Nhiều người muốn áp dụng chế độ ăn DASH để cải thiện huyết áp nhưng băn khoăn liệu các loại rau củ quen thuộc ở chợ Việt có đáp ứng đủ lượng kali và magie hay không. Thực tế, các nghiên cứu khoa học hiện có chủ yếu đánh giá mô hình thực đơn của phương Tây, chưa chứng minh cụ thể trên từng loại rau củ chợ Việt như rau muống, mồng tơi hay chuối sứ. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng cho thấy việc tăng cường tổng lượng rau củ quả nói chung giúp cung cấp lượng khoáng chất đáng kể để hỗ trợ kiểm soát huyết áp [1].
Chế độ ăn DASH cung cấp kali và magie như thế nào?
Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên DASH-Sodium đã phân tích nguồn dinh dưỡng từ 13 nhóm thực phẩm khác nhau [1]. Kết quả cho thấy nhóm rau củ đóng góp trung bình 15% tổng lượng magie, kali và canxi trong chế độ ăn DASH [1].
Để đạt được hiệu quả dinh dưỡng trên thực đơn 2.000 kcal mỗi ngày, chế độ DASH khuyến nghị tiêu thụ từ 4 đến 5 khẩu phần rau củ và 4 đến 5 khẩu phần trái cây [1]. Kèm theo đó là 7 đến 8 khẩu phần ngũ cốc (ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt), 2 đến 3 khẩu phần sữa ít béo, từ 2 khẩu phần thịt nạc, gia cầm hoặc cá trở xuống mỗi ngày, cùng 4 đến 5 khẩu phần hạt và đậu mỗi tuần [1].
Sự gia tăng hàm lượng khoáng chất trong chế độ DASH chủ yếu đến từ việc tăng khối lượng và đa dạng hóa thực phẩm thực vật [1]. Bên cạnh kali và magie, rau củ còn cung cấp chất xơ, folate, vitamin A, C, E cùng các hợp chất thực vật như carotenoid và polyphenol [1], [2].
Cơ chế hỗ trợ hạ huyết áp của kali và magie
Chế độ ăn giàu kali và magie mang lại nhiều tác động tích cực lên hệ tim mạch [3]. Kali hỗ trợ cơ thể đào thải natri qua thận và tác động lên hệ thống renin-angiotensin thông qua việc điều hòa hoạt tính renin huyết tương [3]. Ngoài ra, kali còn hỗ trợ cải thiện huyết áp thông qua các tác động mạch máu phụ thuộc vào lớp nội mô [3].
Nghiên cứu INTERMAP thực hiện trên 2.195 người trưởng thành từ 40 đến 59 tuổi tại Hoa Kỳ đã phân tích mối liên hệ giữa khoáng chất và huyết áp [4]. Kết quả cho thấy mỗi điểm tăng trong thang điểm tuân thủ DASH liên quan đến việc giảm 0,27 mmHg huyết áp tâm thu [4]. Đáng chú ý, lượng magie từ các nhóm thực phẩm DASH giúp giảm 1,59 mmHg huyết áp tâm thu, và lượng magie từ các thực phẩm ngoài danh mục DASH cũng giúp giảm 1,92 mmHg [4]. Điều này chứng minh tác dụng hỗ trợ hạ áp của magie có được từ nhiều nguồn thực phẩm khác nhau chứ không chỉ giới hạn trong thực đơn mẫu của phương Tây [4].
Khi kết hợp chế độ ăn DASH với việc cắt giảm muối ăn xuống mức 1.500 mg natri mỗi ngày, tình trạng căng thẳng oxy hóa giảm rõ rệt và chức năng mạch máu được cải thiện ở những người nhạy cảm với muối [5].
