Nhiều người có thói quen nấu nước bí đao uống thay nước lọc cả ngày nhằm thanh nhiệt cơ thể và kiểm soát cân nặng. Thức uống dân dã này vốn được xem là lành tính, phù hợp trong những ngày thời tiết oi bức. Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian uống liên tục bắt đầu cảm thấy hoa mắt, chóng mặt hoặc mệt mỏi rã rời mà không rõ nguyên nhân.
Đối với người có tiền sử huyết áp thấp, câu trả lời là không nên uống nước bí đao mỗi ngày. Dù bí đao là thực phẩm giàu dinh dưỡng, việc dùng nước ép hoặc nước sắc đậm đặc thường xuyên có thể làm huyết áp giảm sâu hơn, dẫn đến nguy cơ choáng váng và ngất xỉu.
Thói quen uống nước bí đao và mối lo tụt huyết áp
Nước bí đao từ lâu đã trở thành một trong những loại thức uống giải khát phổ biến hàng đầu tại Việt Nam. Không chỉ xuất hiện trong bữa cơm gia đình dưới dạng canh thanh đạm, loại quả này còn được chế biến thành nước ép tươi hoặc nấu nước sâm uống giải độc. Rất nhiều người truyền tai nhau rằng uống càng nhiều nước bí đao thì cơ thể càng nhẹ nhõm, da dẻ mịn màng và thanh lọc được các chất cặn bã tích tụ.
Chính vì suy nghĩ nước rau củ hoàn toàn vô hại, một bộ phận người dùng đã thay thế hoàn toàn nước lọc bằng nước bí đao hàng ngày. Họ uống từ một đến hai lít nước sắc hoặc nước ép mỗi ngày trong thời gian dài mà không hề lắng nghe tín hiệu từ cơ thể. Sự lạm dụng này xuất phát từ việc thiếu hiểu biết về những đặc tính sinh học tác động trực tiếp đến thành mạch và huyết áp của bí đao.
Với những người có cơ địa bình thường hoặc tăng huyết áp nhẹ, lượng nước giải khát này có thể không gây ra triệu chứng cấp tính nào. Ngược lại, những người vốn dĩ có chỉ số huyết áp dưới mức 90/60 mmHg lại là đối tượng rất nhạy cảm. Việc nạp vào cơ thể các hợp chất có khả năng hạ áp liên tục sẽ làm suy giảm thể tích tuần hoàn hiệu dụng và làm trầm trọng thêm tình trạng huyết áp thấp.
Người huyết áp thấp có nên dùng nước bí đao mỗi ngày?
Câu trả lời dứt khoát từ các dữ liệu sinh lý và thực nghiệm là người bị huyết áp thấp không nên uống nước bí đao đều đặn mỗi ngày. Khi sử dụng hàng ngày như một loại nước uống thay thế thông thường, bí đao phát huy các hoạt tính sinh học làm thư giãn mạch máu và tăng đào thải dịch qua đường tiểu tiện. Điều này dẫn tới hiện tượng tụt huyết áp quá mức, khiến não bộ và các cơ quan ngoại vi thiếu máu nuôi dưỡng tức thời.
Huyết áp thấp không đơn thuần chỉ là một con số hiển thị trên máy đo mà còn liên quan trực tiếp đến lưu lượng máu cung cấp cho các cơ quan quan trọng. Khi áp lực trong lòng mạch quá thấp, máu không đủ lực để bơm lên não, đặc biệt là khi thay đổi tư thế đột ngột từ nằm hoặc ngồi sang đứng. Nếu tiếp tục đưa các hoạt chất gây giãn mạch từ bí đao vào cơ thể mỗi ngày, người bệnh sẽ đối mặt với tình trạng thiếu máu não cục bộ thoáng qua.
Thay vì dùng hàng ngày với liều lượng lớn, người bị huyết áp thấp chỉ nên thưởng thức bí đao như một món rau thông thường trong bữa ăn với tần suất thưa thớt. Khi được chế biến chín cùng thịt, cá hoặc nêm nếm gia vị cân bằng, tính năng làm hạ áp mạnh của bí đao sẽ được giảm bớt phần nào. Sự cẩn trọng này giúp bảo vệ cơ thể khỏi những cơn tụt huyết áp đột ngột gây nguy hiểm trong sinh hoạt và lao động.
