Nước mắm là gia vị quen thuộc gắn liền với bữa cơm hàng ngày của nhiều gia đình. Khi bắt đầu tìm hiểu chế độ ăn DASH để kiểm soát huyết áp, không ít người lo lắng rằng bản thân buộc phải loại bỏ hoàn toàn thứ gia vị truyền thống này.

Khẳng định "ăn theo DASH thì không được dùng nước mắm" là sai. Bản chất của chế độ ăn DASH là hướng tới mục tiêu kiểm soát tổng lượng natri nạp vào mỗi ngày chứ không cấm đoán riêng lẻ một loại gia vị nào [1], [2]. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người cho thấy DASH phát huy hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt khi đi kèm các mốc giới hạn natri cụ thể [1], [3]. Do đó, người theo chế độ ăn này hoàn toàn có thể dùng nước mắm nếu biết cách đong đếm chừng mực để không vượt quá định mức natri cho phép.

Chế độ ăn DASH kiểm soát lượng natri thế nào?

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) tập trung vào các nhóm thực phẩm giàu dinh dưỡng như rau củ, trái cây, sữa ít béo, ngũ cốc nguyên hạt, thịt gia cầm, cá và các loại hạt, đồng thời cắt giảm chất béo bão hòa, thịt đỏ cùng đồ ngọt [1], [2]. Ban đầu, mô hình DASH chỉ tập trung vào nhóm thực phẩm mà chưa can thiệp sâu vào natri vì lượng natri trong khẩu phần thử nghiệm gốc tương đương mức tiêu thụ thông thường [3].

Sau đó, thử nghiệm lâm sàng DASH-Sodium đã kiểm tra đồng thời mô hình ăn này ở ba mức natri khác nhau dựa trên mức năng lượng chuẩn 2.100 kcal/ngày: mức cao là 3.450 mg/ngày (tương đương 1,6 mg/kcal), mức trung bình là 2.300 mg/ngày (1,1 mg/kcal), và mức thấp là 1.150 mg/ngày (0,5 mg/kcal) [2]. Mức trung bình 2.300 mg/ngày phản ánh giới hạn khuyến nghị thông thường, trong khi mốc 1.150–1.200 mg/ngày là ngưỡng tối ưu được thiết kế nhằm mang lại hiệu quả hạ huyết áp mạnh hơn [2], [3].

Ăn theo DASH có phải kiêng hoàn toàn nước mắm?

Các thử nghiệm DASH không xây dựng danh mục cấm cho bất kỳ loại gia vị mặn truyền thống nào [1], [2]. Điểm cốt lõi là người thực hiện cần đưa nước mắm vào tổng hạn ngạch natri mỗi ngày thay vì nêm nếm tùy ý.

Một nghiên cứu can thiệp hành vi tại Thái Lan năm 2020 nhằm giảm tiêu thụ nước mắm ghi nhận rằng một thìa thông thường có thể múc tới 15 g nước mắm [4]. Khi áp dụng dụng cụ múc đặc biệt có lỗ ở giữa ("less spoon"), lượng gia vị lấy ra giảm xuống còn 3,3 g mỗi lần, tương đương khoảng 2/3 thìa cà phê [4]. Nghiên cứu cũng áp dụng thông điệp khuyến cáo người tiêu dùng không nên thêm quá 2/3 thìa cà phê nước mắm cho mỗi bữa ăn nhằm hỗ trợ kiểm soát huyết áp và giảm tình trạng tích nước [4]. Như vậy, giải pháp không nằm ở việc cắt bỏ mà là kiểm soát thể tích gia vị khi nấu nướng hoặc chấm kèm.

Nghiên cứu nói gì về hiệu quả hạ huyết áp của DASH?

Hiệu quả cải thiện chỉ số huyết áp của chế độ DASH và việc cắt giảm natri đã được ghi nhận qua nhiều phân tích từ thử nghiệm DASH-Sodium:

