Nhiều nhân viên văn phòng thường xuyên gặp phải cảm giác tê rần ở ngón tay cái, ngón trỏ và ngón giữa sau một ngày dài làm việc liên tục bên bàn phím. Không ít người cho rằng đây chỉ là hiện tượng mỏi cơ thông thường và sẽ tự khỏi sau khi nghỉ ngơi. Tuy nhiên, sự khó chịu âm ỉ này thường là dấu hiệu ban đầu cho thấy dây thần kinh giữa ở cổ tay đang phải chịu áp lực chèn ép kéo dài do thói quen thao tác máy tính sai tư thế.
Thực tế, việc ngồi máy tính nhiều giờ liền kèm theo thao tác rê chuột và gõ phím liên tục tạo ra áp lực đè nén cơ học trực tiếp lên khoang ống cổ tay [1]. Ống cổ tay vốn là một cấu trúc giải phẫu hình ống hẹp và cố định, bao quanh bởi các xương cổ tay ở phía sau và dây chằng vòng cổ tay ở phía trước [2], [3]. Khi duy trì tư thế cổ tay bị gập hoặc duỗi quá mức, không gian chật hẹp này bị thu hẹp thêm, khiến áp lực nội dịch tăng vọt và tác động tiêu cực đến dây thần kinh giữa cùng các mạch máu nuôi dưỡng [1], [4].
Cấu trúc ống cổ tay và cơ chế bị chèn ép khi làm việc
Ống cổ tay là một khoang xơ - xương tương đối chật chội nằm ở mặt trước cổ tay [2], [3]. Phía lưng của ống được giới hạn bởi các xương cổ tay liên kết chặt chẽ với nhau, trong khi phía gan bàn tay được che phủ bởi dây chằng vòng cổ tay [3]. Bên trong khoang kín có diện tích giới hạn này chứa dây thần kinh giữa cùng với chín gân cơ gập ngón tay [3]. Ở người khỏe mạnh bình thường, dây thần kinh giữa có thể trượt và dịch chuyển dọc theo cử động của bàn tay nhằm tiêu tán các ứng suất cơ học phát sinh [3].
Dây chằng vòng cổ tay đóng vai trò như bức tường vững chắc ở phía trước của khoang ống [5]. Độ cứng của dây chằng này có sự khác biệt rõ rệt tùy theo vị trí giải phẫu: tại những vị trí không có cơ bám, độ cứng đo được ở biến dạng thấp là 3,6 N/mm và tăng vọt lên 28,0 N/mm ở biến dạng cao [5]. Ngược lại, ở những khu vực có cơ mô cái và mô út bám vào, độ cứng cơ học thấp hơn đáng kể, chỉ đạt 1,2 N/mm ở biến dạng thấp và 9,7 N/mm ở biến dạng cao [5]. Các đặc tính cơ học này cho thấy cấu trúc bao quanh ống cổ tay rất chắc chắn, tạo thành một khung giới hạn không thể tự co giãn linh hoạt khi có sự gia tăng áp suất bên trong [5].
Khi người sử dụng máy tính liên tục duy trì các cử động gập hoặc duỗi cổ tay, áp lực bên trong khoang ống cổ tay sẽ gia tăng nhanh chóng [4]. Áp lực tích tụ này dẫn tới tình trạng phù nề quanh bao thần kinh và gây chèn ép cơ học trực tiếp lên dây thần kinh giữa [4]. Nếu tình trạng chèn ép diễn ra từ từ và kéo dài, nó sẽ làm tổn hại đến lớp vỏ myelin bọc ngoài sợi trục thần kinh, gây mất khả năng dẫn truyền tín hiệu vận động lẫn cảm giác [6]. Sự chèn ép này nếu không được giải tỏa kịp thời sẽ chuyển biến thành bệnh lý thần kinh ngoại biên mạn tính [6].
Áp lực nội ống cổ tay biến đổi ra sao khi rê chuột?
Mối liên hệ giữa việc sử dụng chuột máy tính và sự gia tăng áp lực lên hệ thần kinh đã được đo đạc chính xác qua các thử nghiệm áp lực học [7]. Bình thường, khi bàn tay ở trạng thái nghỉ ngơi hoàn toàn, áp lực đo được bên trong ống cổ tay chỉ duy trì ở mức rất thấp là 5 mmHg [7]. Tuy nhiên, ngay thời điểm người dùng đặt bàn tay lên bề mặt chuột máy tính, áp lực này lập tức tăng vọt lên khoảng 17 đến 19 mmHg [7].
