Làm việc ca đêm hoặc xoay ca liên tục là thực tế khó tránh khỏi của nhiều phụ nữ hiện đại, từ nhân viên y tế, công nhân nhà máy đến nhân viên dịch vụ. Nhiều chị em nhận thấy sau một thời gian thức đêm làm việc, kỳ kinh nguyệt vốn đều đặn bỗng trở nên thất thường, lúc đến sớm, lúc trễ hàng tuần.
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy làm việc ca đêm và làm việc xoay ca có liênзь quan đến tình trạng chu kỳ kinh nguyệt không đều, chu kỳ quá ngắn hoặc quá dài [1][2]. Mức độ ảnh hưởng thường tăng lên theo số đêm trực mỗi tháng hoặc tổng số tháng làm việc xoay ca [1][2]. Tuy nhiên, không phải mọi nghiên cứu đều ghi nhận mối liên hệ này, vì tính đều đặn của kinh nguyệt còn phụ thuộc vào độ tuổi, lịch phân ca cụ thể và điều kiện lao động thể chất [3][4][5].
Cơ chế nhịp sinh học tác động lên chu kỳ kinh nguyệt
Chu kỳ kinh nguyệt là quá trình được kiểm soát chặt chẽ bởi hệ thống nội tiết và rất nhạy cảm với các yếu tố gây căng thẳng từ môi trường, trong đó có việc làm ca đêm [3]. Chu kỳ kinh nguyệt đặc biệt nhạy cảm với sự gián đoạn nhịp sinh học (đồng hồ sinh học tự nhiên 24 giờ của cơ thể) [6]. Việc định thời gian chính xác và duy trì nồng độ tiết hormone phù hợp là yếu tố thiết yếu để giữ các vòng phản hồi âm và dương hoạt động đúng hướng cho một chu kỳ bình thường [6].
Khi làm việc ca đêm, người lao động thường xuyên gặp tình trạng rối loạn giấc ngủ và tiếp xúc với ánh sáng vào ban đêm [2]. Điều này làm tăng nguy cơ biến đổi các chức năng sinh lý vốn vận hành theo nhịp sinh học ngày đêm [2]. Sự gián đoạn nhịp sinh học trong quá trình làm ca dẫn đến mất cân bằng trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng (hệ thống chỉ huy nội tiết sinh sản từ não bộ xuống buồng trứng), từ đó gây ra các vấn đề về kinh nguyệt [7]. Ngoài ra, việc ức chế nhịp tiết hormone giải phóng gonadotropin từ vùng hạ đồi cũng liên quan đến tình trạng vô kinh chức năng do căng thẳng hoặc lao động nặng [4].
Sự khác biệt trong cách chia ca cũng tác động khác nhau đến khả năng thích nghi của cơ thể [6]. Ca làm việc thường được chia thành ca ngày (8 giờ sáng đến 4 giờ chiều), ca chiều (4 giờ chiều đến 12 giờ đêm) và ca đêm (12 giờ đêm đến 8 giờ sáng), hoặc các ca kéo dài 12 đến 16 giờ [6]. Làm ca cố định cho phép người lao động duy trì lịch ngủ - thức đều đặn [6]. Ngược lại, làm việc xoay ca (luân chuyển giữa các ca khác nhau) khiến người lao động thường xuyên không thể thiết lập được chu kỳ ngủ - thức ổn định [6]. Ngay cả khi xoay ca, lịch trình cố định có quy luật (ví dụ một tháng làm đêm tiếp nối bằng hai tháng làm ngày) cũng khác biệt so với lịch trình xoay ca bất quy tắc không có khuôn mẫu ổn định [6].
Các nghiên cứu quy mô lớn ghi nhận mối liên hệ rõ rệt
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2011 đã phân tích dữ liệu thu thập năm 1993 từ 71.077 nữ y tá độ tuổi 28-45 đang có kinh nguyệt và không dùng thuốc tránh thai đường uống [2]. Kết quả cho thấy trong 2 năm trước khảo sát, 8% người tham gia làm ca đêm xoay vòng từ 1-9 tháng, 4% làm từ 10-19 tháng và 7% làm từ 20 tháng trở lên [2]. Về đặc điểm chu kỳ, 10% báo cáo có chu kỳ không đều (độ chênh lệch giữa các chu kỳ trên 7 ngày), 70% có chu kỳ chuẩn 26-31 ngày, 1% dưới 21 ngày, 16% từ 21-25 ngày, 11% từ 32-39 ngày và 1% từ 40 ngày trở lên [2].