  • Thiết kế và người tham gia: Thử nghiệm tiến hành trên 412 người trưởng thành bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp độ 1 (huyết áp tâm thu 120–159 mmHg, huyết áp tâm trương 80–95 mmHg), chưa dùng thuốc điều trị [1], [5], [6]. Người tham gia được phân ngẫu nhiên vào nhóm ăn DASH hoặc nhóm đối chứng kiểu Mỹ, đồng thời trải qua cả ba mức natri (cao, trung bình, thấp) trong 30 ngày cho mỗi mức theo thiết kế bắt chéo [1], [3].
  • Kết quả hạ huyết áp: Trong phân tích năm 2018, việc kết hợp chế độ DASH với mức natri thấp so với chế độ đối chứng natri cao giúp giảm huyết áp tâm thu ở mọi nhóm, giảm mạnh nhất tới -20,8 mmHg ở những người có huyết áp tâm thu ban đầu từ 150 mmHg trở lên [5]. Phân tích năm 2004 cũng ghi nhận tỷ lệ kiểm soát huyết áp đạt mức tối đa 84% ở nhóm áp dụng DASH cùng mức natri thấp, vượt trội so với các nhóm khác [6].
  • Tác động đến các chỉ số sinh học khác: Một phân tích năm 2021 trên mẫu huyết thanh lưu trữ của 412 người tham gia cho thấy chế độ DASH natri thấp không làm thay đổi nồng độ dấu ấn viêm CRP (P = 0,83), nhưng làm tăng suPAR, phospho huyết thanh và FGF23 so với nhóm đối chứng natri cao [7]. Nghiên cứu năm 2019 nhận thấy chế độ DASH tạo ra các thay đổi sinh lý tương tự tác dụng bài niệu natri và giúp tăng cường đáp ứng khi phối hợp với thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone [8].
  • Giới hạn nghiên cứu: Các nghiên cứu DASH-Sodium ban đầu được xây dựng theo thói quen ăn uống của người Mỹ, toàn bộ khẩu phần ăn được cung cấp sẵn tại trung tâm nghiên cứu [1], [2], [3]. Do đó, việc tự chuẩn bị bữa ăn và điều chỉnh các món có nêm gia vị truyền thống như nước mắm trong đời sống thực tế đòi hỏi sự chủ động tính toán từ người dùng [3].

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp

Các nghiên cứu lâm sàng cung cấp bằng chứng vững chắc về lợi ích của việc giới hạn tổng lượng natri, nhưng vẫn còn nhiều khoảng trống:

  • Không có thử nghiệm can thiệp dài hạn nào so sánh việc dùng riêng nước mắm với các nguồn muối khác trong chế độ ăn DASH đối với biến cố tim mạch.
  • Nghiên cứu can thiệp về thìa đong nước mắm tại Thái Lan tập trung vào việc thay đổi hành vi tại quán ăn nhanh, chưa đo lường trực tiếp sự thay đổi nồng độ natri niệu hay huyết áp của thực khách [4].
  • Mức độ ảnh hưởng lâu dài của việc gia tăng các chỉ số khoáng chất như phospho hay FGF23 khi ăn DASH natri thấp vẫn cần thêm nghiên cứu để làm sáng tỏ [7].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn?

Mặc dù chế độ DASH mang lại nhiều lợi ích, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi thay đổi thực đơn hoặc cắt giảm natri quá mức:

  • Người có bệnh thận mạn tính: Phân tích thứ cấp ghi nhận chế độ DASH kết hợp natri thấp làm tăng nồng độ phospho huyết thanh và chỉ số FGF23 [7]. Những người bị suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh nguy cơ rối loạn chuyển hóa khoáng chất.
  • Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp: Chế độ DASH có thể tạo tác động cộng hưởng mạnh với các nhóm thuốc ức chế men chuyển hoặc chẹn thụ thể angiotensin [8]. Việc hạ huyết áp quá nhanh có thể gây choáng váng nếu không được bác sĩ theo dõi để điều chỉnh liều thuốc phù hợp.

Cách dùng nước mắm chừng mực theo tinh thần DASH

Để duy trì hương vị món ăn mà không vi phạm nguyên tắc của chế độ DASH, bạn có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Sử dụng dụng cụ đong cố định: Tránh rót trực tiếp nước mắm từ chai vào nồi hoặc bát chấm. Hãy dùng thìa cà phê nhỏ để kiểm soát lượng dùng, hướng tới mức không quá 2/3 thìa cà phê cho mỗi phần ăn như gợi ý từ nghiên cứu can thiệp hành vi [4].
  • Pha loãng khi chấm: Thay vì dùng nước mắm nguyên chất, có thể pha loãng với nước lọc, thêm chanh, ớt, tỏi hoặc tiêu để kích thích vị giác mà giảm được mật độ gia vị mặn.
  • Ưu tiên gia vị tự nhiên khi nấu: Tăng cường sử dụng các loại rau thơm, thảo mộc tự nhiên để tạo mùi thơm cho món ăn, từ đó giảm nhu cầu nêm nếm nhiều gia vị chứa natri.

Chế độ ăn DASH không bắt buộc người thực hiện phải loại bỏ hoàn toàn nước mắm ra khỏi thực đơn. Chìa khóa để bảo vệ sức khỏe tim mạch nằm ở việc cân đối tổng lượng natri mỗi ngày, giữ thói quen đo lường gia vị cẩn thận và luôn trao đổi với bác sĩ điều trị khi bạn có bệnh lý nền.