Người bệnh tiểu đường thường tìm kiếm các loại trà thảo mộc dân gian với hy vọng giữ mức đường huyết ổn định. Gần đây, trà cốt khí củ được nhiều người truyền tai nhau như một giải pháp hỗ trợ kiểm soát đường máu tự nhiên. Liệu loại thảo dược này có thực sự tác động lên độ nhạy insulin và an toàn khi dùng chung với thuốc điều trị?
Câu trả lời ngắn gọn là cốt khí củ có chứa các hoạt chất giúp ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột trong các thử nghiệm ở phòng thí nghiệm, từ đó mở ra tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn [1]. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng trực tiếp trên người khẳng định trà cốt khí củ làm tăng độ nhạy insulin, và việc tự ý kết hợp loại trà này với thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến những rủi ro sức khỏe nếu không có sự giám sát của bác sĩ.
Cơ chế kháng insulin và bài toán kiểm soát đường huyết
Để hiểu cách một thảo dược tác động đến bệnh tiểu đường, trước hết cần nhìn vào gốc rễ của bệnh tiểu đường tuýp 2. Đây là một rối loạn chuyển hóa phức tạp, đặc trưng bởi lượng đường trong máu cao trong bối cảnh cơ thể bị kháng insulin và thiếu hụt insulin tương đối [2]. Bình thường, hormone insulin có nhiệm vụ chính là thúc đẩy các tế bào thu nhận đường glucose từ máu để tạo năng lượng [2].
Khi tình trạng kháng insulin xảy ra, các mô đích trong cơ thể giảm phản ứng với tín hiệu của insulin, dẫn đến khiếm khuyết trong việc thu nhận đường [3]. Cụ thể, các tế bào gan, tế bào mỡ và tế bào cơ không còn phản ứng tốt với hormone này [2]. Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến tình trạng này là sự dư thừa dinh dưỡng, còn gọi là "ngộ độc dinh dưỡng" [4]. Cả việc dư thừa đường glucose lẫn dư thừa chất béo đều có thể gây kháng insulin ở mô cơ và mô mỡ, trong khi thừa chất béo gây kháng insulin tại gan [4]. Ở cấp độ phân tử, khả năng truyền tín hiệu của thụ thể insulin bị suy giảm tại các mô nhạy cảm với insulin như cơ, mỡ và gan [5].
Khi tế bào không thể thu nhận đường hiệu quả, đường sẽ tích tụ lại trong máu và gây tăng đường huyết lúc đói [2]. Lúc này, các tế bào beta của tuyến tụy phải tăng cường sản xuất và giải phóng nhiều insulin hơn để bù đắp, dẫn đến tình trạng tăng insulin máu [2]. Dù ban đầu sự bù đắp này giúp duy trì mức đường huyết bình thường, nhưng việc đặt áp lực quá lớn lên tuyến tụy trong thời gian dài sẽ khiến tế bào beta dần suy giảm chức năng và kiệt quệ [2]. Sự kết hợp giữa tình trạng kháng insulin và suy giảm chức năng tế bào beta chính là nguyên nhân dẫn đến bệnh tiểu đường tuýp 2 [4]. Bên cạnh đó, sự dao động về độ nhạy insulin cũng xảy ra trong suốt vòng đời bình thường như ở tuổi dậy thì, thai kỳ và quá trình lão hóa [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cốt khí củ?
Cốt khí củ (tên khoa học là Reynoutria japonica Houtt., hay còn gọi là Japanese knotweed) đã được đưa vào tầm ngắm của các nhà khoa học nhằm tìm kiếm các hợp chất hỗ trợ kiểm soát chuyển hóa đường [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã tiến hành thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) để so sánh hoạt tính sinh học của dịch chiết ethanol từ cốt khí củ Nhật Bản (Reynoutria japonica Houtt.) và loài lai F. x bohemica [1].
Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã đánh giá khả năng ức chế enzyme alpha-amylase của dịch chiết từ phần thân rễ (củ) và phần hoa của hai loài cây trên ở các nồng độ khác nhau [1]. Alpha-amylase cùng với alpha-glucosidase là các enzyme đóng vai trò phân giải tinh bột thành đường đơn trong hệ tiêu hóa; việc ức chế các enzyme này bằng thực phẩm giàu polyphenol được xem là một hướng tiếp cận mới để điều hòa chuyển hóa carbohydrate và hỗ trợ điều trị tiểu đường [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy khả năng ức chế enzyme alpha-amylase phụ thuộc vào liều lượng: nồng độ dịch chiết áp dụng càng cao thì mức độ ức chế enzyme càng mạnh [1]. Đáng chú ý, dịch chiết từ thân rễ của cả hai loài đều làm giảm hoạt động của alpha-amylase hiệu quả hơn so với dịch chiết từ hoa trên toàn bộ dải nồng độ thử nghiệm [1]. Ở nồng độ dịch chiết cao nhất là 0,1 mg/mL, enzyme alpha-amylase bị ức chế hoàn toàn bởi dịch chiết thân rễ và hoa của cốt khí củ (Reynoutria japonica Houtt.) [1]. Xét trên toàn bộ dải nồng độ, dịch chiết từ thân rễ cốt khí củ là chất ức chế alpha-amylase tốt nhất, do đó được xem là một nguồn cung cấp các hoạt chất có đặc tính chống tiểu đường đầy hứa hẹn [1].
Lý giải cho hiệu quả này, phân tích thành phần hóa học chỉ ra rằng phần thân rễ của cây giàu hợp chất (-)-epicatechin và (+)-catechin gấp tới 7 lần, đồng thời giàu hợp chất polydatin gấp 16 lần so với phần hoa [1]. Các nghiên cứu trước đó cũng chỉ ra rằng cả (+)-catechin và (-)-epicatechin đều có khả năng ức chế hiệu quả enzyme alpha-amylase [1]. Hơn nữa, dịch chiết từ cốt khí củ (Reynoutria japonica Houtt.) chứa hàm lượng các hợp chất có hoạt tính sinh học này cao hơn hẳn so với loài F. x bohemica [1]. Ngoài ra, nghiên cứu cũng kiểm tra khả năng kháng khuẩn nhưng kết quả cho thấy không có dịch chiết nào ở nồng độ lên tới 100 mg/mL có hoạt tính kháng khuẩn [1].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng
Từ dữ liệu khoa học hiện có, có thể thấy lợi ích rõ rệt nhất của cốt khí củ liên quan đến bệnh tiểu đường nằm ở khả năng ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột alpha-amylase nhờ hàm lượng cao các chất polyphenol như catechin, epicatechin và polydatin trong củ [1]. Cơ chế này giúp làm chậm quá trình phân giải carbohydrate từ thức ăn, từ đó có tiềm năng hạn chế sự gia tăng đột ngột của đường huyết sau bữa ăn [1].
Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận rõ những giới hạn rất lớn của bằng chứng này. Thứ nhất, nghiên cứu năm 2020 chỉ mới được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) chứ chưa được thử nghiệm trên động vật sống hay thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh tiểu đường [1]. Kết quả trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc khi uống vào cơ thể người sẽ đạt được hiệu quả tương tự, bởi các hoạt chất còn phải trải qua quá trình tiêu hóa, hấp thu và chuyển hóa phức tạp.
Thứ hai, nghiên cứu sử dụng dịch chiết bằng dung môi ethanol ở các nồng độ chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm [1]. Trong khi đó, thói quen của người dân là hãm trà cốt khí củ bằng nước nóng. Nước và cồn (ethanol) có khả năng hòa tan các hoạt chất khác nhau, nên lượng hoạt chất tiết ra trong một tách trà pha tại nhà có thể không giống với dịch chiết nghiên cứu.
Thứ ba, về câu hỏi liệu cốt khí củ có cải thiện độ nhạy insulin hay không, dữ liệu từ nghiên cứu này chỉ chứng minh tác dụng ức chế enzyme alpha-amylase tại đường tiêu hóa [1]. Hiện chưa có dữ liệu trực tiếp trong nghiên cứu này cho thấy cốt khí củ tác động trực tiếp lên thụ thể insulin hay cải thiện tình trạng kháng insulin tại các mô cơ, mỡ và gan.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị tiểu đường
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là đánh đồng tác dụng "có tiềm năng chống tiểu đường trong phòng thí nghiệm" với việc "chữa khỏi bệnh tiểu đường trên thực tế". Nhiều người cho rằng chỉ cần uống trà cốt khí củ hàng ngày là có thể thay thế hoàn toàn thuốc tây. Thực tế, kháng insulin là một quá trình bệnh lý phức tạp liên quan đến sự suy giảm tín hiệu của thụ thể insulin và tổn thương tế bào beta tuyến tụy theo thời gian [3, 8]. Một loại trà thảo mộc chỉ có tác dụng hỗ trợ làm chậm hấp thu đường ở ruột không thể giải quyết toàn diện các khiếm khuyết chuyển hóa sâu bên trong cơ thể.