Cơ chế khiến bí đao làm hạ huyết áp trong cơ thể
Để hiểu vì sao bí đao gây bất lợi cho người huyết áp thấp, cần xem xét các cơ chế sinh hóa mà loại thực phẩm này tạo ra trong lòng mạch. Khi hấp thu các hoạt chất từ bí đao, cơ thể sẽ xảy ra chuỗi phản ứng liên quan mật thiết đến trương lực cơ trơn mạch máu. Tình trạng co thắt mạch sẽ nhanh chóng bị ức chế, mở rộng lòng ống dẫn máu và từ đó làm giảm áp lực tác động lên thành mạch.
Một trong những cơ chế nổi bật là việc kích thích giải phóng các phân tử truyền tín hiệu giãn mạch tự nhiên từ lớp nội mô. Khi thành mạch giãn rộng, sức cản ngoại vi giảm xuống nhanh chóng, kéo theo sự sụt giảm của cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương. Ngoài ra, việc tác động vào quá trình chuyển hóa tại thận cũng thúc đẩy bài tiết nước và khoáng chất, làm giảm khối lượng tuần hoàn tổng thể.
Đối với người bị cao huyết áp, các phản ứng giãn mạch và giảm áp lực ngoại vi này là một tín hiệu đáng mừng để đưa chỉ số huyết áp về mức an toàn. Thế nhưng, ở người huyết áp thấp, trương lực mạch máu vốn đã kém co giãn và thể tích tuần hoàn thường ở mức tối thiểu. Việc bổ sung thêm các tác nhân kích thích giãn mạch sẽ khiến dòng máu chảy chậm lại, làm nặng thêm cảm giác mệt mỏi, uể oải và hụt hơi mỗi ngày.
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Tác động hạ huyết áp của bí đao không chỉ là kinh nghiệm dân gian mà đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng cụ thể. Một thử nghiệm can thiệp trên người được công bố vào năm 2024 đã đánh giá hiệu quả của thức uống dạng bột chứa 2,5 g chiết xuất bí đao trên 50 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 tại Malaysia [1]. Trong nghiên cứu có đối chứng kéo dài 12 tuần này, các biến số nhân trắc học, hóa sinh và lâm sàng được đánh giá tại thời điểm ban đầu và tuần thứ 12 [1]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng chiết xuất bí đao có sự sụt giảm đáng kể huyết áp tâm trương với mức giảm trung bình 7,0 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -11,4 đến -2,5) [1]. Đồng thời, nồng độ đường huyết lúc đói ở nhóm can thiệp cũng giảm trung bình 0,8 mmol/L (khoảng tin cậy 95%: -1,8 đến 0,2), mạnh hơn so với mức giảm 0,4 mmol/L ở nhóm đối chứng [1]. Khối lượng nạc cơ thể của nhóm dùng bí đao cũng có xu hướng tăng 0,05 kg ở tuần thứ 6 và 0,16 kg ở tuần thứ 12 so với ban đầu [1].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm vào năm 2011 đã làm sáng tỏ cơ chế giãn mạch gây hạ áp của nước ép bí đao cô đặc gấp mười lần [2]. Khi tiêm tĩnh mạch nước ép này vào chuột cống trắng Wistar bình thường đã được gây mê, các nhà khoa học quan sát thấy hiện tượng giảm huyết áp phụ thuộc vào liều lượng [2]. Trên các vòng động mạch chủ chuột cô lập đã được kích thích co thắt trước bằng noradrenaline, nước ép bí đao tạo ra phản ứng giãn mạch tùy thuộc vào nồng độ dịch chiết [2]. Đáng chú ý, phản ứng thư giãn mạch máu này bị ức chế mạnh mẽ khi can thiệp bằng chất ức chế men tổng hợp oxit nitric là L-NAME hoặc khi loại bỏ lớp tế bào nội mô [2]. Thử nghiệm trên tế bào nội mô động mạch chủ lợn nuôi cấy cũng xác nhận nước ép bí đao thúc đẩy sản sinh phân tử oxit nitric (NO), và quá trình sinh NO này bị phong tỏa rõ rệt bởi L-NAME [2]. Điều này chứng minh bí đao gây hạ áp chủ yếu thông qua cơ chế giãn mạch phụ thuộc nội mô mà NO là yếu tố thư giãn cốt lõi [2].
