Nhiều vận động viên thường cân nhắc cắt giảm mạnh carbohydrate hoặc áp dụng chế độ ăn ketogenic nhằm mục đích giảm mỡ nhanh và tối ưu hóa cân nặng trước các giải đấu. Quyết định loại bỏ nguồn năng lượng chính này khỏi khẩu phần ăn đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên các bằng chứng y học thể thao.

Các nghiên cứu lâm sàng và tổng quan hệ thống hiện nay cho thấy việc cắt bỏ carbohydrate xuống mức dưới 50 g mỗi ngày mang lại hiệu quả giảm tỷ lệ mỡ cơ thể nhưng đồng thời tạo ra nhiều rủi ro đối với chỉ số mỡ máu, thể lực đỉnh cao và tính bền vững khi tập luyện [1], [2], [3]. Dưới đây là 5 rủi ro vận động viên cần đánh giá trước khi thực hiện can thiệp dinh dưỡng này.

Rủi ro tăng cholesterol toàn phần trong máu

Một phân tích gộp năm 2021 trên 8 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở các vận động viên chuyên nghiệp cho thấy chế độ ăn ketogenic làm tăng đáng kể mức cholesterol toàn phần so với chế độ ăn thông thường [1]. Dù chế độ ăn này hỗ trợ giảm tỷ lệ mỡ cơ thể và giảm tỷ số trao đổi hô hấp (RER), các chỉ số lipid máu lại biến động tiêu cực [1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận các chỉ số như BMI, thể lực tim phổi, nhịp tim, HDL cholesterol, glucose và insulin không có sự thay đổi rõ rệt [1]. Do đó, những vận động viên có nồng độ cholesterol nền ở mức cao cần được theo dõi y tế chặt chẽ nếu bắt đầu ăn keto, đồng thời cần thêm các nghiên cứu dài hạn để làm rõ biến động của LDL cholesterol và tỷ lệ LDL/HDL [1].

Nguy cơ tụt giảm hiệu suất thi đấu đỉnh cao

Theo tuyên bố vị trí của Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế (ISSN) năm 2024, chế độ ăn ketogenic thường tạo ra tác động trung tính hoặc bất lợi đối với hiệu suất thể thao khi so sánh với chế độ ăn giàu carbohydrate [3]. Dù cơ thể đạt mức oxy hóa chất béo rất cao trong lúc vận động (khoảng 1,5 g/phút), điều này không đồng nghĩa với việc cải thiện thành tích thi đấu [3].

Đáng chú ý, toàn bộ các nghiên cứu trên vận động viên tinh anh có thời gian can thiệp từ 6 tuần trở xuống đều ghi nhận sự suy giảm về hiệu suất [3]. Một nghiên cứu thí điểm kéo dài 10 tuần trên các vận động viên sức bền cũng chỉ ra rằng thời gian vận động đến khi kiệt sức giảm trung bình khoảng 2 phút [4]. Chỉ số tiêu thụ oxy tối đa (VO2 max) giảm trung bình 1,69 ml/kg/phút và công suất đỉnh giảm 18 W sau can thiệp [4].

Hiện tượng sụt giảm mức năng lượng ban đầu

Trạng thái ketosis dinh dưỡng thường đạt được khi lượng carbohydrate nạp vào dưới 50 g/ngày, khiến nồng độ thể ketone trong huyết thanh vượt mức 0,5 mM [3]. Việc chuyển dịch hoàn toàn nguồn nhiên liệu từ glucose sang thể ketone không diễn ra ngay lập tức mà tạo ra một khoảng trống thích nghi.

Trong nghiên cứu theo dõi 10 tuần, các vận động viên sức bền báo cáo tình trạng suy giảm năng lượng rõ rệt ở giai đoạn đầu trước khi mức năng lượng dần hồi phục trở lại [4]. Giai đoạn chuyển tiếp này có thể làm gián đoạn giáo án huấn luyện, giảm chất lượng các buổi tập cường độ cao và ảnh hưởng trực tiếp đến chu kỳ chuẩn bị thi đấu [4], [3].

Khó khăn duy trì và tính hạn chế quá mức của thực đơn

Một bài phân tích năm 2023 chỉ ra rằng chế độ ăn ketogenic là dạng hạn chế carbohydrate và protein rất nghiêm ngặt, dẫn đến tính tuân thủ kém hơn so với các chế độ ăn khác như Địa Trung Hải [2]. Việc duy trì khẩu phần dưới 50 g carbohydrate mỗi ngày trong thời gian dài là rào cản lớn đối với sinh hoạt và lịch trình thi đấu thực tế [1], [2].

Không có một chế độ ăn đơn lẻ nào được khuyến nghị áp dụng chung cho mọi vận động viên [2]. Việc gò ép bản thân vào chế độ ăn cắt giảm quá mức dễ dẫn đến việc bỏ dở liệu trình, gây biến động cân nặng thất thường và ảnh hưởng xấu đến tâm lý vận động viên [2].