Khi người dùng thực hiện thao tác rê chuột để làm việc, áp lực bên trong ống cổ tay tiếp tục bị đẩy lên mức 29 đến 33 mmHg [7]. Mức áp lực này đặc biệt nguy hiểm bởi 30 mmHg chính là ngưỡng tới hạn bắt đầu gây cản trở chức năng sinh lý bình thường của dây thần kinh [7]. Hiện tượng chèn ép mô ở mức 30 mmHg đủ để gây ra các biến đổi điện sinh lý thần kinh nhẹ và làm khởi phát triệu chứng dị cảm ở bàn tay [7]. Đáng lưu ý hơn, nếu áp lực tiếp tục tăng cao lên mức 60 mmHg hoặc 90 mmHg, sự dẫn truyền cảm giác của dây thần kinh sẽ bị phong bế nhanh chóng và hoàn toàn [7].
Các tư thế bất lợi của cổ tay là thủ phạm chính khiến áp lực ống cổ tay luôn ở mức báo động [1], [7]. Tư thế duỗi cổ tay được ghi nhận xuất hiện ở hơn 85% những người sử dụng chuột máy tính dạng truyền thống [7]. Ngay cả đối với những người dùng loại chuột phẳng, tỷ lệ áp dụng tư thế duỗi cổ tay bất lợi này vẫn chiếm tới 63% [7]. Việc giữ cổ tay ở góc ngửa hoặc gập lệch trong thời gian dài khiến dây thần kinh giữa bị biến dạng và chèn ép nghiêm trọng dưới tác động cơ học liên tục [1].
Bằng chứng khoa học từ mô phỏng cơ sinh học và hình ảnh học
Để làm rõ cơ chế biến dạng của dây thần kinh giữa dưới tác động của công việc văn phòng, một nghiên cứu công bố năm 2014 đã sử dụng phương pháp phân tích phần tử hữu hạn [1]. Các nhà khoa học đã xây dựng mô hình lưới 3D chi tiết dựa trên dữ liệu chụp cắt lớp vi tính (CT) toàn bộ khu vực cổ tay, bao gồm đầy đủ mọi cấu trúc mô hiện diện trong khoang ống [1]. Hai kịch bản tải lực thực tế được đưa vào mô phỏng dựa trên các thông số đo đạc cơ sinh học khi một người thao tác với bàn phím và chuột máy tính [1].
Kết quả mô phỏng cho thấy thao tác với chuột máy tính tạo ra một vùng biến dạng cơ học rất lớn ngay tại khu vực dây thần kinh giữa [1]. Đồng thời, nghiên cứu cũng xác nhận dây chằng vòng cổ tay phải chịu hiệu ứng ứng suất rất cao trong quá trình này [1]. Trong khi đó, việc gõ bàn phím lại tạo ra hiện tượng kéo giãn đáng kể và không đồng nhất dọc theo trục dọc của dây thần kinh giữa [1]. Những dữ liệu thực nghiệm mô phỏng này chứng minh rằng việc gia tăng áp lực nội ống bắt nguồn từ các tư thế cổ tay gập ghềnh khi làm việc với máy tính có mối liên hệ trực tiếp với sự biến dạng của dây thần kinh [1].
Bên cạnh các mô hình cơ học, kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại cũng cung cấp cái nhìn trực quan về tổn thương thần kinh [8]. Dù chụp X-quang thường quy hay chụp cắt lớp vi tính có giá trị chẩn đoán hạn chế, chỉ hữu ích trong việc đánh giá hẹp xương ống cổ tay hoặc vôi hóa mô mềm, thì siêu âm phân giải cao và chụp cộng hưởng từ (MRI) lại cho phép quan sát trực tiếp dây thần kinh giữa bị chèn ép [8]. Nhờ độ phân giải tương phản vượt trội, chụp cộng hưởng từ có ưu thế lớn trong việc phát hiện mức độ chèn ép dây thần kinh giữa ở giai đoạn nhẹ, đồng thời xác định các nguyên nhân tiềm ẩn như viêm bao gân gấp hay các tổn thương choán chỗ [8]. Dù vậy, siêu âm vẫn là lựa chọn ưu tiên ban đầu nhờ ưu thế về chi phí thấp và quy trình thực hiện nhanh chóng [8].
Các nghiên cứu theo dõi lâm sàng nói lên điều gì?
Nhiều nghiên cứu dịch tễ học và theo dõi lâm sàng dài hạn đã được triển khai nhằm đánh giá tác động thực sự của thời gian ngồi máy tính đối với bệnh lý thần kinh này [4], [7]. Trong một nghiên cứu theo dõi kéo dài 1 năm, tình trạng tê bì và cảm giác châm chích ở bàn tay phải có mối liên quan rõ rệt với việc sử dụng chuột máy tính nhiều hơn 20 giờ mỗi tuần [7]. Đáng chú ý là nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ tương tự giữa các triệu chứng trên với thời gian gõ bàn phím [7].
