Ngâm rượu xoan nhừ: Đúng cách dùng và 4 nhóm người không nên uống

Nhiều gia đình Việt Nam có thói quen thu hái hoặc mua quả, vỏ cây xoan nhừ (còn gọi là xuyên trúng tử, cây sấu đỏ) về ngâm rượu để làm thuốc bồi bổ hoặc trị đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm và uống loại rượu thuốc này có thực sự tốt cho sức khỏe hay tiềm ẩn rủi ro? Uống rượu ngâm xoan nhừ không đúng cách có thể dẫn đến ngộ độc, tổn thương nội tạng, đặc biệt nguy hiểm với một số nhóm người có bệnh lý nền.

Thực tế, xoan nhừ chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính dược lý mạnh mẽ, nhưng việc ngâm rượu thủ công tiềm ẩn rủi ro lạm dụng cồn và dung nạp quá mức các chất chiết xuất tự nhiên. Các bằng chứng y học hiện nay cho thấy chiết xuất từ cây này mang lại một số tác dụng sinh học trên mô hình thực nghiệm, nhưng dùng dưới dạng rượu thuốc đường uống không được xem là giải pháp điều trị bệnh an toàn tuyệt đối.

Hoạt tính sinh học của xoan nhừ dưới góc nhìn khoa học

Cây xoan nhừ có tên khoa học là Choerospondias axillaris, phân bố phổ biến ở châu Á và từng được dùng trong y học dân gian để hỗ trợ các bệnh tim mạch [2, 7]. Các bộ phận như quả, vỏ quả và vỏ thân của cây chứa nhiều nhóm chất chống oxy hóa tự nhiên, trong đó nổi bật là flavonoid, proanthocyanidin, phenolic và các axit hữu cơ [1, 3, 5].

Các nghiên cứu sinh hóa chỉ ra rằng các hoạt chất trong xoan nhừ có khả năng ức chế các enzym gây viêm như cyclooxygenase-2 (COX-2) và 5-lipoxygenase (5-LOX) [2, 6]. Đây là những con đường truyền tín hiệu liên quan trực tiếp đến phản ứng viêm và xơ vữa thành mạch. Bên cạnh đó, các phối tử hoạt tính chiết tách từ quả cây này còn có khả năng gắn kết với thụ thể PPAR-gamma, một đích tác động quan trọng trong chuyển hóa và điều hòa tim mạch ^[1].

Mặc dù có nhiều hoạt tính sinh học giá trị, việc tự ngâm rượu tại nhà không kiểm soát được nồng độ hoạt chất tan ra. Dung môi cồn có thể hòa tan đồng thời các chất có lợi và những hợp chất gây độc tế bào nếu dùng quá liều ^[2].

Các nghiên cứu nói gì về chiết xuất từ xoan nhừ?

Nghiên cứu về chiết xuất xoan nhừ bằng dung môi cồn: Một nghiên cứu năm 2010 đã khảo sát công nghệ chiết xuất flavonoid từ cây xoan nhừ bằng phương pháp ngấm kiệt ^[3]. Kết quả cho thấy quy trình chiết xuất tối ưu đạt được khi sử dụng lượng ethanol nồng độ 60% gấp 8 lần lượng dược liệu và ngâm trong thời gian 48 giờ ^[3]. Nghiên cứu này chứng minh cồn là dung môi hòa tan flavonoid tốt, nhưng đây là quy trình kỹ thuật công nghiệp chứ không phải công thức ngâm rượu để uống hàng ngày.

Nghiên cứu về ức chế enzym viêm và tim mạch: Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã áp dụng phương pháp bắt giữ phối tử từ tính để sàng lọc hoạt chất ức chế COX-2 từ dịch sắc cồn của xoan nhừ ^[4]. Kết quả phân tích sắc ký khối phổ tách chiết được 21 hợp chất có hoạt tính sinh học, gồm 6 axit hữu cơ, 8 flavonoid và 7 chất khác tham gia ức chế COX-2 ở các mức độ khác nhau ^[4]. Đến năm 2025, một nghiên cứu tiếp tục xác định 16 thành phần hoạt tính từ xoan nhừ tác động lên cả hai enzym COX-2 và 5-LOX, đồng thời ghi nhận sự chuyển hóa của 16 chất này trên chuột bị ứ huyết cấp tính ^[5]. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chỉ dừng lại ở thử nghiệm hóa sinh và trên động vật thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người về việc uống dịch chiết cồn để phòng bệnh tim mạch.

Nghiên cứu về tác dụng giảm viêm xương khớp: Một nghiên cứu năm 2020 đánh giá tác dụng chống viêm của dịch chiết methanol từ quả xoan nhừ trên tế bào màng hoạt dịch khớp và mô hình chuột bị viêm khớp do collagen ^[6]. Thử nghiệm in-vitro và in-vivo cho thấy dịch chiết làm giảm đáng kể mức độ các cytokine gây viêm, trong đó quercetin trong quả ức chế TNF-alpha với năng lượng liên kết -9,1 kcal/mol và ức chế IL-6 với năng lượng liên kết -6,6 kcal/mol ^[6]. Dù vậy, nghiên cứu sử dụng dịch chiết methanol trong phòng thí nghiệm, không đồng nghĩa với việc uống rượu ngâm quả xoan nhừ sẽ chữa được viêm khớp.