Một sai lầm khác là tâm lý "càng đặc càng tốt". Thấy nghiên cứu nói nồng độ càng cao ức chế enzyme càng mạnh [1], nhiều người có xu hướng nấu cốt khí củ thật đặc để uống thay nước lọc. Việc nạp một lượng lớn dịch chiết thảo dược đậm đặc chưa qua kiểm chứng liều lượng an toàn trên người có thể gây gánh nặng cho gan và thận.
Ai nên thận trọng khi sử dụng trà cốt khí củ?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị tiểu đường theo đơn của bác sĩ. Hiện nay, các nhóm thuốc điều trị tiểu đường như biguanides, sulfonylureas, thiazolidinediones, chất ức chế alfa-glucosidase, thuốc đồng vận GLP-1 và chất ức chế SGLT-2 đều có những tác động khác nhau lên tình trạng kháng insulin và đường huyết [3]. Đặc biệt, nhóm thuốc ức chế alfa-glucosidase có cơ chế làm chậm tiêu hóa tinh bột khá tương đồng với cơ chế ức chế alpha-amylase của cốt khí củ [5, 6]. Nếu tự ý uống trà cốt khí củ cùng lúc với các thuốc này, tác dụng cộng gộp có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
Nhóm thứ hai là người bệnh tiểu đường có biến chứng bệnh thận mạn tính (CKD). Kháng insulin rất phổ biến ở bệnh nhân bệnh thận mạn và có mối liên hệ chặt chẽ với bệnh lý tim mạch [3]. Cơ chế kháng insulin ở người suy thận rất phức tạp, bao gồm cả sự tích tụ độc tố niệu, nhiễm toan chuyển hóa và viêm [3]. Ở những bệnh nhân này, chức năng lọc và đào thải của thận đã suy giảm, việc tự ý đưa thêm các loại trà thảo mộc chứa nhiều hợp chất sinh học vào cơ thể có thể làm thay đổi dược động học của thuốc điều trị chính hoặc gây quá tải cho thận.
Ngoài ra, phụ nữ mang thai và thanh thiếu niên đang tuổi dậy thì là những đối tượng vốn đã có sự dao động tự nhiên về độ nhạy insulin trong cơ thể [2]. Do chưa có dữ liệu an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, tuyệt đối không nên tự ý sử dụng trà cốt khí củ để điều chỉnh đường huyết.
Cách áp dụng thực tế và an toàn cho người bệnh
Nếu người bệnh tiểu đường muốn sử dụng trà cốt khí củ như một thức uống hỗ trợ sức khỏe, nguyên tắc quan trọng nhất là phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bắt đầu. Bác sĩ sẽ giúp đánh giá chức năng gan, thận và xem xét đơn thuốc hiện tại để tránh những tương tác bất lợi.
Về cách chọn nguyên liệu, nghiên cứu cho thấy phần thân rễ (củ) của cốt khí củ chứa hàm lượng các hoạt chất có lợi như catechin, epicatechin và polydatin cao vượt trội so với phần hoa [1]. Do đó, sử dụng phần củ khô để pha trà là lựa chọn hợp lý hơn. Khi pha, chỉ nên dùng một lượng nhỏ vừa phải, hãm với nước sôi như trà thông thường, uống loãng và không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.
Về thời điểm uống, do cốt khí củ có cơ chế ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột [1], việc dùng một tách trà nhỏ quanh bữa ăn có thể phù hợp với mục đích hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn. Tuy nhiên, nếu đang uống thuốc tây, người bệnh cần hỏi bác sĩ về khoảng cách thời gian giữa lúc uống thuốc và lúc uống trà để không làm ảnh hưởng đến sự hấp thu của thuốc. Trong thời gian đầu sử dụng, cần theo dõi sát chỉ số đường huyết tại nhà để kịp thời phát hiện các dấu hiệu bất thường.
Cuối cùng, không có loại trà nào có thể thay thế được nền tảng điều trị tiểu đường là chế độ dinh dưỡng và vận động. Vì tình trạng dư thừa dinh dưỡng (thừa đường và chất béo) cùng lối sống ít vận động là nguyên nhân chính thúc đẩy kháng insulin và béo phì [4, 7], người bệnh cần duy trì chế độ ăn kiểm soát năng lượng, giảm mỡ xấu, hạn chế tinh bột tinh chế và tập thể dục đều đặn. Trà cốt khí củ, nếu được bác sĩ cho phép dùng, chỉ nên đóng vai trò là một mảnh ghép nhỏ hỗ trợ bên cạnh phác đồ điều trị chuẩn mực.