Yoga từ lâu đã được xem là bộ môn rèn luyện thể chất và tinh thần nhẹ nhàng, lành mạnh, phù hợp với mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, đối với những người đang chung sống với bệnh tăng nhãn áp (glaucoma) hoặc có nguy cơ cao mắc bệnh lý này, không phải bài tập nào trên thảm tập cũng mang lại sự an toàn. Nhiều người bệnh thắc mắc liệu việc tập luyện đều đặn có vô tình khiến thị lực suy giảm nhanh hơn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh tăng nhãn áp cần tuyệt đối kiêng hoặc hết sức thận trọng với các tư thế dốc ngược đầu (inversion postures). Việc hạ thấp đầu xuống dưới mức tim trong các động tác yoga phổ biến như trồng cây chuối, đứng trên vai, cúi gập người hay thậm chí là chó úp mặt có thể khiến áp lực nội nhãn tăng vọt chỉ sau vài giây, tạo áp lực nguy hiểm lên dây thần kinh thị giác.

Cơ chế khiến áp lực nội nhãn tăng vọt khi chúc đầu

Áp lực nội nhãn (IOP) là áp suất của các chất dịch bên trong nhãn cầu, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hình dạng của mắt. Trong bệnh lý glaucoma, sự gia tăng áp lực nội nhãn là yếu tố nguy cơ hàng đầu và cũng là biến số duy nhất có thể can thiệp, kiểm soát bằng các biện pháp nội khoa hoặc phẫu thuật [1]. Khi người tập chuyển từ tư thế ngồi hoặc đứng sang trạng thái dốc ngược toàn bộ cơ thể hoặc hạ thấp đầu, trọng lực làm thay đổi mạnh mẽ sự phân bố tuần hoàn máu.

Hiện tượng dốc ngược khiến máu dồn về vùng đầu và hốc mắt nhiều hơn, làm gia tăng áp lực tĩnh mạch vùng đầu mặt và áp lực động mạch võng mạc trung tâm [2]. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi cơ thể ở vị trí đầu chúc thẳng xuống dưới, áp lực động mạch võng mạc trung tâm tăng lên tương đương với mức tăng nhãn áp, đồng thời đường kính các tiểu động mạch võng mạc bị co hẹp đáng kể [2]. Sự dồn ứ tuần hoàn này kèm theo tình trạng sung huyết hốc mắt dẫn đến việc áp lực nội nhãn tăng vọt tức thì [2]. Đối với người có cấu trúc mắt bình thường, nhãn cầu có thể thích nghi tạm thời với biến động này; nhưng ở người bệnh glaucoma, đầu dây thần kinh thị giác vốn đã tổn thương sẽ phải chịu thêm một lực chèn ép cơ học dữ dội.

Nghiên cứu chỉ ra biến động áp lực nhãn cầu trong các tư thế quen thuộc

Biến động của áp lực nội nhãn trong lúc tập luyện không chỉ là phỏng đoán lý thuyết mà đã được đo lường chính xác qua nhiều thử nghiệm lâm sàng. Một nghiên cứu tiến cứu năm 2015 đã khảo sát 10 bệnh nhân glaucoma góc mở nguyên phát và 10 người khỏe mạnh thực hiện 4 tư thế yoga dốc đầu quen thuộc trong vòng 2 phút mỗi tư thế, đo bằng thiết bị đo nhãn áp khí nén (pneumatonometry) [3]. Kết quả ghi nhận nhãn áp tăng lên đáng kể chỉ trong vòng 1 phút sau khi vào tư thế ở tất cả các bài tập [3]. Trong đó, tư thế Chó úp mặt (Adho Mukha Svanasana) ghi nhận mức tăng cao nhất, tăng từ 17 ± 3,2 mmHg lên 28 ± 3,8 mmHg ở bệnh nhân glaucoma và từ 17 ± 2,8 mmHg lên 29 ± 3,9 mmHg ở người bình thường [3]. Tư thế Cúi gập người (Uttanasana) đứng thứ hai, khiến nhãn áp tăng từ 17 ± 3,9 mmHg lên 27 ± 3,4 mmHg ở nhóm glaucoma [3]. Tư thế Cái cày (Halasana) khiến nhãn áp nhóm bệnh tăng từ 18 ± 2,8 mmHg lên 24 ± 3,5 mmHg, còn tư thế Gác chân lên tường (Viparita Karani) tăng từ 17 ± 4 mmHg lên 21 ± 3,6 mmHg [3]. Sau khi trở lại tư thế ngồi, áp lực mắt hạ về mức ban đầu trong vòng 2 phút [3].