Bên cạnh tác động lên mạch máu, nghiên cứu năm 2022 trên 26 con chuột Dahl nhạy cảm với muối chia thành bốn nhóm cũng cho thấy vai trò hạ áp của chiết xuất bí đao [3]. Sử dụng kỹ thuật sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS), các nhà nghiên cứu đã phát hiện 24 chất chuyển hóa chống tăng huyết áp khác nhau tại vỏ thận và 16 chất tại tủy thận của chuột [3]. Chiết xuất bí đao đã điều hòa hàng loạt chu trình chuyển hóa quan trọng như chu trình citrate, chuyển hóa glutathione, chuyển hóa glycine, serine và threonine, cũng như con đường alanine, aspartate và glutamate tại vùng vỏ thận [3]. Các thành phần có hoạt tính hạ huyết áp như axit malic, axit aspartic và glycine trong chiết xuất giúp bảo vệ thận và giảm huyết áp do ăn nhiều muối thông qua việc thay đổi chuyển hóa axit amin và chống oxy hóa [3].
Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu khoa học nêu trên cung cấp bức tranh rõ ràng về tiềm năng sinh học của bí đao trong việc điều hòa chuyển hóa và kiểm soát huyết áp. Dữ liệu lâm sàng chỉ ra rằng chiết xuất bí đao có thể làm hạ huyết áp tâm trương ở bệnh nhân tiểu đường [1]. Dữ liệu tiền lâm sàng giải thích chi tiết rằng việc giải phóng oxit nitric làm thư giãn mạch máu [2], đồng thời các chất chuyển hóa trong bí đao hỗ trợ bảo vệ thận trước áp lực muối cao [3]. Những phát hiện này mở ra hướng phát triển các sản phẩm thực phẩm chức năng hỗ trợ người cao huyết áp hoặc rối loạn chuyển hóa.
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng đắn về giới hạn của các bằng chứng hiện có. Nghiên cứu lâm sàng tại Malaysia mới chỉ tiến hành trên cỡ mẫu khiêm tốn gồm 50 người và tập trung chuyên biệt vào bệnh nhân đái tháo đường týp 2 [1]. Nghiên cứu về cơ chế giãn mạch qua oxit nitric được thực hiện trên chuột cống bình thường và tế bào động mạch chủ lợn với dạng nước ép cô đặc tiêm qua đường tĩnh mạch chứ không phải uống tự nhiên [2]. Tương tự, nghiên cứu về thận được tiến hành trên mô hình chuột tăng huyết áp nhạy cảm với muối [3].
Chính vì vậy, hiệu ứng hạ áp được ghi nhận trong phòng thí nghiệm cho thấy tính chất dược lý rõ nét của bí đao, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn nào chứng minh việc uống nước bí đao tự chế biến tại nhà hàng ngày là an toàn cho người vốn đã có huyết áp thấp. Khi những bằng chứng khoa học khẳng định bí đao có khả năng làm giảm áp lực thành mạch [1] [2] [3], nguy cơ tụt áp quá mức ở nhóm người huyết áp thấp khi lạm dụng là hoàn toàn có cơ sở sinh học vững chắc.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước bí đao
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "rau củ quả tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không hại". Nhiều người lầm tưởng nước bí đao chỉ đơn thuần cung cấp nước và vitamin làm mát cơ thể mà quên mất nó chứa các hợp chất hoạt tính sinh học tác động lên thành mạch [2]. Việc uống nước ép bí đao sống hoặc nước luộc bí đao thay thế hoàn toàn cho nước uống hàng ngày là một thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hệ tuần hoàn.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng "thanh nhiệt" của y học cổ truyền với sự an toàn tuyệt đối cho mọi thể trạng. Trong thực tế, các thực phẩm có tính mát hoặc hàn khi nạp quá mức vào cơ thể người có thể trạng suy nhược, dương khí kém sẽ dễ gây lạnh bụng, tiêu chảy và mệt mỏi. Khi hệ tiêu hóa bị xáo trộn kết hợp cùng tình trạng huyết áp tụt giảm, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái kiệt sức nhanh chóng.
Nhiều người cũng cho rằng chỉ những ai đang dùng thuốc điều trị cao huyết áp mới cần quan tâm đến tác dụng hạ áp của thực phẩm. Đây là suy nghĩ chưa đúng đắn vì người huyết áp thấp bẩm sinh hoặc thứ phát vốn có biên độ an toàn của áp lực mạch máu rất hẹp. Một sự sụt giảm nhẹ từ 5 đến 7 mmHg huyết áp tâm trương, tương tự như mức giảm được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng [1], cũng đủ khiến người huyết áp thấp xuất hiện các triệu chứng lâm sàng khó chịu như xây xẩm mặt mày.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với nước bí đao?