Tác động tích cực đến chuyển hóa và giấc ngủ
Lợi ích của chế độ ăn giàu khoáng chất này còn mở rộng ra ngoài phạm vi tim mạch [2]. Việc hấp thu đầy đủ chất xơ, kali, magie, canxi và các chất chống oxy hóa từ chế độ ăn kiểu DASH giúp cải thiện tình trạng kháng insulin, kiểm soát vòng eo và giảm các yếu tố nguy cơ của hội chứng chuyển hóa [6].
Dữ liệu khảo sát sức khỏe cũng ghi nhận mối liên hệ giữa chất lượng chế độ ăn DASH với giấc ngủ [7]. Ở phụ nữ, chế độ ăn nhiều kali, magie và chất xơ giúp nâng cao chất lượng giấc ngủ [7]. Magie được ghi nhận có vai trò duy trì chu kỳ thức - ngủ tự nhiên của tế bào và tham gia vào quá trình tổng hợp melatonin [7].
Điều chưa biết về rau củ chợ Việt trong thực đơn DASH
Mặc dù có nhiều gợi ý về việc sử dụng các loại rau củ địa phương như rau muống, mồng tơi hay chuối sứ để thay thế nguyên liệu ngoại nhập, các thử nghiệm lâm sàng hiện tại chưa phân tích cụ thể những loại rau củ này. Các nghiên cứu DASH được công bố chủ yếu dựa trên cơ sở dữ liệu thực phẩm của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) hoặc thực đơn chuẩn tại các cơ sở nghiên cứu phương Tây [1], [2], [8].
Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng đối đầu trực tiếp để đánh giá mức độ hấp thu kali và magie từ các món ăn chế biến theo kiểu Việt Nam so với thực đơn DASH gốc. Vì vậy, người tiêu dùng không nên tự suy diễn rằng một loại rau cụ thể có thể tạo ra tác dụng tương đương với toàn bộ mô hình ăn kiêng DASH đã được kiểm nghiệm.
Ai nên thận trọng khi tăng kali và magie?
Chế độ ăn tăng cường kali và magie không phù hợp cho tất cả mọi đối tượng. Những người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận cần đặc biệt thận trọng, do thận giảm khả năng đào thải kali, dễ dẫn đến biến chứng tăng kali máu nguy hiểm.
Những người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, huyết áp tác động lên hệ renin-angiotensin hoặc thuốc lợi tiểu giữ kali cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn [3]. Ngoài ra, việc tự ý bổ sung kali hoặc magie bằng viên uống liều cao thay vì thực phẩm tự nhiên có thể gây rối loạn tiêu hóa và tiềm ẩn nguy cơ tim mạch [8].
Gợi ý áp dụng thực tế tại chợ Việt
Vấn đề lớn nhất của việc duy trì chế độ ăn giàu kali thường là chi phí bữa ăn tăng cao [3]. Do đó, tận dụng nguồn rau củ phong phú, giá cả phải chăng tại các chợ truyền thống là giải pháp kinh tế để theo đuổi lối sống lành mạnh [3].
Thay vì phụ thuộc vào một loại rau cụ thể, nguyên tắc quan trọng nhất là ăn đa dạng và đủ số lượng, hướng tới mục tiêu khoảng 4 đến 5 khẩu phần rau và 4 đến 5 khẩu phần quả mỗi ngày [1]. Khi chế biến rau củ, nên ưu tiên luộc hoặc hấp, tránh nêm nhiều muối, nước mắm hay các loại gia vị mặn để giữ đúng tiêu chí giảm natri của chế độ DASH [1], [5].
Chế độ ăn DASH chứng minh lợi ích hạ huyết áp rõ rệt nhờ phối hợp đa dạng nguồn kali, magie và chất xơ từ thực vật [1], [3]. Việc lựa chọn phong phú các loại rau củ tươi tại chợ và chủ động giảm lượng muối trong nêm nếm là cách tiếp cận an toàn, bền vững. Người có bệnh lý nền cần trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ điều trị để xây dựng khẩu phần phù hợp nhất.






