Nhiều nhân viên văn phòng, lập trình viên hay người mê trò chơi điện tử thường có thói quen ngồi dán mắt vào màn hình máy tính suốt nhiều giờ liền mà không hề đứng dậy đi lại. Không ít người sau một ngày làm việc dài cảm thấy đôi chân nặng trĩu, sưng phù nhưng chỉ nghĩ đơn giản là do mệt mỏi thông thường. Liệu thói quen ngồi yên làm việc hay giải trí liên tục hơn 6 tiếng mỗi ngày có thực sự dẫn tới biến chứng nguy hiểm là hình thành cục máu đông gây tắc nghẽn mạch máu?

Các bằng chứng khoa học cho thấy thói quen ngồi bất động kéo dài làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh lý huyết khối [1, 5]. Mặc dù mối liên quan này có sự khác biệt giữa các nghiên cứu quan sát, thời gian ngồi liên tục càng nhiều giờ mỗi ngày càng làm tỷ lệ gặp biến cố thuyên tắc mạch máu tăng lên [2, 6].

Mối nguy thầm lặng từ chiếc ghế làm việc

Hiện tượng hình thành cục máu đông do ngồi bất động trước máy tính trong thời gian dài đã được giới y khoa mô tả bằng thuật ngữ chuyên môn "e-thrombosis" [1]. Bên cạnh đó, khái niệm hội chứng huyết khối do ngồi bất động (SIT syndrome - seated immobility thromboembolism) cũng được đề xuất từ năm 2005 để chỉ các trường hợp thuyên tắc mạch máu sau thời gian ngồi kéo dài vì công việc hoặc giải trí [2].

Về mặt sinh lý bệnh học, cơ chế dẫn đến thuyên tắc tĩnh mạch (gồm huyết khối tĩnh mạch sâu và thuyên tắc phổi) từng được mô tả qua bộ ba Virchow từ năm 1853, bao gồm tổn thương nội mô, ứ trệ dòng máu và tình trạng tăng đông [3]. Khi một người ngồi yên một chỗ trong tư thế gập chân nhiều giờ, dòng máu tĩnh mạch ở chi dưới bị ứ đọng lại thay vì được cơ bắp bắp chân co bóp đẩy về tim. Tình trạng máu chảy chậm này kết hợp với các yếu tố cơ địa thuận lợi sẽ kích hoạt phản ứng đông máu, hình thành các cục máu đông trong lòng tĩnh mạch sâu.

Đáng ngại hơn, cục máu đông này không chỉ khu trú tại chân. Nếu mảng huyết khối vỡ ra hoặc bong khỏi thành mạch, nó sẽ theo dòng tuần hoàn di chuyển về tim rồi lên phổi, làm tắc động mạch phổi và gây thuyên tắc phổi cấp tính [1, 5]. Đây là một tình trạng cấp cứu nội khoa nghiêm trọng, có thể dẫn đến đột quỵ tuần hoàn hoặc tử vong đột ngột nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu bệnh - chứng

Để kiểm chứng mối liên hệ giữa thời gian ngồi làm việc và bệnh thuyên tắc mạch, nhiều nghiên cứu bệnh - chứng đã được tiến hành trên người bệnh.

Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2008 tại New Zealand đã phân tích dữ liệu trên 97 bệnh nhân dưới 65 tuổi xuất viện vì huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc thuyên tắc phổi và 106 người thuộc nhóm đối chứng nhập viện vì bệnh lý tim mạch khác [4]. Kết quả phân tích đa biến cho thấy tỷ số chênh (odds ratio - OR) đối với tình trạng ngồi bất động kéo dài tại nơi làm việc là 1,8 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,71 đến 4,8) [4]. Đáng chú ý, số giờ ngồi tối đa tại nơi làm việc có liên quan đến nguy cơ thuyên tắc mạch, với mức tăng 10% rủi ro cho mỗi giờ ngồi thêm (OR = 1,1; 95% CI: 1,0 đến 1,2) [4]. Đặc biệt, nếu tính riêng số giờ ngồi tối đa liên tục mà không hề đứng dậy, nguy cơ tăng thêm 20% cho mỗi giờ ngồi thêm (OR = 1,2; 95% CI: 0,96 đến 1,6) [4].

Đến năm 2016, một nghiên cứu bệnh - chứng khác được công bố trên 200 bệnh nhân có tiền sử huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc thuyên tắc phổi trong vòng 6 tháng và 200 bệnh nhân đối chứng điều trị chấn thương chi trên [3]. Nghiên cứu này định nghĩa việc ngồi bất động kéo dài là ngồi ít nhất 10 giờ trong chu kỳ 24 giờ (gồm tối thiểu 2 giờ không đứng dậy) [3]. Tỷ lệ ngồi kéo dài ghi nhận ở nhóm bệnh là 18% (36 người) và nhóm chứng là 15,5% (31 người) [3]. Khi phân tích đa biến, mối liên quan theo tiêu chí định danh này chưa đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt (OR = 1,18; 95% CI: 0,56 đến 2,48; P = 0,67) [3]. Tuy nhiên, xét theo số giờ ngồi trung bình thực tế trong 24 giờ, mỗi một giờ ngồi thêm lại làm tăng nguy cơ thuyên tắc tĩnh mạch với OR là 1,08 (95% CI: 1,01 đến 1,6; P = 0,02) [3].