Thiếu đồng thuận khoa học và biến đổi vi sinh đường ruột

Một tổng quan hệ thống năm 2022 đánh giá 15 công trình nghiên cứu trên 411 vận động viên cho thấy chế độ ăn ketogenic chưa đạt được sự đồng thuận khoa học về việc cải thiện hiệu suất và sức khỏe [5]. Tương tự, một tổng quan hệ thống năm 2025 gồm 6 nghiên cứu kết hợp keto và tập sức bền ghi nhận các thay đổi về VO2 max hay sức mạnh đẩy ngực không đạt ý nghĩa thống kê do thiếu hụt dữ liệu chất lượng cao [6].

Bên cạnh đó, các lo ngại về sức khỏe đường ruột cũng được đặt ra khi cắt bỏ chất bột đường. Nghiên cứu trong 30 ngày trên 16 cầu thủ bóng đá bán chuyên nghiệp cho thấy chế độ ăn ketogenic Địa Trung Hải kết hợp chiết xuất thực vật không làm thay đổi độ đa dạng alpha của hệ vi sinh, nhưng ghi nhận sự biến động có ý nghĩa thống kê ở nhóm vi khuẩn Actinobacteria [7]. Tác động lâu dài của sự biến đổi này đối với sức khỏe miễn dịch và hấp thu dinh dưỡng của vận động viên vẫn chưa được xác định đầy đủ [7].

Những điều khoa học hiện tại chưa thể giải đáp

Các nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được tác động tim mạch dài hạn của việc tăng cholesterol toàn phần khi vận động viên ăn keto nhiều năm [1]. Tác động của chế độ này lên tỷ lệ hạt LDL nhỏ đậm đặc hay chỉ số xơ vữa động mạch chuyên sâu vẫn chưa có dữ liệu đối chứng đầy đủ [1].

Ngoài ra, khoa học vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên các bộ môn đối kháng trực tiếp hoặc thể thao đồng đội phức tạp [7], [8]. Nghiên cứu năm 2021 trên cầu thủ bóng đá ghi nhận keto giúp giảm mỡ mà không làm mất khối lượng cơ hay sức mạnh tối đa trong 30 ngày, nhưng chưa rõ hiệu quả có được bảo tồn khi kéo dài hơn hay không [8]. Chưa có khung tiêu chuẩn sàng lọc sinh học thống nhất để biết chính xác cá nhân nào thích nghi tốt với chế độ ăn này [3], [6].

Nhóm vận động viên nào nên thận trọng?

Vận động viên thi đấu các môn thể thao đòi hỏi cường độ cao ngắn hạn, bứt tốc hoặc sức bền đỉnh cao cần hết sức cẩn trọng vì bằng chứng cho thấy nguy cơ suy giảm thành tích rất rõ [4], [3]. Các môn đòi hỏi công suất tối đa và sức bùng nổ có thể không đạt được trạng thái thi đấu tốt nhất nếu thiếu hụt glycogen dự trữ [3].

Vận động viên có tiền sử rối loạn lipid máu, tăng cholesterol nền hoặc có yếu tố nguy cơ tim mạch gia đình cần tránh tự ý cắt giảm carbohydrate [1]. Bất kỳ thay đổi nào cũng cần có sự theo dõi của chuyên gia y tế thông qua các xét nghiệm máu định kỳ [1], [2].

Cách tiếp cận thực tế cho vận động viên

Trước khi quyết định cắt bỏ carbohydrate, vận động viên cần thực hiện kiểm tra lipid máu toàn phần để đánh giá mức độ an toàn chuyển hóa [1]. Việc thay đổi chế độ ăn chỉ nên thử nghiệm trong giai đoạn nghỉ giữa mùa giải, tránh thực hiện sát thời điểm thi đấu quan trọng để giảm thiểu rủi ro tụt giảm năng lượng [4], [3].

Mọi điều chỉnh dinh dưỡng cần được cá nhân hóa và thảo luận cùng bác sĩ thể thao hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì áp dụng theo các trào lưu ngắn hạn [2]. Nếu mục tiêu chính là giảm mỡ nhanh trong giai đoạn ngắn, việc kiểm soát lượng protein ở mức khoảng 1,8 g/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày và theo dõi chặt các chỉ số cơ nạc là điều cần thiết [8].

Chế độ ăn cắt bỏ carbohydrate mang lại lợi ích giảm mỡ cơ thể nhưng tiềm ẩn nguy cơ làm tăng cholesterol toàn phần và giảm sút thể lực thi đấu đỉnh cao [1], [3]. Vận động viên không nên vội vã loại bỏ carbohydrate nếu chưa đánh giá toàn diện sức khỏe tim mạch và yêu cầu thể lực của môn thi đấu [1], [2]. Hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn y tế để lựa chọn chiến lược dinh dưỡng an toàn và bền vững [2].