Ngũ vị cuống dài bảo vệ gan: Bằng chứng phòng thí nghiệm nói gì?

Nhiều người thường tìm kiếm các loại thảo dược bổ gan, giải độc khi cảm thấy cơ thể mệt mỏi, nóng trong hoặc sau những đợt dùng rượu bia kéo dài. Trong số các cây thuộc họ Ngũ vị (Schisandraceae), ngũ vị cuống dài (Schisandra propinqua) là một loài thảo mộc dân gian nhận được sự quan tâm của giới nghiên cứu nhờ chứa nhiều hoạt chất tự nhiên ^[1].

Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự bảo vệ gan như lời truyền miệng? Dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm hiện nay, bằng chứng về khả năng bảo vệ tế bào gan của ngũ vị cuống dài mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm mô hình trong phòng thí nghiệm (in vitro), hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể con người để khẳng định tác dụng điều trị hay liều dùng an toàn.

Triterpenoid và tiềm năng sinh học dưới kính hiển vi

Các hợp chất thuộc nhóm triterpenoid chiết xuất từ ngũ vị cuống dài đang là tâm điểm của nhiều khảo sát hóa thực vật [1, 5]. Về mặt sinh học, triterpenoid là các phân tử hữu cơ phức tạp đóng vai trò phòng vệ ở thực vật, đồng thời thường thể hiện nhiều tương tác dược lý đa dạng khi tiếp xúc với tế bào sống ^[1].

Trong cơ thể, tế bào gan liên tục phải đối mặt với các tác nhân oxy hóa và quá trình thoái hóa tế bào do độc chất tích tụ. Ở điều kiện phòng thí nghiệm, các hoạt chất triterpenoid được phân lập nhằm thăm dò khả năng ức chế sự nhân lên bất thường của dòng tế bào tổn thương hoặc điều hòa các phản ứng chết rụng tế bào (apoptosis) ^[2].

Dù vậy, những tương tác này diễn ra trực tiếp trong đĩa nuôi cấy, không đồng nghĩa với việc khi uống dược liệu vào đường tiêu hóa, các hoạt chất có thể đi đến gan và phát huy tác dụng tương tự. Cơ chế hấp thu, chuyển hóa tại đường ruột và sinh khả dụng trong huyết tương là những rào cản rất lớn chưa được làm rõ trên người.

Các nghiên cứu tế bào ghi nhận điều gì?

Phần lớn các dữ liệu khoa học về cây ngũ vị cuống dài (Schisandra propinqua) hiện nay tập trung vào việc chiết tách cấu trúc hóa học và thử hoạt tính sinh học bước đầu trên tế bào [1, 2, 5, 6].

Cụ thể, một công bố năm 2001 đã phân lập thành công ba axit triterpenoid từ thân cây ngũ vị cuống dài gồm nigranoic acid, manwuweizic acid và schisandronic acid, ghi nhận hoạt tính gây độc tế bào in vitro đáng kể trên tế bào rụng màng trong tử cung người và tế bào hoàng thể chuột ^[3].

Đến năm 2007, một nghiên cứu khác công bố việc phân lập hai hợp chất axit triterpenoid khung cycloartane là schisandrolic acid và isoschisandrolic acid từ cây ngũ vị cuống dài ^[2]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá độc tính tế bào trên một số dòng tế bào ung thư và tế bào gan nguyên phát được phân lập từ chuột ^[2]. Kết quả chỉ ra cả hai hoạt chất này thể hiện độc tính tế bào ở mức độ trung bình trên toàn bộ các dòng thử nghiệm ^[2]. Phân tích chu kỳ tế bào và nhuộm huỳnh quang cho thấy hai chất này gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha G0/G1 và dẫn tới quá trình chết tế bào có lập trình ^[2]. Đặc biệt, sự phân cắt protein PARP liên quan đến apoptosis đã được quan sát trên tế bào ung thư biểu mô tế bào gan HepG2 ^[2].

Ngoài ra, nghiên cứu công bố năm 2010 đã chiết xuất sáu hợp chất triterpenoid C28 từ các bộ phận trên mặt đất của Schisandra propinqua var. propinqua và bước đầu đánh giá hoạt tính kháng virus viêm gan B (anti-HBV) của các propindilactone P-S mới cùng các wuweizidilactone B và H ^[4].

Năm 2016, nghiên cứu tiếp tục xác định bốn triterpenoid mới từ thân và lá của loài này, nhưng khi thử nghiệm trên 5 dòng tế bào khối u người, hầu hết các hợp chất đều không thể hiện hoạt tính độc tế bào, ngoại trừ một chất cho tác dụng yếu ^[5]. Nghiên cứu năm 2008 cũng chỉ ra sự hiện diện của một triterpenoid khung 2,3-secolanostane tự nhiên mới mang tên lanopropic acid từ ngũ vị cuống dài ^[6].