Đến năm 2024, một nghiên cứu quan sát tiến cứu khác sử dụng thiết bị đo nhãn áp tự động cầm tay "iCare HOME2" đã theo dõi 25 người khỏe mạnh và 25 bệnh nhân glaucoma [4]. Những người tham gia thực hiện 4 tư thế gồm Gác chân lên tường, Cúi gập người, Cái cày và Chó úp mặt trong 90 giây mỗi tư thế, xen kẽ quãng nghỉ 2 phút [4]. Kết quả cho thấy nhãn áp tăng đáng kể ngay lập tức sau khi vào tư thế và duy trì ổn định suốt 90 giây giữ thế [4]. Ở nhóm bệnh nhân glaucoma, tư thế Chó úp mặt làm nhãn áp tăng trung bình 15,1 mmHg (độ lệch chuẩn 4,44; p < 0,001) và đẩy nhãn áp trung bình vượt ngưỡng 31 mmHg [4]. Tư thế Cúi gập người làm tăng 11,6 mmHg (độ lệch chuẩn 3,86; p < 0,001) [4]. Tư thế Cái cày làm tăng 6,0 mmHg (độ lệch chuẩn 2,24; p < 0,001) [4]. Tư thế Gác chân lên tường có mức tăng thấp nhất với 2,8 mmHg (độ lệch chuẩn 2,8; p = 0,017) [4]. Toàn bộ nhãn áp đều hồi phục về mức cơ bản sau khi ngừng động tác [4].

Trước đó, các thử nghiệm về việc dốc ngược trọng lực hoàn toàn cũng cho thấy mức độ nguy hiểm tương tự. Một nghiên cứu năm 1984 đánh giá nhãn áp sau 5 phút dốc ngược toàn thân đầu chúc xuống đất ghi nhận ở mắt bệnh nhân glaucoma góc mở, nhãn áp tăng từ 21,3 ± 2,3 mmHg khi ngồi lên tới 37,6 ± 5,0 mmHg [5]. Ở mắt người bình thường, con số này cũng nhảy vọt từ 16,8 ± 2,8 mmHg lên 32,9 ± 7,9 mmHg [5]. Một nghiên cứu năm 1985 trên 16 người tình nguyện khỏe mạnh dốc ngược đầu cũng ghi nhận áp lực mắt tăng hơn gấp đôi, từ 14,1 ± 2,8 mmHg vọt lên 35,6 ± 4 mmHg, bước thẳng vào ngưỡng bệnh lý glaucoma [2]. Đi kèm với đó là các biểu hiện sung huyết hốc mắt, cương tụ kết mạc, xuất huyết dưới kết mạc, đốm xuất huyết ở mi mắt và chảy nước mắt quá mức [2].

Nguy cơ tổn thương thần kinh thị giác: Lời cảnh báo từ các ca bệnh thực tế

Một tổng quan hệ thống năm 2013 về các biến cố bất lợi liên quan đến yoga chỉ ra rằng các tư thế dốc ngược như trồng cây chuối (headstand) và đứng trên vai (shoulder stand) là những động tác nâng cao thường gặp biến cố nhất [6]. Trong số các báo cáo được phân tích, có 2 trong 3 trường hợp tập đứng trên vai và 8 trong 10 trường hợp tập trồng cây chuối ghi nhận các biến cố bất lợi ở ổ mắt, chủ yếu là các triệu chứng của bệnh tăng nhãn áp [6]. Động tác trồng cây chuối được ghi nhận làm tăng áp lực nội nhãn lên gấp đôi [6]. Dù áp lực nhãn cầu trở về mức bình thường ngay sau khi hạ xuống và việc tập yoga thường xuyên không liên quan đến tăng nhãn áp mạn tính kéo dài, các nhà nghiên cứu vẫn cảnh báo người có tiền sử hoặc gia đình mắc glaucoma cần hết sức thận trọng [6].