Từ game thủ đến nhân viên công nghệ: Những ca bệnh thực tế

Mối nguy hại từ việc bất động cơ thể khi dùng máy tính không chỉ xuất hiện trong môi trường công sở mà còn phổ biến ở người chơi game giải trí.

Vào năm 2013, các bác sĩ đã báo cáo trường hợp lâm sàng về một nam thanh niên 31 tuổi làm nghề sơn ngoại thất, bị huyết khối tĩnh mạch sâu lan rộng sau khi ngồi chơi điện tử liên tục [5]. Người đàn ông này đã ngồi trên giường duỗi thẳng chân chơi game PlayStation suốt 7 đến 8 giờ mỗi ngày trong 4 ngày nghỉ liên tiếp mà không rời khỏi giường [5]. Đến ngày thứ hai, anh bắt đầu xuất hiện triệu chứng đau và sưng phù cẳng chân trái [5]. Siêu âm Doppler mạch máu sau đó xác nhận huyết khối tĩnh mạch sâu chi dưới diện rộng, buộc người bệnh phải điều trị bằng biện pháp tiêu sợi huyết và dùng thuốc chống đông máu [5].

Đến năm 2023, một tổng quan dựa trên ca bệnh đã ghi nhận trường hợp tử vong đột ngột của một chuyên gia công nghệ thông tin do huyết khối tĩnh mạch sâu dẫn tới thuyên tắc phổi [1]. Báo cáo này nhấn mạnh xu hướng làm việc ngồi yên kéo dài đã tăng vọt trong giai đoạn giãn cách vì dịch Covid-19 và chính sách làm việc tại nhà (work-from-home) của các công ty công nghệ [1]. Các nhóm ngành nghề như kỹ sư tin học, lập trình viên và game thủ là những đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương trước hội chứng bất động kéo dài này [1].

Trước đó, một loạt ca bệnh lâm sàng năm 2008 cũng khảo sát 61 bệnh nhân dưới 65 tuổi nhập viện vì huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc thuyên tắc phổi [6]. Kết quả chỉ ra rằng ngồi bất động tại nơi làm việc xuất hiện ở 34% số bệnh nhân (21/61 người), tương đương với tỷ lệ có tiền sử gia đình mắc bệnh (34%) và cao hơn cả tỷ lệ có cơ địa tăng đông máu (31%) [6].

Góc nhìn dịch tễ học quy mô lớn

Bên cạnh các nghiên cứu bệnh - chứng quy mô nhỏ, dữ liệu sổ bộ dân số cũng phản ánh nguy cơ sức khỏe mạch máu ở những người lao động làm công việc ít vận động.

Một nghiên cứu đoàn hệ động triển khai tại Đan Mạch theo dõi giai đoạn 1997-2006 trên dữ liệu đăng kiểm quốc gia gồm các công nhân từ 20 đến 59 tuổi [7]. Nghiên cứu so sánh nhóm 105.564 người làm công việc có đặc tính ngồi nhiều với nhóm đối chứng gồm 283.966 người làm công việc đòi hỏi vận động thể chất [7]. Kết quả cho thấy nhóm có nguy cơ ngồi lâu trong tư thế gò bó có rủi ro mắc thuyên tắc phổi cao hơn đáng kể so với nhóm lao động năng động (77 ca, nguy cơ tương đối RR = 1,28; 95% CI: 0,97 đến 1,67; P = 0,04) [7]. Về huyết khối tĩnh mạch sâu, nhóm ngồi nhiều cũng ghi nhận xu hướng tăng rủi ro dù chưa đạt mức ý nghĩa thống kê (256 ca, RR = 1,09; 95% CI: 0,94 đến 1,26; P = 0,12) [7].

Tuy nhiên, bức tranh y khoa về vấn đề này vẫn tồn tại những khoảng trống. Một tổng quan hệ thống năm 2021 sàng lọc 720 bài báo và đánh giá chi tiết 37 nghiên cứu về bệnh mạch máu ngoại biên ở người trưởng thành đi làm [8]. Tổng quan này kết luận: dù tư thế đứng kéo dài liên quan rõ rệt đến suy giãn tĩnh mạch chi dưới (với ngưỡng trên 3 đến 4 giờ mỗi ngày), nhưng bằng chứng hiện có vẫn chưa đủ mạnh để khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa ngồi lâu tại nơi làm việc và thuyên tắc tĩnh mạch [8]. Các chuyên gia nhận định cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng để xác định chiến lược phòng ngừa tối ưu tại nơi làm việc [8].