Phân tích thống kê từ nghiên cứu năm 2011 này chỉ ra rằng phụ nữ làm việc xoay ca từ 20 tháng trở lên có nguy cơ gặp chu kỳ không đều cao hơn (tỷ số nguy cơ điều chỉnh RR = 1,23) [2]. Nhóm này cũng dễ có độ dài chu kỳ ngắn dưới 21 ngày (RR = 1,27) hoặc kéo dài từ 40 ngày trở lên (RR = 1,49) khi so sánh với chu kỳ chuẩn 26-31 ngày [2]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận bằng chứng về mối quan hệ phụ thuộc liều lượng: số tháng làm việc xoay ca càng tăng thì nguy cơ chu kỳ không đều và chu kỳ từ 40 ngày trở lên càng lớn [2]. Ngược lại, các chu kỳ ngắn vừa phải (21-25 ngày) hoặc dài vừa phải (32-39 ngày) không có mối liên hệ với việc làm xoay ca [2].
Tại châu Á, một nghiên cứu cắt ngang năm 2020 trên các nữ y tá Nhật Bản làm việc theo chế độ xoay hai ca hoặc ba ca cũng khẳng định mối liên hệ giữa ca đêm và kinh nguyệt không đều [1]. Ở nhóm làm việc xoay hai ca, số đêm trực mỗi tháng tỷ lệ thuận với nguy cơ rối loạn kinh nguyệt [1]. Cụ thể, việc làm từ 6 ca đêm trở lên mỗi tháng ở hệ xoay hai ca có liên quan đến cả tình trạng chu kỳ không đều và vô kinh thứ phát (tình trạng đang có kinh bình thường bỗng ngừng hẳn) [1]. Một nghiên cứu khác vào năm 2020 trên 1.249 y tá cũng báo cáo rằng làm việc xoay hai hoặc ba ca làm tăng tỷ lệ chu kỳ không đều so với việc không trực đêm [7].
Tương tự, dữ liệu tổng hợp trong một nghiên cứu năm 2022 tại Hàn Quốc dẫn lại khảo sát trên 8.904 y tá cho thấy 41% từng gặp rối loạn kinh nguyệt [7]. Trong đó, làm việc ban đêm có liên quan mức độ vừa phải với thời gian hành kinh bất thường (tỷ số chênh OR = 1,24) và chu kỳ không đều (OR = 1,20) [7]. Một nghiên cứu nhỏ hơn trên 68 y tá dưới 40 tuổi cũng ghi nhận 53% người làm theo ca có sự thay đổi kinh nguyệt kèm theo nhiều triệu chứng sinh lý và rối loạn giấc ngủ [7]. Một phân tích gộp được trích dẫn năm 2022 kết luận phụ nữ làm xoay ca dễ bị kinh nguyệt không đều hơn người làm ca ngày cố định, và mối liên hệ này rõ nét hơn ở các nghiên cứu có độ tuổi trung bình dưới 30 [4].
Khi bằng chứng chưa đồng nhất và vai trò của lịch phân ca
Dù nhiều nghiên cứu chỉ ra rủi ro, bức tranh khoa học về ca đêm và kinh nguyệt vẫn có những kết quả trái chiều [7]. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2015 tại Na Uy đã khảo sát 766 nữ y tá dưới 50 tuổi, không mang thai, chưa mãn kinh và không dùng thuốc nội tiết hay vòng tránh thai (tỷ lệ phản hồi khảo sát đạt 38%) [3]. Dù 15% y tá báo cáo có kinh nguyệt không đều và 39% được phân loại mắc chứng rối loạn do làm việc theo ca, phân tích hồi quy không tìm thấy bất kỳ mối liên hệ nào giữa làm việc ban đêm với kinh nguyệt không đều, độ dài chu kỳ hay số ngày chảy máu [3]. Chứng rối loạn do làm việc theo ca cũng không liên quan đến đặc điểm kinh nguyệt trong mẫu nghiên cứu này [3].
Gần đây hơn, một nghiên cứu công bố năm 2025 phân tích dữ liệu từ hai đoàn hệ phụ nữ Úc cách nhau 16 năm ở nhóm tuổi từ 30 trở xuống [5]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa việc làm theo ca hoặc làm đêm với tình trạng kinh nguyệt không đều hay đau bụng kinh dữ dội khi so với người làm giờ hành chính hoặc không đi làm hưởng lương [5]. Các tác giả lưu ý rằng sự khác biệt về độ tuổi (nhóm từ 30 tuổi trở xuống so với nhóm 25-50 tuổi ở các nghiên cứu trước) có thể ảnh hưởng lớn đến kết quả, vì tỷ lệ rối loạn kinh nguyệt thường tăng lên khi phụ nữ lớn tuổi và bước vào giai đoạn tiền mãn kinh [5]. Ngoài ra, một nghiên cứu dịch tễ học tiến cứu trên 188 y tá Tây Ban Nha cũng cho thấy mô hình xoay ca không làm tăng nguy cơ rối loạn kinh nguyệt hay kéo dài thời gian hành kinh [7].