Mối nguy hiểm của việc tăng nhãn áp thoáng qua lặp đi lặp lại đã được chứng minh qua thực tế điều trị. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2008 đã mô tả trường hợp bệnh thần kinh thị giác tiến triển ở một bệnh nhân mắc glaucoma bẩm sinh có thói quen tập tư thế trồng cây chuối (Sirsasana) đều đặn suốt nhiều năm [7]. Các bác sĩ đã tiến hành khám thị lực chỉnh kính tối đa, khám bán phần trước, soi đáy mắt gián tiếp, siêu âm đo độ dày giác mạc trung tâm và đo nhãn áp trước, trong và sau 5 phút duy trì tư thế Sirsasana [7]. Kết quả khẳng định nhãn áp tăng vọt rõ rệt trong lúc thực hiện động tác [7]. Các tác giả kết luận rằng tình trạng tăng nhãn áp tạm thời diễn ra liên tục qua các buổi tập yoga có thể dẫn đến bệnh lý thần kinh thị giác tiến triển âm thầm, đặc biệt nhạy cảm ở những bệnh nhân có tổn thương glaucoma bẩm sinh [7].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Bên cạnh những cảnh báo về tư thế dốc ngược, khoa học cũng ghi nhận những khía cạnh tích cực của yoga đối với mắt nếu chọn đúng phương pháp. Glaucoma hiện là nguyên nhân gây mù lòa đứng thứ hai trên toàn cầu, ảnh hưởng tới ước tính 57,5 triệu người [8]. Việc hạ áp lực nội nhãn để ngăn chặn khiếm khuyết thị trường tiến triển là phương pháp duy nhất đã được chứng minh hiệu quả trong điều trị căn bệnh này [8]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2023 đánh giá 6 nghiên cứu từ năm 2007 đến 2021 cho thấy một số kỹ thuật thở chậm và phương pháp Jyoti-trataka (nhìn tập trung vào một điểm hoặc ngọn nến) có tác dụng hỗ trợ hạ nhãn áp ở bệnh nhân glaucoma [8]. Ba thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) chất lượng cao trong phân tích gộp này ghi nhận nhóm tập yoga có sự cải thiện nhãn áp ở cả hai mắt tốt hơn nhóm chứng [8].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Các nghiên cứu đánh giá biến động nhãn áp khi tập yoga thường có cỡ mẫu tương đối nhỏ, dao động từ 10 đến 25 người mỗi nhóm [4], [3]. Thời gian theo dõi dài hạn còn thiếu, đồng thời có sự khác biệt lớn về kỹ thuật và cường độ giữa các trường phái yoga [8]. Giới khoa học nhận định cần có thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn với thời gian theo dõi dài hạn để hiểu rõ tác động lâu dài của từng tư thế lên thị trường và sợi thần kinh thị giác [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi người bệnh mắt tập yoga

Nhiều người tập yoga tin rằng nhãn áp chỉ tăng và gây hại nếu họ duy trì tư thế dốc ngược trong thời gian dài như 15 đến 30 phút. Tuy nhiên, các phép đo thực tế đã chứng minh áp lực nội nhãn tăng vọt ngay từ phút đầu tiên hoặc ngay lập tức khi cơ thể bước vào tư thế [4], [3]. Việc giữ tư thế trong 90 giây hay 2 phút đều ghi nhận áp lực mắt duy trì ở mức rất cao trong suốt khoảng thời gian đó [4], [3]. Dù nhãn áp giảm về mức bình thường trong vòng 2 phút sau khi ngồi dậy, sự dao động áp lực đột ngột diễn ra hàng ngày vẫn tạo gánh nặng lớn lên các tế bào hạch võng mạc [4], [3].

Một hiểu lầm khác là chỉ có các tư thế phức tạp như trồng cây chuối hay đứng bằng vai mới nguy hiểm, còn những động tác cơ bản như Chó úp mặt hay Cúi gập người thì vô hại. Dữ liệu khoa học cho thấy chính tư thế Chó úp mặt lại là động tác ghi nhận mức tăng nhãn áp cao nhất trong số các tư thế thường gặp, đẩy áp lực nhãn cầu vượt mức 31 mmHg [4]. Do đó, người bệnh không nên chủ quan dựa vào mức độ khó hay dễ của động tác mà phải căn cứ vào vị trí tương đối giữa đầu và tim.

Ngoài các tư thế vận động, một số kỹ thuật thanh lọc hoặc thở mạnh trong yoga truyền thống cũng tiềm ẩn rủi ro. Kỹ thuật Kriya gây nôn chủ động là phương pháp không phù hợp với y học thực chứng, từng ghi nhận trường hợp gây trào ngược ngắt quãng và mòn răng [6]. Các hình thức thở Pranayama nín thở cực đoan cũng từng ghi nhận 4 biến cố bất lợi liên quan đến sức khỏe [6].

