hiện sa sút trí tuệ nghiêm trọng gồm mất trí nhớ thuận chiều khiến người bệnh mất khả năng ghi nhận thông tin mới, mất trí nhớ ngược chiều làm suy giảm ký ức gần nhiều hơn ký ức xa, và xu hướng bịa chuyện để bù đắp vào khoảng trống ký ức [5]. Việc uống rượu bình vôi mỗi tối với mục đích an thần thực chất đang đẩy não bộ vào quá trình thoái hóa nhận thức nhanh hơn.

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Khi tìm hiểu về củ bình vôi hoa đầu, người tiêu dùng rất dễ bị choáng ngợp bởi những tiêu đề nghiên cứu về tiềm năng kháng ung thư hay kháng viêm của loài thảo mộc này. Tuy nhiên, việc đánh giá đúng ranh giới của các bằng chứng khoa học là điều sống còn trước khi đưa ra quyết định sức khỏe. Hầu hết các thử nghiệm chứng minh tác dụng của cepharanthine chiết xuất từ rễ bình vôi hoa đầu đối với tế bào ung thư vòm họng mới chỉ dừng lại ở quy mô nuôi cấy tế bào ống nghiệm và trên mô hình chuột thiếu hụt miễn dịch được cấy ghép khối u [2].

Tương tự, các dữ liệu về khả năng can thiệp vào protein PPP2R1A nhằm giảm viêm thần kinh do axit uric cũng được thực hiện trên dòng tế bào U251 và chuột thực nghiệm thông qua các mô hình mô phỏng phân tử chuyên biệt [1]. Việc phát hiện cepharanthine trong vỏ não chuột bằng thiết bị sắc ký lỏng khối phổ chỉ chứng minh được hoạt chất này có khả năng vượt qua hàng rào máu não [1]. Kết quả này hoàn toàn chưa đủ căn cứ để kết luận rằng việc tự ý ngâm dược liệu vào rượu để uống sẽ an toàn hoặc đem lại tác dụng bảo vệ thần kinh ở cơ thể người.

Mặt khác, các nghiên cứu về độc tính của cồn trên động vật, chẳng hạn như nghiên cứu gây nhiễm độc qua đường hít hơi cồn liên tục suốt 72 giờ ở chuột, được thiết kế trong điều kiện phòng thí nghiệm khắc nghiệt để theo dõi các phản ứng cấp tính của mô gan và não [8]. Mặc dù mô hình này phản ánh rõ nét sự tăng vọt của men gan ALT, men gan ALP và sự tụt giảm chất chống oxy hóa glutathione, nhưng mức độ phơi nhiễm này có những điểm khác biệt nhất định so với thói quen uống rượu ngâm thảo mộc qua đường tiêu hóa của con người [8]. Do đó, người dùng không nên nhầm lẫn giữa tác dụng dược lý của một hoạt chất tinh khiết đã qua tinh chế trong phòng thí nghiệm với sự an toàn của một hũ rượu tự ngâm truyền miệng tại nhà.

Những hiểu lầm thường gặp về rượu ngâm thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống hàng ngày là quan niệm cho rằng thảo dược tự nhiên hái trên rừng về thì tuyệt đối an toàn và không gây tác dụng phụ. Nhiều người tin rằng củ bình vôi là vị thuốc nam lành tính, khi ngâm rượu sẽ giúp chiết xuất được toàn bộ tinh hoa của củ cây. Trên thực tế, cồn là dung môi hữu cơ có khả năng thâm nhập sâu vào màng tế bào thực vật để lôi kéo các hợp chất ra ngoài [3]. Nếu thảo dược chứa các thành phần gây độc hoặc tỷ lệ alkaloid biến động tự do, dung môi cồn sẽ hòa tan cả những chất gây hại này [4]. Người uống rượu tự ngâm hoàn toàn không biết nồng độ hoạt chất trong mỗi ly rượu là bao nhiêu.

Hiểu lầm tai hại thứ hai là việc lạm dụng rượu ngâm củ bình vôi như một "liều thuốc ngủ" tự nhiên mỗi tối. Rượu có thể mang lại cảm giác buồn ngủ tức thì do ức chế thụ thể NMDA và làm chậm các hoạt động dẫn truyền thần kinh ban đầu [6], [5]. Tuy nhiên, giấc ngủ do cồn mang lại là giấc ngủ nhân tạo, không đạt được cấu trúc sinh lý tự nhiên. Khi cơ thể chuyển hóa hết lượng cồn trong đêm, hiện tượng kích thích thụ thể bù trừ sẽ diễn ra, làm tăng vọt các chất dẫn truyền kích thích như glutamate và aspartate trong não bộ [6], [7], [5]. Hậu quả là người uống thường bị giật mình thức giấc giữa đêm, trằn trọc, ngủ mơ chập chờn và cảm thấy mệt mỏi, nặng đầu vào sáng hôm sau.

Một số người còn lầm tưởng rằng chỉ cần uống một lượng nhỏ, khoảng một chén hạt mít mỗi tối thì rượu sẽ chỉ mang lại tác dụng bổ dưỡng chứ không làm hại gan hay não. Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng việc phơi nhiễm rượu mạn tính diễn ra đều đặn hàng ngày sẽ dần dần làm biến đổi cấu trúc thụ thể thần kinh và làm suy giảm glutathione nội sinh [8], [6], [7]. Sự tích lũy các chất cồn kéo dài có thể gây tổn thương não vĩnh viễn [3]. Việc tiếp xúc hàng ngày với cồn khiến các màng tế bào bị xáo trộn chức năng liên tục, tạo điều kiện cho các gốc tự do tàn phá tế bào mà không có thời gian phục hồi [8], [3].

