Nhiều người truyền tai nhau rằng ngũ vị cuống dài ngâm rượu là bài thuốc quý giúp tráng dương, tăng cường sinh lý nam và bổ thận. Thói quen sử dụng cồn để chiết xuất các loại thảo mộc vốn rất phổ biến trong dân gian. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của phương pháp này đối với chức năng thận vẫn là một dấu hỏi lớn đối với khoa học hiện đại.
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học lâm sàng nào khẳng định ngũ vị cuống dài ngâm rượu có tác dụng bổ thận. Việc lạm dụng rượu ngâm thậm chí có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho thận và gan, đi ngược lại mong muốn cải thiện sức khỏe.
Bối cảnh và lời đồn đại dân gian về bình rượu ngâm
Ngũ vị tử nói chung và các loài thuộc chi Schisandra từ lâu đã hiện diện trong các bài thuốc cổ truyền Đông y. Loài Schisandra propinqua, hay còn gọi là ngũ vị cuống dài, là dạng dây leo thân gỗ được sử dụng trong y học dân gian Trung Quốc suốt thời gian dài [1], [2]. Trong tiềm thức của nhiều người, việc cho dược liệu vào rượu trắng nồng độ cao sẽ giúp rút cạn các tinh chất bổ dưỡng.
Quan niệm này dẫn đến việc nhiều đấng mày râu săn lùng ngũ vị cuống dài để ngâm rượu uống mỗi ngày với kỳ vọng bồi bổ thận khí. Tuy nhiên, các bài thuốc cổ thư xưa chủ yếu sử dụng các dạng bào chế phức hợp hoặc sắc nước, không đồng nhất với thói quen uống rượu ngâm bừa bãi hiện nay [3], [4]. Khoa học hiện đại cần những bằng chứng cụ thể trên mô hình sinh học thay vì chỉ dựa vào niềm tin truyền miệng.
Cơ chế tác động: Khoa học tìm thấy gì ở ngũ vị cuống dài?
Các phân tích hóa học hiện đại đã phân lập được nhiều hoạt chất sinh học đặc thù từ ngũ vị cuống dài. Cây chứa hàm lượng đáng kể các hợp chất nhóm lignan, sesquiterpenoid và triterpenoid [1], [2]. Năm 2017, các nhà khoa học đã phân lập được hai hợp chất mới từ thân và lá của loài Schisandra propinqua var. propinqua gồm axit schisanpropinoic (một sesquiterpenoid loại bergamotane) và schisanpropinin (một lignan tetrahydrofuran) [2].
Về cơ chế tác động, các hoạt chất trong chiết xuất ngũ vị cuống dài thể hiện tính năng thu dọn gốc tự do rất rõ rệt [1]. Cụ thể, neolignan 4,4-di(4-hydroxy-3-methoxyphenly)-2,3-dimethylbutanol chiết tách từ phân đoạn ethyl axetat (EtOAc) của thân cây có khả năng dập tắt gốc tự do DPPH, anion superoxide và gốc hydroxy trong ống nghiệm [1]. Bên cạnh đó, hợp chất này còn ức chế phản ứng peroxy hóa lipid gây ra bởi gốc oxy tự do trong hệ thống Fe2+/cysteine trong điều kiện in vitro [1].
Một hoạt chất khác là schisantherin F từ phân loài Schisandra propinqua subsp. sinensis cũng được nghiên cứu về cơ chế tác động lên tế bào khối u [5]. Hợp chất này gây rối loạn chức năng ty thể thông qua việc điều hòa sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), làm giảm phân cực màng ty thể (MMP), mở kênh chuyển tiếp tính thấm ty thể (mPTP) [5]. Đồng thời, schisantherin F ức chế hoạt động của Caspase-3 và Caspase-9, giảm biểu hiện protein Bcl-2 và tăng biểu hiện protein Bax để kích hoạt quá trình tự hủy (apoptosis) của tế bào ung thư [5].