Ai cần đặc biệt kiêng kỵ và nhóm đối tượng cần thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng lâm sàng, các chuyên gia khuyến cáo những đối tượng sau cần kiêng hoàn toàn các bài tập dốc ngược đầu:

  • Bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc bệnh tăng nhãn áp (glaucoma), bao gồm glaucoma góc mở nguyên phát hoặc glaucoma bẩm sinh [7], [3], [5].
  • Người mắc hội chứng tăng nhãn áp (ocular hypertension) chưa tiến triển thành tổn thương thực thể [2], [5].
  • Bệnh nhân có tiền sử gia đình mắc bệnh glaucoma, người mới bắt đầu làm quen với bộ môn yoga [6].
  • Người có các bất thường mạch máu võng mạc hoặc thoái hóa hoàng điểm [2].

Mắt của những bệnh nhân này có thể đặc biệt nhạy cảm với các thay đổi áp suất và không đủ khả năng chịu đựng tình trạng gia tăng áp lực nội nhãn thoáng qua lặp đi lặp lại [7], [5]. Ngay cả đối với người bình thường, việc duy trì các tư thế dốc ngược cơ thể trong thời gian dài cũng được khuyến cáo là nên tránh để phòng ngừa tổn thương không thể hồi phục [2].

Gợi ý tập luyện an toàn và cách áp dụng thực tế

Người mắc bệnh tăng nhãn áp hoàn toàn không cần phải từ bỏ bộ môn yoga. Thay vào đó, người bệnh chỉ cần điều chỉnh giáo án tập luyện để loại bỏ các yếu tố rủi ro và tận dụng những lợi ích mà yoga mang lại cho hệ thần kinh:

  • Loại bỏ các tư thế dốc ngược: Tuyệt đối tránh các tư thế trồng cây chuối (Sirsasana), đứng trên vai (Sarvangasana), Chó úp mặt (Adho Mukha Svanasana), Cúi gập người (Uttanasana) và Cái cày (Halasana) [6], [4], [3].
  • Biến đổi tư thế: Nếu bài tập có động tác cúi gập người, người bệnh có thể thay thế bằng cách giữ thẳng lưng, đặt tay lên đùi hoặc ghế để đầu luôn nằm cao hơn mức tim. Tư thế Gác chân lên tường (Viparita Karani) dù có mức tăng nhãn áp thấp hơn (chỉ tăng từ 1,6 đến 2,8 mmHg) nhưng người bệnh vẫn nên tham khảo ý kiến chuyên gia và thực hiện ở góc độ vừa phải [4].
  • Ứng dụng kỹ thuật thở an toàn: Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2022 trên 164 đối tượng bình thường cho thấy các kỹ thuật thở qua mũi (Pranayama) không làm tăng nhãn áp [1]. Trong đó, thở qua lỗ mũi phải (RNB) giúp giảm nhãn áp đáng kể ở cả mắt phải (từ 14,3 xuống 13,9 mmHg) và mắt trái (từ 14,7 xuống 14,2 mmHg) [1]. Kỹ thuật thở qua lỗ mũi trái (LNB) cũng giúp hạ nhãn áp ở mắt trái từ 14,2 xuống 13,3 mmHg [1]. Kỹ thuật thở mũi luân phiên (ANB) và thở bình thường duy trì nhãn áp ổn định [1]. Người bệnh cũng có thể tập luyện các phương pháp thở bụng nhẹ nhàng để thư giãn cơ thể [6].
  • Tập trung vào phương pháp thiền định: Kỹ thuật Jyoti-trataka (nhìn tập trung vào một điểm cố định hoặc ngọn nến) đã được ghi nhận hỗ trợ hạ áp lực nhãn cầu, giúp người bệnh giải tỏa căng thẳng một cách an toàn [8].

Yoga là phương pháp rèn luyện tuyệt vời giúp nâng cao sức khỏe và sự dẻo dai của cơ thể. Tuy nhiên, người bệnh tăng nhãn áp cần nhận thức rõ giới hạn của đôi mắt để chủ động phòng tránh các tư thế chúc đầu gây tăng áp lực nội nhãn đột ngột. Việc trao đổi cởi mở với huấn luyện viên yoga về tình trạng bệnh lý và duy trì việc thăm khám định kỳ cùng bác sĩ chuyên khoa mắt là chìa khóa giúp bảo vệ thị lực lâu dài.