Cần lưu ý thêm, chi Ngũ vị có nhiều loài khác nhau. Nghiên cứu năm 2017 trên loài ngũ vị Schisandra sphenanthera ghi nhận các hợp chất triterpenoid thể hiện tác dụng ức chế tăng sinh tế bào ung thư gan HepG2 với nồng độ IC50 từ 18,12 đến 49,52 microM ^[7]. Trên một loài khác là Schisandra pubescens, nghiên cứu năm 2017 đánh giá mô hình bảo vệ tế bào gan QSG7701 bị tổn thương do D-GalN cho thấy ba hợp chất ở nồng độ 10 microM duy trì tỷ lệ sống của tế bào lần lượt là 60,5%, 50,4% và 48,9% ^[8]. Tuy nhiên, dữ liệu này thuộc về các loài ngũ vị khác, không thể dùng để đại diện hoàn toàn cho cây ngũ vị cuống dài.

Khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người

Mặc dù các số liệu trong phòng thí nghiệm cho thấy hoạt tính sinh học đa dạng của triterpenoid, giới hạn lớn nhất hiện nay là thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên người đối với cây ngũ vị cuống dài.

Một chất có tác dụng ức chế tế bào xấu hoặc bảo vệ màng tế bào trong đĩa thí nghiệm có thể hoàn toàn mất tác dụng hoặc thậm chí gây độc khi đưa vào cơ thể sống. Quá trình tiêu hóa, enzym chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận sẽ biến đổi cấu trúc phân tử một cách khó lường.

Hơn nữa, các thử nghiệm in vitro thường sử dụng các hoạt chất đã được chiết xuất tinh khiết ở nồng độ cao [2, 7]. Việc đun nấu hay sử dụng thảo mộc thô hoàn toàn không đảm bảo nồng độ các chất có lợi đạt mức tương đương trong nghiên cứu.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu

Nhiều người tiêu dùng có tâm lý "thảo mộc tự nhiên thì vô hại" hoặc xem các cây thuốc nam là giải pháp thần kỳ giúp "giải độc gan", "hạ men gan cấp tốc". Đây là quan niệm tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Thứ nhất, việc dùng thảo dược không rõ nguồn gốc hoặc chưa được định lượng có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan, dẫn đến tổn thương gan do thuốc (DILI). Thứ hai, không ít người tự ý bỏ phác đồ điều trị của bệnh viện để chuyển sang dùng các bài thuốc ngâm, sắc truyền miệng, khiến bệnh lý nền như viêm gan virus hay gan nhiễm mỡ tiến triển nặng hơn.

Các công bố dân gian ghi nhận Schisandra propinqua var. sinensis được dùng hỗ trợ viêm khớp, chấn thương hay viêm mạch tại một số địa phương ^[1], nhưng hoàn toàn không thể xem đây là thuốc chữa bệnh gan khi chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực chứng minh.

Ai nên thận trọng?

Do dữ liệu an toàn trên người còn trống rỗng, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng ngũ vị cuống dài:

• Người có bệnh lý gan mạn tính (xơ gan, viêm gan B, C, men gan cao): Chức năng gan đã suy giảm rất nhạy cảm với các phân tử lạ, nguy cơ ngộ độc tế bào gan thứ phát cao.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Nghiên cứu cho thấy một số axit triterpenoid từ ngũ vị cuống dài có hoạt tính gây độc tế bào rụng màng trong tử cung người và tế bào hoàng thể ^[3], tiềm ẩn rủi ro tác động tiêu cực đến thai kỳ.
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Tương tác giữa hoạt chất thảo dược và thuốc tây chưa được làm rõ, có thể gây biến đổi nồng độ thuốc trong máu.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu chưa cung cấp liều lượng, số lượng nhánh, thời điểm hay phương pháp chế biến an toàn cụ thể của ngũ vị cuống dài cho mục đích bảo vệ gan ở người. Vì vậy, người dân không nên tự ý tìm mua, sắc uống hay ngâm rượu cây ngũ vị cuống dài để trị bệnh gan.

Để bảo vệ lá gan mỗi ngày, biện pháp khoa học bền vững nhất đã được xác lập là duy trì lối sống lành mạnh. Hãy hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia, ăn uống cân bằng giàu chất xơ từ rau củ quả, uống đủ nước và tập luyện đều đặn để duy trì cân nặng hợp lý.

Khi có bất kỳ biểu hiện nghi ngờ bệnh lý gan như vàng mắt, vàng da, mệt mỏi kéo dài, đau hạ sườn phải, hãy đến các cơ sở y tế để được thăm khám chuẩn xác. Trường hợp có nguyện vọng sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào, hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn tính mạng.