Nghiên cứu thực tế: Chưa có bằng chứng bổ thận ở người
Khi đối chiếu các công bố khoa học, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của những thử nghiệm đã được thực hiện. Hiện tại, các nghiên cứu chuyên sâu về ngũ vị cuống dài (Schisandra propinqua) đều chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm trên mô hình tế bào hoặc thử nghiệm hóa học [1], [5], [2].
Năm 2009, một nghiên cứu phân tách dịch chiết ethanol từ thân cây Schisandra propinqua đã thu được 4 phân đoạn chiết xuất và cô lập được một neolignan tinh khiết [1]. Thiết kế nghiên cứu hoàn toàn thực hiện in vitro để đo lường khả năng dập tắt gốc tự do [1]. Kết quả cho thấy phân đoạn EtOAc có hoạt tính chống oxy hóa hiệu quả, nhưng nghiên cứu này hoàn toàn không kiểm tra bất kỳ chỉ số sinh hóa nào liên quan đến chức năng lọc của thận hay hệ sinh dục [1].
Năm 2020, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá hiệu quả của schisantherin F trên dòng tế bào u hắc tố ở người A375 [5]. Đối tượng thử nghiệm là tế bào ung thư da nuôi cấy in vitro, hoàn toàn không phải động vật sống hay người tình nguyện [5]. Dù chỉ ra khả năng ức chế tế bào ung thư thông qua cơ chế ty thể, nghiên cứu không cung cấp bất kỳ dữ liệu nào về chức năng thận hay khả năng sinh lý [5].
Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2017 khảo sát độc tính tế bào của axit schisanpropinoic và schisanpropinin trên 5 dòng tế bào khối u ở người [2]. Kết quả từ các phân tích quang phổ và nhiễu xạ tia X chỉ giúp xác định cấu trúc hóa học của hợp chất mới, không chứng minh công dụng bồi bổ tạng thận [2].
Các nghiên cứu ghi nhận tác dụng bảo vệ gan hay điều hòa chuyển hóa đa phần được tiến hành trên loài ngũ vị tử Bắc (Schisandra chinensis) chứ không phải ngũ vị cuống dài [6], [3], [7]. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2025 ghi nhận lignan từ Schisandra chinensis giúp giảm mỡ máu, giảm stress oxy hóa và giảm osteocalcin (BGP) ở chuột cống mắc bệnh tiểu đường typ 2 [7]. Thậm chí ở loài này, việc sử dụng y học cổ truyền cũng chủ yếu nhắm vào hệ hô hấp, tiêu hóa, tim mạch, mệt mỏi suy nhược chứ không đơn thuần là thuốc kích dục hay bổ thận tráng dương [4].
Cồn chiết xuất có thực sự làm tăng hiệu quả chữa bệnh?
Nhiều người tin rằng nồng độ cồn trong rượu ngâm giúp hòa tan tối đa hoạt chất và dẫn thuốc nhanh hơn vào cơ thể. Tuy nhiên, các bằng chứng công nghệ dược phẩm lại chỉ ra điều ngược lại [3]. Lignan từ chi Schisandra có tính chất thân dầu, sinh khả dụng đường uống thấp và khó hấp thu ổn định [3]. Để giải quyết rào cản này, y học hiện đại phát triển hệ thống vận chuyển bằng polymer đại phân tử như hạt nano, liposome biến tính, micelle polymer thay vì dựa vào dung môi cồn [3].
Việc ngâm dược liệu vào cồn ethanol thông thường tại nhà không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất chiết xuất, tạp chất hay độ ổn định của phân tử [3]. Hơn nữa, cồn ethanol khi đưa vào cơ thể là một chất độc đối với tế bào, buộc gan và thận phải làm việc liên tục để chuyển hóa và đào thải. Do đó, cồn chiết xuất từ bình rượu ngâm dân gian hoàn toàn không giúp làm tăng hiệu lực chữa bệnh, mà ngược lại còn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho nội tạng. Ngoài ra, các thành phần polysacarit tan trong nước vốn có nhiều hoạt tính sinh học quý ở cây chi Schisandra lại rất khó hòa tan và dễ bị tủa biến tính trong cồn nồng độ cao [8].