Các rối loạn cơ xương khớp liên quan đến công việc máy tính cũng xuất hiện từ rất sớm [4]. Nghiên cứu của Gerr và các cộng sự trên đối tượng sử dụng máy tính cho thấy hơn 50% người dùng báo cáo xuất hiện triệu chứng đau mỏi ở tay và cánh tay chỉ trong vòng 1 năm đầu tiên bắt đầu công việc mới [4]. Trong số những người có triệu chứng, có từ 64% đến 73% trường hợp được chẩn đoán xác định mắc các rối loạn cơ xương khớp liên quan đến công việc [4]. Nghiên cứu của Hagberg và cộng sự cũng ghi nhận tình trạng rối loạn cơ xương khớp chi trên diễn ra phổ biến ở người dùng máy tính và gây ảnh hưởng tiêu cực trực tiếp đến năng suất làm việc [4].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học vẫn ghi nhận một số góc nhìn trái chiều cần được phân tích thấu đáo [1], [4]. Một nghiên cứu của Stevens và cộng sự cho thấy tần suất xuất hiện hội chứng ống cổ tay ở những người làm việc với máy tính không có sự khác biệt có ý nghĩa so với quần thể dân số nói chung [4]. Về diễn tiến bệnh học, một nghiên cứu khác của Myers chỉ ra rằng những bất thường trên xét nghiệm dẫn truyền thần kinh có xu hướng tồn tại rất dai dẳng, với 82% người bệnh vẫn còn dấu hiệu bất thường sau 11 năm theo dõi [4]. Điều thú vị là các triệu chứng lâm sàng lại có sự dao động lớn, khi chỉ có 13% trường hợp ghi nhận triệu chứng kéo dài liên tục sau 11 năm [4]. Nghiên cứu của Meyer cũng phát hiện mối tương quan tuyến tính trực tiếp giữa mức độ nghiêm trọng ban đầu của các triệu chứng với tình trạng dẫn truyền thần kinh bị chậm lại và sự phát triển của hội chứng ống cổ tay về sau [4].
Hiểu lầm phổ biến: Chuột công thái học có loại bỏ hoàn toàn nguy cơ?
Một hiểu lầm rất phổ biến trong giới văn phòng hiện nay là chỉ cần đầu tư một chiếc chuột công thái học (chuột đứng - vertical mouse) hoặc chuột phẳng đắt tiền là có thể hoàn toàn yên tâm không bao giờ mắc hội chứng ống cổ tay. Nhiều người tin rằng thiết kế hình học thay đổi sẽ triệt tiêu hoàn toàn gánh nặng lên cổ tay mà không cần điều chỉnh thói quen làm việc.
Tuy nhiên, các dữ liệu tổng hợp gần đây cho thấy việc lựa chọn bất kỳ loại chuột máy tính nào—dù là chuột phẳng, chuột truyền thống hay chuột đứng công thái học—đều có thể làm gia tăng nguy cơ tiến triển hội chứng ống cổ tay [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng không có sự khác biệt đáng kể về mặt thống kê về nguy cơ gây bệnh giữa ba kiểu thiết kế chuột này [7]. Bản thân thao tác đặt bàn tay và điều khiển bất kỳ loại chuột nào cũng đều làm gia tăng áp lực lên cổ tay người sử dụng [7].
Một vấn đề khác thường bị nhầm lẫn trong thực hành lâm sàng là việc đồng nhất giữa hội chứng ống cổ tay (CTS) và tổn thương dây thần kinh giữa tại cổ tay (MNW) [7]. Tổn thương dây thần kinh giữa tại cổ tay đề cập đến tình trạng rối loạn chức năng đã được xác nhận một cách khách quan thông qua các xét nghiệm tại vị trí dây chằng vòng cổ tay [7]. Trong khi đó, hội chứng ống cổ tay bao gồm một tập hợp các triệu chứng và dấu hiệu lâm sàng mà người bệnh cảm nhận được, vốn có thể xuất hiện ngay cả khi chưa có suy giảm chức năng đo đạc được trên dây thần kinh [7]. Do đó, việc chỉ dựa vào cảm giác chủ quan hoặc quá ỷ lại vào thiết bị hỗ trợ có thể khiến người bệnh bỏ qua giai đoạn phát hiện sớm.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi làm việc văn phòng?
Mặc dù bất kỳ ai ngồi máy tính thường xuyên cũng có thể gặp các vấn đề về cơ học cổ tay, một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn hẳn và cần chủ động theo dõi sức khỏe chặt chẽ [4], [7]. Nhóm người làm việc với cường độ cao sử dụng chuột máy tính trên 20 giờ mỗi tuần là đối tượng cần cảnh giác hàng đầu [7]. Những nhân viên văn phòng mới bắt đầu công việc trong năm đầu tiên cũng thuộc diện có nguy cơ bùng phát triệu chứng rất cao [4].