Những đối tượng tuyệt đối phải thận trọng

Với những cơ chế tổn thương gan và thần kinh đã được làm rõ, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không được sử dụng rượu ngâm củ bình vôi hoa đầu dưới bất kỳ hình thức nào:

  • Người có tiền sử bệnh lý về gan: Những người bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ gan cần tránh xa loại rượu này. Gan của nhóm đối tượng này vốn đã chịu tổn thương màng tế bào; việc bổ sung thêm cồn và các hoạt chất chuyển hóa phức tạp sẽ làm tăng vọt men gan ALT, ALP và nhanh chóng dẫn đến suy gan mất bù [8].
  • Người cao tuổi và người có dấu hiệu suy giảm nhận thức: Não bộ người già có tính nhạy cảm rất cao trước độc tính của rượu [5]. Nhóm đối tượng này có nguy cơ cao bị tổn thương các vùng não phụ trách trí nhớ như hồi hải mã và thùy trán [5]. Đặc biệt, những người mang gen apolipoprotein E (APOE) epsilon 4 thường có cơ chế tự phục hồi thần kinh kém hiệu quả hơn, khiến họ đối mặt với nguy cơ sa sút trí tuệ nhanh chóng khi tiếp xúc với cồn [5].
  • Người đang gặp các rối loạn giấc ngủ mạn tính hoặc rối loạn lo âu: Sử dụng rượu củ bình vôi để tự chữa mất ngủ sẽ đẩy hệ thần kinh vào vòng xoáy kích thích bù trừ của thụ thể NMDA và suy giảm GABA, khiến tình trạng mất ngủ và lo âu trở nên trầm trọng hơn mỗi khi cồn tan hết [6], [7], [5].
  • Người đang điều trị bằng các loại thuốc Tây y: Cồn tương tác với rất nhiều nhóm thuốc chuyển hóa qua gan. Việc tự ý phối hợp rượu thuốc với thuốc an thần, thuốc hạ áp hay thuốc tim mạch có thể dẫn đến quá liều độc tính hoặc làm mất tác dụng điều trị.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và thay đổi lối sống

Nếu bạn đang gặp phải tình trạng khó ngủ, căng thẳng kéo dài và muốn tìm đến dược tính của củ bình vôi hoa đầu, hãy từ bỏ hoàn toàn phương pháp ngâm rượu uống tại nhà. Thay vào đó, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học và an toàn sau:

  • Sử dụng sản phẩm đã được chuẩn hóa y tế: Thay vì uống rượu ngâm trôi nổi, người bệnh nên tìm đến các chế phẩm y học cổ truyền hoặc tân dược đã được chiết xuất hoạt chất tinh khiết, loại bỏ độc tố và được cơ quan y tế kiểm định chất lượng nghiêm ngặt. Khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền để được kê đơn đúng liều lượng, đúng thời gian và phù hợp với thể trạng.
  • Không tự ý kết hợp thảo dược với cồn: Tuyệt đối không dùng rượu trắng nồng độ cao để tự ngâm chiết các loại củ, rễ cây rừng khi chưa nắm rõ thành phần độc chất. Cồn không phải là dung môi an toàn cho việc sử dụng thảo dược lâu dài hàng ngày [3].
  • Xây dựng vệ sinh giấc ngủ tự nhiên: Để cải thiện giấc ngủ bền vững mà không cần lạm dụng chất kích thích hay thảo dược ngâm cồn, hãy thiết lập chu kỳ thức - ngủ đều đặn. Hạn chế tiếp xúc với ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính ít nhất một giờ trước khi ngủ. Giữ phòng ngủ luôn thoáng mát, yên tĩnh và tối.
  • Dinh dưỡng và vận động hỗ trợ gan, thần kinh: Bổ sung các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước và tăng cường rau xanh để hỗ trợ gan tái tạo nguồn glutathione bảo vệ mô [8]. Tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, yoga vào buổi chiều giúp cơ thể giải tỏa căng thẳng thần kinh một cách tự nhiên.
  • Thăm khám chuyên khoa kịp thời: Khi các triệu chứng mất ngủ, đau đầu hoặc lo âu kéo dài quá hai tuần, người bệnh cần đến các cơ sở y tế có chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần kinh để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân gốc rễ, thay vì tự tìm cách trị bệnh bằng các bài thuốc ngâm rượu truyền miệng.

Uống một chén rượu ngâm củ bình vôi hoa đầu mỗi tối thoạt nhìn có vẻ là một giải pháp thư giãn vô hại, nhưng bản chất lại là thói quen đưa cồn và các hoạt chất chưa kiểm soát vào cơ thể mỗi ngày. Những bằng chứng khoa học đã chỉ rõ nguy cơ men gan tăng cao, stress oxy hóa bùng phát và tổn thương hệ dẫn truyền thần kinh trung ương do sự kích hoạt quá mức của các thụ thể não bộ [8], [6], [7], [5]. Một lối sống khoa học, giấc ngủ tự nhiên và sự tư vấn cẩn trọng từ bác sĩ chuyên khoa luôn là con đường an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe dài lâu.