Hiểu lầm thường gặp về cục máu đông do ngồi nhiều

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là suy nghĩ "chỉ người già hoặc người nằm liệt giường mới bị đông máu tĩnh mạch". Báo cáo lâm sàng từ năm 2005 đã nhấn mạnh đặc điểm đáng lưu ý của các ca bệnh mắc hội chứng SIT là xảy ra ở những người trẻ tuổi hoàn toàn khỏe mạnh, không có yếu tố nguy cơ tim mạch hay bệnh lý nền từ trước [2].

Nhiều người cũng tin rằng hiện tượng thuyên tắc mạch chỉ xuất hiện khi di chuyển trên các chuyến bay đường dài. Trên thực tế, việc ngồi bất động liên tục trước bàn làm việc hoặc trên giường chơi game trong 8 đến 10 tiếng mỗi ngày tạo ra áp lực tĩnh mạch và tình trạng ứ trệ tuần hoàn không khác gì ngồi trong khoang máy bay chật hẹp [3, 5, 7]. Sự thiếu hụt nhận thức này khiến ngay cả các bác sĩ điều trị đôi khi cũng bỏ sót thói quen ngồi làm việc như một yếu tố khởi phát bệnh lý [2].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Dù bất kỳ ai ngồi lâu cũng đối diện nguy cơ suy giảm hồi lưu tĩnh mạch, một số nhóm người lao động cần đặc biệt cẩn trọng trước hội chứng thuyên tắc mạch do ngồi bất động:

  • Lập trình viên, kỹ sư công nghệ thông tin, nhân viên văn phòng và người chơi game chuyên nghiệp thường xuyên ngồi máy tính trên 8 đến 10 giờ mỗi ngày [1, 2, 3].
  • Người có tiền sử bản thân hoặc tiền sử gia đình từng mắc bệnh huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc thuyên tắc phổi [6].
  • Người mang tình trạng tăng đông máu bẩm sinh hoặc mắc phải [6].
  • Người làm việc trong không gian chật hẹp, tư thế gò bó, không có khoảng trống để duỗi thẳng chân hoặc thay đổi tư thế [7].

Những người thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc đang dùng các thuốc ảnh hưởng đến đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc huyết học để được tư vấn các biện pháp dự phòng chuyên sâu khi bắt buộc phải làm việc tĩnh tại.

Biện pháp bảo vệ mạch máu cho người làm việc tĩnh tại

Để hạn chế tối đa nguy cơ hình thành cục máu đông và bảo vệ hệ tuần hoàn chi dưới, người làm việc văn phòng có thể áp dụng các nguyên tắc sinh hoạt sau:

  • Ngắt quãng thời gian ngồi: Không nên ngồi làm việc liên tục quá 2 đến 3 tiếng mà không đứng dậy [2, 7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ thuyên tắc tĩnh mạch tăng thêm 20% cho mỗi giờ ngồi thêm mà không rời vị trí [4]. Do đó, hãy đặt chuông báo thức sau mỗi 45-60 phút để đứng lên đi lại, lấy nước hoặc đi vệ sinh.
  • Vận động tại chỗ: Trong khi ngồi gõ máy tính, thường xuyên thực hiện các động tác co duỗi bàn chân, xoay khớp cổ chân và nâng gót chân. Hoạt động co thắt của cơ bắp chân hoạt động như một "chiếc bơm tự nhiên" giúp đẩy máu tĩnh mạch về tim, giảm ứ đọng dòng máu [3].
  • Sắp xếp không gian làm việc khoa học: Tránh ngồi làm việc trong tư thế co quắp, gập chân ra sau hoặc ngồi trên giường duỗi chân bất động cả ngày [3, 8]. Sử dụng bàn làm việc có khoảng để chân rộng rãi hoặc cân nhắc sử dụng bàn làm việc có thể thay đổi chiều cao (ngồi xen kẽ đứng).
  • Uống đủ nước: Bổ sung đủ nước lọc trong ngày giúp giảm nguy cơ cô đặc máu, đồng thời việc uống nước cũng tạo lý do tự nhiên để bạn phải đứng dậy đi lại thường xuyên hơn.

Thói quen ngồi yên làm việc hoặc giải trí trước màn hình liên tục từ 6 đến 10 tiếng mỗi ngày là yếu tố nguy cơ rõ ràng làm gia tăng tỷ lệ mắc thuyên tắc mạch máu. Dù bằng chứng khoa học vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu hoàn thiện, việc chủ động ngắt quãng thời gian ngồi và vận động nhẹ nhàng sau mỗi giờ làm việc là giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất để bảo vệ tính mạng và sức khỏe mạch máu.