Nghiên cứu về vỏ quả và vỏ thân cây: Năm 2021, nghiên cứu tinh chế proanthocyanidin từ vỏ quả xoan nhừ cho thấy từ dịch chiết thô ethanol 70% đã phân lập được 16 loại procyanidin với độ tinh khiết 47,67% qua nhựa hấp phụ ^[7]. Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 1996 tại Việt Nam trên 39 bệnh nhân bỏng độ 2 cho thấy: nhóm 20 người đắp nước sắc vỏ cây xoan nhừ có thời gian lành trung bình 11 ngày, ngắn hơn nhóm 19 người dùng gạc nước muối sinh lý (17 ngày), tỷ lệ nhiễm trùng vết thương cũng thấp hơn (7/20 so với 16/19) ^[8]. Đáng chú ý, đây là nghiên cứu dùng dịch chiết nước đắp ngoài da, không phải rượu ngâm và không dùng đường uống.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngâm xoan nhừ

Nhiều người lầm tưởng rằng cây thuốc tự nhiên ngâm rượu thì uống càng nhiều càng khỏe. Rượu về bản chất là ethanol, khi lạm dụng sẽ gây tổn hại trực tiếp cho các cơ quan chuyển hóa trong cơ thể.

Một hiểu lầm khác là rượu ngâm xoan nhừ có thể chữa khỏi bệnh tim mạch hay viêm khớp. Nghiên cứu mới chỉ ghi nhận hoạt tính chống viêm trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh hiệu quả chữa bệnh của rượu xoan nhừ trên bệnh nhân tim mạch hay cơ xương khớp [2, 4, 6].

Hơn nữa, các nhà khoa học đã phân lập được các chất dẫn xuất hydroquinone (choerosponol A-E) từ quả xoan nhừ có độc tính gây chết tế bào chọn lọc trên một số dòng tế bào ung thư ở trẻ em ^[2]. Việc tự ngâm uống vô tội vạ có thể đưa vào cơ thể lượng hợp chất có hoạt tính độc tế bào mà không kiểm soát được liều lượng an toàn.

Rủi ro khi lạm dụng rượu ngâm hạt và vỏ xoan nhừ

Lạm dụng rượu thuốc ngâm từ hạt và vỏ xoan nhừ có thể dẫn đến viêm gan do cồn, loét dạ dày và tăng gánh nặng đào thải cho thận. Tự ý phối hợp nhiều loại dược liệu hoặc dùng rượu không rõ nguồn gốc còn làm tăng nguy cơ ngộ độc methanol cấp tính.

Ngoài ra, các hoạt chất ức chế enzym viêm tự nhiên trong xoan nhừ khi tương tác với cồn nồng độ cao có thể gây kích ứng niêm mạc ống tiêu hóa [2, 4]. Việc uống kéo dài từng ngày tạo thói quen nghiện rượu dưới mác "dùng thuốc bổ".

4 nhóm người tuyệt đối không nên uống rượu ngâm xoan nhừ

Nhóm 1: Phụ nữ mang thai và đang cho con bú. Rượu ethanol gây dị tật thai nhi và đi qua sữa mẹ gây độc cho hệ thần kinh của trẻ. Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn của các hoạt chất chiết từ xoan nhừ trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú; dữ liệu khoa học hiện có chỉ tập trung trên tế bào và mô hình động vật [2, 4, 6, 7].

Nhóm 2: Người mắc bệnh gan (viêm gan, xơ gan, tăng men gan). Gan là cơ quan chịu trách nhiệm khử độc ethanol và chuyển hóa các polyphenol, flavonoid từ thảo dược ^[5]. Đưa thêm rượu ngâm vào cơ thể sẽ đẩy nhanh quá trình hoại tử tế bào gan và thúc đẩy xơ gan tiến triển nhanh chóng.

Nhóm 3: Người mắc bệnh lý tụy (viêm tụy mạn, tiền sử viêm tụy cấp). Rượu là nguyên nhân hàng đầu kích hoạt các đợt viêm tụy cấp nguy hiểm tính mạng. Uống rượu ngâm dược liệu không làm giảm tác hại của cồn đối với tuyến tụy.

Nhóm 4: Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc xuất huyết tiêu hóa. Nồng độ cồn cao cùng các axit hữu cơ và hợp chất có tính kích ứng từ vỏ cây, hạt xoan nhừ sẽ phá hủy hàng rào chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày [2, 3].

Áp dụng đúng cách và an toàn

Nếu sử dụng vỏ xoan nhừ theo kinh nghiệm dân gian cho các vấn đề ngoài da như vết bỏng nông nhẹ, y học đã ghi nhận dạng nước sắc đắp ngoài có tác dụng hỗ trợ kháng khuẩn và làm lành mô ^[8]. Người bệnh cần làm sạch vết thương và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng, không tự ý bôi rượu ngâm lên vết thương hở.

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh muốn dùng rượu ngâm thảo dược, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không coi đây là thức uống thay thế thuốc chữa bệnh. Khi ngâm, cần chọn nguồn nguyên liệu sạch, không nấm mốc và sử dụng rượu trắng nấu truyền thống rõ nguồn gốc.

Tóm lại, xoan nhừ là loài thực vật chứa nhiều hợp chất sinh học tiềm năng cho nghiên cứu dược liệu chống viêm và tim mạch [2, 4]. Tuy nhiên, việc ngâm rượu uống tự phát tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe hơn là lợi ích thực tế. Người dân không nên lạm dụng rượu thuốc và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, nhất là khi đang có bệnh nền.