Để làm rõ mối quan hệ nhân quả vốn khó xác định qua khảo sát người, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 đã tiến hành trên chuột nhắt [8]. Khoảng 20% người lao động ở các nước phát triển làm việc ban đêm, và các nhà khoa học đã mô phỏng điều này bằng cách đảo ngược chu kỳ sáng - tối lặp đi lặp lại [8]. Kết quả cho thấy việc đảo ngược sáng - tối liên tục trực tiếp gây ra chu kỳ động dục không đều ở chuột [8]. Đáng chú ý, chu kỳ của chuột vẫn tiếp tục rối loạn suốt hơn 4 tuần sau khi chúng đã được trả về môi trường sáng - tối bình thường [8]. Mức độ sụt giảm số chu kỳ bình thường phụ thuộc vào tần suất đảo ngược sáng - tối, gợi ý rằng tần suất đổi ca là yếu tố then chốt gây hại [8].
Hiểu lầm thường gặp về số ngày hành kinh và đau bụng kinh
Nhiều phụ nữ lầm tưởng làm ca đêm sẽ làm thay đổi số ngày ra máu (số ngày hành kinh) hoặc chắc chắn làm trầm trọng thêm cơn đau bụng kinh, nhưng dữ liệu thực tế phức tạp hơn [1][5]. Nghiên cứu năm 2020 tại Nhật Bản chỉ ra rằng mặc dù thời gian hành kinh quá ngắn (1-2 ngày) hoặc quá dài (từ 8 ngày trở lên) là bất thường, nhưng số ngày hành kinh thực tế không bị ảnh hưởng bởi tần suất trực đêm [1]. Tuy nhiên, nhóm tác giả lưu ý tỷ lệ người có số ngày hành kinh bất thường trong mẫu khá thấp và khả năng một số người đã dùng thuốc tránh thai để điều trị có thể làm lu mờ tác động thực sự [1].
Về chứng đau bụng kinh và các triệu chứng tiền kinh nguyệt, nghiên cứu năm 2020 tại Nhật Bản ghi nhận hơn 60% phụ nữ cho biết các triệu chứng này ảnh hưởng đến công việc, và khoảng 10% bị ảnh hưởng thường xuyên [1]. Tuy nhiên, không thể suy luận mối liên hệ rõ ràng giữa tần suất trực đêm và mức độ ảnh hưởng của đau bụng kinh lên công việc do kết quả không nhất quán giữa nhóm xoay hai ca và ba ca [1]. Một nghiên cứu trước đó được trích dẫn trong bài cũng cho thấy 76,1% phụ nữ tin rằng đau bụng kinh là một phần tự nhiên của chu kỳ [1]. Nghiên cứu năm 2020 trên 1.249 y tá cũng xác nhận tỷ lệ đau bụng kinh ảnh hưởng công việc không khác biệt có ý nghĩa giữa các mô hình ca (p = 0,429) [7].
Một hiểu lầm khác là đổ lỗi hoàn toàn cho việc thức đêm mà bỏ qua điều kiện lao động tại chỗ làm [7][4]. Nghiên cứu năm 2022 tại Hàn Quốc nhấn mạnh việc đứng làm việc nhiều giờ và thường xuyên bê vác nặng tại nơi làm việc có liên quan chặt chẽ với chu kỳ kinh nguyệt không đều [4]. Đặc biệt, đứng làm việc kéo dài còn liên quan đến tình trạng chu kỳ kinh nguyệt bị rút ngắn [4]. Bên cạnh đó, việc tiếp xúc hóa chất cũng được đặt lên bàn cân: một nghiên cứu của Jiang và cộng sự trên 8.904 y tá cho thấy việc sử dụng chất khử trùng trong ca trực là yếu tố nguy cơ lớn nhất gây rối loạn kinh nguyệt (OR = 1,53), dù một khảo sát khác tại Hàn Quốc năm 2022 không tìm thấy mối liên hệ với thuốc mê, hóa trị liệu, chất khử trùng hay formaldehyde do khác biệt về quy trình xử lý hóa chất [7].
Ai nên thận trọng khi làm việc ca đêm?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt theo dõi sức khỏe sinh sản là phụ nữ có tần suất trực đêm dày đặc hoặc thâm niên xoay ca lâu năm [1][2]. Dữ liệu cho thấy những người làm từ 6 ca đêm trở lên mỗi tháng trong chế độ xoay hai ca có nguy cơ cao bị kinh nguyệt không đều và vô kinh thứ phát [1]. Tương tự, những người đã làm việc xoay ca từ 20 tháng trở lên trong vòng 2 năm có nguy cơ rõ rệt bị rối loạn độ dài chu kỳ (dưới 21 ngày hoặc từ 40 ngày trở lên) [2].