Những người thường xuyên xuất hiện các dấu hiệu như ngứa ran, tê bì, dị cảm hoặc đau nhức bàn tay sau giờ làm việc phải xem đây là dấu hiệu cảnh báo đỏ cho sự tiến triển của hội chứng ống cổ tay [7]. Những người có công việc đòi hỏi các thao tác lặp đi lặp lại với tần suất cao, kết hợp tư thế cổ tay gập, duỗi hoặc chịu tải lực rung xóc kéo dài cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao bị tổn thương thần kinh [7].
Bên cạnh đó, những người đã có sẵn tình trạng hẹp ống cổ tay, viêm bao gân gập ngón tay hoặc có các cấu trúc giải phẫu choán chỗ bên trong ống cổ tay cần đặc biệt lưu ý [8]. Sự hiện diện của các tổn thương này khiến không gian trong khoang ống vốn đã chật hẹp lại càng dễ bị quá tải áp lực hơn khi duy trì tư thế làm việc bất lợi [8].
Giải pháp can thiệp và cách áp dụng thực tế bảo vệ cổ tay
Để giảm tải áp lực đè nặng lên dây thần kinh giữa mà không cần can thiệp dao kéo, y học hiện đại đang hướng tới các giải pháp mở rộng vòm cổ tay không phẫu thuật [2]. Trong các trường hợp nặng, phẫu thuật cắt dây chằng vòng cổ tay thường được chỉ định để mở rộng khoang ống và giải áp thần kinh [2]. Tuy nhiên, thủ thuật cắt bỏ này không thể tránh khỏi việc phá vỡ các chức năng giải phẫu, cơ sinh học và sinh lý thiết yếu của cổ tay, có nguy cơ dẫn tới giảm lực cầm nắm, đau vùng trụ, mất vững xương cổ tay, hình thành mô sẹo và xơ hóa quanh thần kinh [2]. Do đó, các kỹ thuật bảo tồn như nén ép cổ tay hướng quay - trụ, điều hòa tương tác cơ - dây chằng hay kéo giãn gan tay đang được chú trọng nghiên cứu [2].
Điển hình là kỹ thuật nén ép cổ tay theo chiều quay - trụ đã mang lại những kết quả lâm sàng rất tích cực [3]. Một nghiên cứu thực nghiệm trên 11 đối tượng khỏe mạnh và 11 bệnh nhân mắc hội chứng ống cổ tay cho thấy, việc áp dụng một lực nén vừa phải ở mức 10 N giúp cải thiện rõ rệt khả năng dịch chuyển dọc của dây thần kinh giữa ở nhóm bệnh nhân (P < 0,05), trong khi không làm thay đổi đáng kể ở người khỏe mạnh [3]. Khi phân tích chi tiết từng đoạn, khả năng di động ở đoạn gần của ống cổ tay dưới lực nén 10 N được phục hồi vượt trội so với trạng thái không có lực nén (P < 0,05) [3]. Điều này chứng minh rằng việc hỗ trợ cơ học đúng cách có thể giúp khôi phục khả năng trượt tự nhiên của thần kinh và cải thiện chức năng cổ tay [3].
Trong sinh hoạt và làm việc hàng ngày, người dùng máy tính cần chủ động thiết lập không gian làm việc khoa học. Cần bố trí bàn phím và chuột ở độ cao phù hợp sao cho cẳng tay và bàn tay tạo thành một đường thẳng tự nhiên, hạn chế tối đa việc ngửa cổ tay quá 15 độ hay gập cổ tay khi thao tác. Tránh tì đè trực tiếp phần cổ tay lên các cạnh bàn cứng vì hành động này làm gia tăng áp lực ngoại lai lên khoang ống. Thay vì chỉ trông chờ vào chuột công thái học, hãy tập thói quen xen kẽ các khoảng nghỉ ngắn sau mỗi 45 đến 60 phút làm việc, kết hợp các bài tập vận động xoay nhẹ cổ tay và kéo giãn nhẹ nhàng các ngón tay để tạo điều kiện cho dây thần kinh giữa trượt tự do và tuần hoàn máu được lưu thông tốt.
Tóm lại, thói quen ngồi máy tính liên tục và sử dụng chuột sai tư thế tạo ra áp lực cơ học đáng kể làm biến dạng dây thần kinh giữa trong khoang ống cổ tay chật hẹp [1], [7]. Nhận biết sớm các triệu chứng tê bì, châm chích cùng việc chủ động điều chỉnh tư thế làm việc là chìa khóa để bảo vệ đôi tay [7]. Khi các triệu chứng đau tê kéo dài không thuyên giảm, người bệnh nên đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và đo điện cơ kịp thời, không nên tự ý can thiệp hoặc trì hoãn việc điều trị [8], [6].
