Khi mắc sốt xuất huyết, nhiều người phân vân có nên xông hơi hay uống nhiều nước sả để nhanh hạ sốt. Lo ngại về nguy cơ mất nước và kích ứng tiêu hóa khi dùng nước sả nồng độ cao trong đợt sốt cũng thường xuyên xuất hiện.
Thực tế, các nghiên cứu hiện có chủ yếu đánh giá sả chanh (Cymbopogon citratus) trên tế bào, động vật hoặc qua tài liệu kinh nghiệm truyền thống, chưa chứng minh được lợi ích hay độ an toàn của việc xông và uống nhiều nước sả đối với người bệnh sốt xuất huyết.
Sốt xuất huyết có nên xông hay uống nước sả?
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người mắc sốt xuất huyết đánh giá việc xông hoặc uống nhiều nước sả. Bằng chứng khoa học hiện nay mới dừng ở mức tiền lâm sàng (trên chuột và tế bào) cùng tổng hợp kinh nghiệm dân gian, nên chưa đủ cơ sở để khuyến cáo dùng trong đợt bệnh.
Đáng chú ý, thử nghiệm trà thảo dược sả chanh trên chuột không ghi nhận tác dụng giảm thân nhiệt [1]. Vì vậy, người đang sốt xuất huyết không nên tự ý xông hơi hoặc uống lượng lớn nước sả đậm đặc thay cho chăm sóc y tế.
Nghiên cứu khoa học nói gì về sả và triệu chứng sốt?
Trong tổng quan năm 2020 về thảo dược hỗ trợ triệu chứng hô hấp, lá sả chanh (Cymbopogon citratus) được ghi nhận theo cách dùng truyền thống với liều 1–2 g lá khô hoặc 4–5 g lá tươi hãm trong 150 ml nước, tối đa 3 lần mỗi ngày [1]. Tuy nhiên, khi đánh giá hoạt tính hạ sốt trên chuột qua đường uống hoặc tiêm phúc mạc, trà thảo dược sả chanh không làm giảm thân nhiệt [1].
Một bài tổng quan năm 2022 về chi Cymbopogon cho thấy lá sả được sử dụng rộng rãi dưới dạng trà hoặc nước sắc tại châu Á, Nam Mỹ và châu Phi để hỗ trợ giảm sốt, cảm cúm, khó tiêu và lợi tiểu [2]. Dẫu vậy, đây chỉ là tổng hợp kinh nghiệm sử dụng truyền thống và đặc tính dược lý chung, không phải thử nghiệm điều trị trên người bệnh sốt xuất huyết [2].
Ở mức độ tế bào, nghiên cứu năm 2013 cho thấy dịch hãm lá sả chanh không chứa tinh dầu giúp ức chế sản xuất cytokine gây viêm trên đại thực bào người và chuột [3]. Trong khi đó, tổng quan hệ thống 74 hướng dẫn lâm sàng năm 2021 về xử trí triệu chứng sốt ở trẻ em ghi nhận các khuyến cáo về bù dịch hay dùng thảo dược bổ trợ thiếu đồng thuận, với mức bằng chứng phần lớn thấp (mức 3–4) hoặc chưa xác định [4].
Về mức độ an toàn, nghiên cứu độc tính năm 2023 cho chuột Sprague-Dawley uống dịch chiết cồn 98% lá sả chanh ở liều đơn 5000 mg/kg và liều lặp lại 200, 600, 1200 mg/kg trong 6 tuần [5]. Kết quả không thấy bất thường ở huyết học, sinh hóa, nước tiểu hay mô bệnh học tim, gan, lách, phổi, thận, nhưng ghi nhận tác dụng giảm cân trên chuột thử nghiệm [5].
Hoạt chất trong sả và cơ chế được ghi nhận
Lá sả chanh chứa tinh dầu (gồm geranial, neral, myrcene), triterpene (như cymbopogonol, cymbopogone), flavonoid (như luteolin, apigenin, kaempferol) và các acid phenolic [1]. Thành phần chính của tinh dầu là citral cùng dịch chiết hexan của sả chanh cho thấy khả năng giảm đau và ức chế các con đường gây viêm trên chuột và tế bào [1].