Phụ nữ đang có kế hoạch mang thai cũng cần thận trọng với lịch làm việc ban đêm [3][2]. Đặc điểm chu kỳ kinh nguyệt có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng thụ thai của phụ nữ, và việc làm ca đêm có thể tác động tiêu cực đến kinh nguyệt, từ đó ảnh hưởng đến khả năng sinh sản [3][2]. Hơn nữa, một phân tích gộp được dẫn lại trong nghiên cứu năm 2015 đã xác định làm việc theo ca là một yếu tố nguy cơ gây sinh non (dù không liên quan đến tình trạng trẻ nhẹ cân hay nhỏ hơn tuổi thai) [3].
Ngoài ra, phụ nữ trẻ dưới 30 tuổi làm việc xoay ca (nhóm ghi nhận mối liên hệ rõ hơn trong một phân tích gộp) và những người vừa phải trực đêm vừa phải đứng lâu, khuân vác nặng hoặc tiếp xúc thường xuyên với chất khử trùng cần chú ý sát sao đến các biến đổi của cơ thể [7][4]. Nếu nhận thấy chu kỳ lệch quá 7 ngày, chu kỳ ngắn dưới 21 ngày, kéo dài trên 40 ngày hoặc mất kinh nhiều tháng, chị em đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc nên đi khám bác sĩ sản phụ khoa để được chẩn đoán chính xác thay vì tự ý dùng thuốc điều hòa kinh nguyệt [1][2].
Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ chu kỳ kinh nguyệt
Trong xã hội hiện đại, việc cắt giảm hoàn toàn ca đêm là điều rất khó khả thi [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 chỉ ra rằng việc tối ưu hóa lịch làm việc có thể ngăn ngừa đáng kể các vấn đề về kinh nguyệt mà không cần phải giảm tổng thời gian làm đêm [8]. Do mức độ tổn hại lên chu kỳ phụ thuộc vào tần suất đảo ngược nhịp sáng - tối, người lao động và người quản lý nên ưu tiên các lịch phân ca cố định hoặc lịch xoay ca có quy luật ổn định (ví dụ duy trì một loại ca trong thời gian đủ dài rồi mới đổi) thay vì đổi ca liên tục bất quy tắc mỗi vài ngày [6][8]. Nếu có thể thương lượng, nên giữ số đêm trực ở mức dưới 6 đêm mỗi tháng để giảm thiểu nguy cơ vô kinh thứ phát [1].
Song song với việc sắp xếp lịch trực, cải thiện điều kiện làm việc và điều chỉnh lối sống cần được chú trọng đồng thời để bảo vệ sức khỏe kinh nguyệt [4]. Nghiên cứu năm 2022 trên các nữ y tá Hàn Quốc phát hiện rằng hoạt động thể chất giải trí ở cường độ mạnh có mối liên hệ nghịch (giúp giảm nguy cơ) với tình trạng chu kỳ kinh nguyệt dài và không đều [4]. Do đó, chị em làm ca đêm nên duy trì tập luyện thể thao giải trí đều đặn ngoài giờ làm việc [4].
Tại nơi làm việc, cần hạn chế tối đa việc đứng liên tục nhiều giờ hoặc bê vác nặng thường xuyên, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt quy trình an toàn khi tiếp xúc với chất khử trùng và hóa chất y tế [7][4]. Khi kết thúc ca đêm về nhà, việc thiết lập không gian ngủ tối, yên tĩnh để giảm thiểu rối loạn giấc ngủ sẽ hỗ trợ trục nội tiết hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng phục hồi nhịp sinh học tự nhiên [2][7]. Cần nhớ rằng ngay cả khi đã ngừng làm đêm, đồng hồ sinh học của cơ thể vẫn có thể mất hơn 4 tuần để ổn định lại chu kỳ như bình thường [8].
Làm việc ca đêm và xoay ca thực sự đặt ra thách thức cho nhịp sinh học và tính đều đặn của chu kỳ kinh nguyệt, đặc biệt khi kéo dài nhiều tháng hoặc trực dày đặc [1][2][6]. Tuy nhiên, bằng cách hạn chế đổi ca liên tục, giảm tải áp lực thể chất khi đứng làm việc, duy trì vận động thể thao giải trí và theo dõi sát lịch kinh nguyệt, phụ nữ làm ca đêm hoàn toàn có thể chủ động giảm thiểu rủi ro [4][8]. Khi có dấu hiệu rối loạn kéo dài, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa sẽ giúp bảo vệ toàn diện sức khỏe nội tiết và khả năng sinh sản [3][2].