Những hiểu lầm thường gặp của nam giới
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là đồng nhất khái niệm "bổ thận" trong Đông y với việc tăng cường khả năng tình dục hay chữa rối loạn cương dương. Thận trong y học hiện đại là cơ quan bài tiết, lọc máu, duy trì cân bằng nước và điện giải. Không có cơ chế dược lý nào cho thấy việc uống rượu ngâm thảo dược giúp gia tăng số lượng tinh trùng hay cải thiện sinh lý trực tiếp.
Một ngộ nhận tai hại khác là cho rằng thảo dược tự nhiên ngâm rượu thì hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng bổ. Ngũ vị cuống dài chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, có thể gây độc cho tế bào ở nồng độ nhất định [5], [2]. Khi ngâm chung với rượu không rõ nguồn gốc, sự cộng hưởng độc tính của cồn công nghiệp, độc tố nấm mốc hoặc kim loại nặng từ dược liệu trôi nổi có thể dẫn tới suy thận cấp.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Những người đã có tiền sử suy giảm chức năng thận, viêm cầu thận hoặc suy thận mạn tuyệt đối không nên sử dụng rượu ngâm ngũ vị cuống dài. Thận suy yếu sẽ không thể lọc bỏ các gốc chuyển hóa độc hại từ rượu, làm đẩy nhanh tiến trình suy thoái của cơ quan này.
Người mắc các bệnh lý về gan như gan nhiễm mỡ, viêm gan virus, xơ gan cần tránh xa các chế phẩm chứa cồn. Mặc dù chi Schisandra có tiềm năng bảo vệ gan trên mô hình thử nghiệm, cồn trong rượu ngâm lại là tác nhân hủy hoại tế bào gan trực tiếp [6], [3].
Bệnh nhân mắc bệnh tim mạch, huyết áp cao hoặc tiểu đường đang dùng thuốc kiểm soát đường huyết cũng cần cảnh giác [7]. Rượu có thể tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị, gây hạ đường huyết đột ngột hoặc tăng áp lực lên hệ thống mạch máu não.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em là những đối tượng chưa hề có dữ liệu an toàn khi sử dụng ngũ vị cuống dài [1], [2]. Bất kỳ sự tiếp xúc nào với rượu ngâm thảo dược ở các nhóm đối tượng này đều tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng.
Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng cách
Để bảo vệ và nâng cao chức năng thận, nam giới nên xây dựng lối sống khoa học thay vì tìm kiếm giải pháp từ các bình rượu ngâm không rõ căn cứ. Việc uống đủ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày giúp thận dễ dàng đào thải độc tố ra ngoài cơ thể qua đường tiểu.
Chế độ dinh dưỡng cân bằng, giảm lượng muối dưới 5 gam mỗi ngày và hạn chế ăn quá nhiều đạm động vật sẽ giảm tải áp lực lọc cho cầu thận. Tăng cường vận động thể chất thường xuyên giúp kiểm soát huyết áp và đường huyết - hai yếu tố hàng đầu gây tổn thương thận mạn tính [7].
Nếu bạn muốn sử dụng ngũ vị tử hoặc các loài thảo mộc thuộc chi Schisandra nhằm mục đích hỗ trợ sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế. Nên ưu tiên các sản phẩm dạng cao, viên nén hoặc trà thảo mộc đã qua kiểm nghiệm chất lượng, được cơ quan y tế cấp phép rõ ràng về nguồn gốc và liều lượng sử dụng thay vì tự ý ngâm rượu [3], [7].
Rượu ngâm ngũ vị cuống dài không phải là thần dược bổ thận như những lời đồn thổi trên bàn nhậu hay mạng xã hội. Các nghiên cứu hiện đại về loài cây này chỉ mới dừng ở mức phân lập hoạt chất và thử nghiệm in vitro trong ống nghiệm [1], [5], [2]. Việc tiêu thụ rượu thường xuyên còn gây hại trực tiếp cho thận và gan. Hãy duy trì thói quen ăn uống lành mạnh và lắng nghe khuyến cáo từ chuyên gia y tế để bảo vệ cơ thể một cách bền vững.