Đối tượng đầu tiên phải cẩn trọng tối đa chính là những người đã được chẩn đoán mắc chứng huyết áp thấp mạn tính. Nhóm người này thường xuyên có các biểu hiện như dễ chóng mặt khi đứng lên, lạnh đầu ngón tay chân, hay hụt hơi và khó tập trung. Nếu sử dụng nước bí đao liên tục, tác động làm giãn cơ trơn mạch máu [2] sẽ đẩy chỉ số huyết áp xuống mức báo động, dễ gây té ngã hoặc ngất xỉu.
Nhóm người có tỳ vị hư hàn, cơ địa lạnh, thường xuyên bị đầy bụng, khó tiêu hoặc dễ đi ngoài phân lỏng cũng không nên dùng nước bí đao hàng ngày. Nước bí đao sống hoặc nước sắc đậm đặc có thể kích thích nhu động ruột quá mức ở người nhạy cảm, gây rối loạn tiêu hóa và làm mất nước, từ đó gián tiếp làm thể tích tuần hoàn suy giảm sâu hơn.
Bên cạnh đó, những người đang sử dụng các thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu theo đơn của bác sĩ cần hết sức lưu ý. Do chiết xuất bí đao đã được chứng minh có khả năng làm giảm huyết áp tâm trương [1] và tác động lên chuyển hóa thận [3], việc kết hợp vô tội vạ nước bí đao đậm đặc với thuốc hạ áp có thể gây ra hiệu ứng cộng dồn, dẫn đến những cơn tụt áp đột ngột không thể kiểm soát.
Hướng dẫn sử dụng bí đao an toàn và đúng cách
Đối với người có sức khỏe bình thường, nước bí đao là thức uống thơm ngon nhưng chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải, khoảng 2 đến 3 lần mỗi tuần, mỗi lần một ly vừa phải thay vì uống thay nước lọc cả ngày. Nên ưu tiên dùng bí đao nấu chín kỹ, có thể kết hợp thêm vài lát gừng tươi để trung hòa tính mát của thực phẩm, giúp làm ấm bụng và hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn. Tuyệt đối không nên uống nước ép bí đao sống với lượng lớn vì tính chất tẩy rửa và kích thích tiêu hóa của nó rất mạnh.
Riêng với người có huyết áp thấp, phương thức sử dụng an toàn nhất là chế biến bí đao thành các món ăn chín trong bữa cơm thường nhật. Món canh bí đao nấu cùng thịt nạc băm, tôm tươi hoặc hầm xương là lựa chọn tối ưu, bởi sự hiện diện của đạm, chất béo lành mạnh và một lượng muối khoáng cân bằng trong món canh sẽ giúp hạn chế tối đa nguy cơ tụt huyết áp. Việc ăn canh bí đao từ 1 đến 2 bữa mỗi tuần hoàn toàn cung cấp đủ chất xơ và vi chất mà không gây xáo trộn huyết động học.
Thời điểm dùng bí đao cũng đóng vai trò rất quan trọng đối với sức khỏe tim mạch. Không nên uống nước bí đao hoặc ăn canh bí đao khi bụng đang quá đói hoặc vào buổi tối muộn trước khi đi ngủ, vì tính lợi tiểu tự nhiên có thể gây tiểu đêm làm mất giấc ngủ, đồng thời huyết áp trong lúc ngủ vốn có xu hướng hạ thấp tự nhiên. Nếu sau khi ăn hoặc uống bí đao mà cảm thấy váng đầu, hoa mắt, người dùng cần nằm nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát, kê cao chân và uống ngay một cốc nước ấm có pha chút gừng hoặc muối loãng.
Bí đao là một thực phẩm bổ dưỡng và có nhiều giá trị hỗ trợ sức khỏe đã được khoa học ghi nhận, đặc biệt đối với chuyển hóa và kiểm soát huyết áp [1] [2] [3]. Dẫu vậy, người bị huyết áp thấp không nên uống nước bí đao mỗi ngày để phòng tránh rủi ro tụt huyết áp quá mức ngoài ý muốn. Hãy lắng nghe cơ thể, duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng và tham khảo ý kiến của bác sĩ nếu bạn đang gặp các vấn đề tim mạch mạn tính.