Ngoài ra, acid chlorogenic được xác định là acid phenolic chính trong dịch hãm lá sả chanh, góp phần ức chế proteasome và con đường NF-kappaB liên quan đến phản ứng viêm [3]. Tuy nhiên, hiệu quả ức chế viêm ở tế bào nuôi cấy hoặc dịch chiết dung môi không đồng nghĩa uống nước sả hay xông sả giúp hạ sốt ở người.
Điều chưa biết: Nguy cơ mất nước và kích ứng tiêu hóa
Các nghiên cứu được cung cấp không trả lời trực tiếp câu hỏi về bệnh nhân sốt xuất huyết. Chưa có thử nghiệm nào kiểm chứng tác động của việc uống nhiều nước sả lên diễn tiến bệnh, mức độ an toàn hay khả năng hồi phục ở người mắc sốt xuất huyết.
Hình thức xông hơi bằng sả cũng chưa được đánh giá trong các tài liệu hiện có. Do đó, chưa rõ việc hít hơi nóng hay tinh dầu sả đậm đặc ảnh hưởng ra sao đến người đang sốt cao.
Đối với lo ngại về mất nước và kích ứng tiêu hóa khi dùng sả nồng độ cao, bằng chứng khoa học vẫn còn bỏ ngỏ. Dù tổng quan năm 2022 có nhắc đến đặc tính lợi tiểu của các loài thuộc chi Cymbopogon [2], hiện chưa có nghiên cứu đo lường mức độ mất nước, rối loạn điện giải hay kích ứng dạ dày ở người đang sốt khi uống nước sả đặc.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sả hạ sốt
Hiểu lầm đầu tiên là uống nước sả thật đặc sẽ giúp hạ sốt nhanh hơn. Thực tế tiền lâm sàng cho thấy trà sả chanh không làm hạ thân nhiệt ở chuột [1], còn liều cao đậm đặc chưa hề được chứng minh an toàn cho người đang sốt.
Hiểu lầm thứ hai là thảo dược tự nhiên luôn vô hại nếu uống nhiều. Nghiên cứu độc tính năm 2023 dù không thấy tổn thương cơ quan ở chuột dùng dịch chiết cồn lá sả chanh, nhưng lại ghi nhận hiện tượng giảm cân [5], đồng thời không thể suy thẳng sang nước sả sắc đặc dùng cho bệnh nhân sốt xuất huyết.
Ai nên thận trọng khi uống nước sả hoặc xông hơi?
Người đang mắc hoặc nghi ngờ sốt xuất huyết không nên tự ý xông hơi hoặc uống nước sả nồng độ cao khi chưa có hướng dẫn y tế. Do chưa có nghiên cứu trên các nhóm nhạy cảm, trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và đang cho con bú cần hết sức thận trọng.
Người có bệnh nền mạn tính, tiền sử nhạy cảm đường tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào trong đợt sốt.
Cách áp dụng thực tế trong đợt sốt
Khi xuất hiện dấu hiệu sốt nghi ngờ sốt xuất huyết, ưu tiên hàng đầu là đi khám để được bác sĩ chẩn đoán và theo dõi sát. Người bệnh nên duy trì uống đủ nước lọc hoặc dung dịch bù nước theo hướng dẫn y tế, kết hợp ăn uống cân bằng, dễ tiêu.
Nếu không có chống chỉ định và muốn uống nước sả như một thức uống thông thường, chỉ nên dùng lượng vừa phải, pha loãng và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng trong thời gian bị bệnh.
Kết luận
Hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học ủng hộ việc xông hoặc uống nhiều nước sả để hạ sốt trong bệnh sốt xuất huyết. Các nguy cơ như mất nước hay kích ứng tiêu hóa từ nước sả nồng độ cao cũng chưa được nghiên cứu rõ trên người bệnh, nên cần tránh tự ý lạm dụng.
Người bệnh nên ưu tiên thăm khám y tế, bù nước hợp lý và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo dược nào.
