Trứng là thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn gia đình Việt. Khi mắc viêm da cơ địa (chàm), nhiều người bệnh và phụ huynh truyền tai nhau việc kiêng trứng tuyệt đối để tránh ngứa ngáy, nổi mẩn. Thói quen tự ý cắt bỏ thực phẩm này gây ra nhiều băn khoăn trong sinh hoạt hàng ngày.
Thực tế, người bệnh viêm da cơ địa không bắt buộc phải loại bỏ trứng khỏi khẩu phần ăn nếu không có bằng chứng dị ứng. Việc kiêng trứng chỉ mang lại lợi ích ở nhóm bệnh nhân có nghi ngờ dị ứng trứng kèm theo kết quả xét nghiệm máu dương tính với kháng thể đặc hiệu hoặc đã được chẩn đoán xác định [1], [2]. Với người bệnh viêm da cơ địa thông thường không kèm dị ứng thức ăn, các nghiên cứu cho thấy chế độ ăn kiêng không mang lại lợi ích rõ rệt [1].
Mối liên hệ giữa dị ứng trứng và bùng phát viêm da
Viêm da cơ địa là bệnh viêm da mạn tính ảnh hưởng đến nhiều trẻ em và thanh thiếu niên trên toàn thế giới [3]. Mối quan hệ giữa bệnh lý này và chế độ ăn uống đã thu hút sự chú ý của giới y học từ đầu thế kỷ trước, với nhiều báo cáo ghi nhận tổn thương da cải thiện sau khi tránh một số thực phẩm nhất định [4], [3]. Dị ứng thực phẩm đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của một nhóm người mắc viêm da cơ địa [4], [5].
Dị ứng trứng là một dạng quá mẫn thực phẩm phổ biến ở trẻ nhỏ, trong đó viêm da cơ địa là biểu hiện lâm sàng chính ở giai đoạn nhũ nhi [6]. Khi tiếp xúc lần đầu với trứng, nhiều trẻ có thể xuất hiện mày đay, phù mạch hoặc phản ứng phản vệ [6]. Các nghiên cứu gần đây cũng gợi ý rằng một số yếu tố trong chế độ ăn có thể thúc đẩy các đợt bùng phát viêm da cơ địa muộn [3].
Cơ thể người dị ứng phản ứng với protein trong trứng thông qua hệ thống miễn dịch, thể hiện qua sự gia tăng nồng độ kháng thể Immunoglobulin E (IgE) đặc hiệu trong huyết thanh [4], [6]. Ngoài ảnh hưởng trên da, dị ứng trứng ở trẻ viêm da cơ địa còn được xem là dấu hiệu của cơ địa dị ứng và là tín hiệu tiên lượng không thuận lợi về sự xuất hiện của dị ứng đường hô hấp như hen suyễn [7].
Nghiên cứu khoa học nói gì về việc kiêng trứng?
Một nghiên cứu công bố năm 1982 đã khảo sát hiệu quả của việc loại bỏ sữa hoặc trứng trên 59 trẻ bị viêm da cơ địa nặng [5]. Nhóm nghiên cứu thu thập bệnh sử cá nhân, gia đình, đo nồng độ IgE tổng số, IgE đặc hiệu và làm xét nghiệm trong da trước khi loại bỏ toàn bộ dị nguyên nghi ngờ khỏi khẩu phần [5]. Kết quả ghi nhận 80% trường hợp cải thiện lâm sàng sau khi ăn kiêng, trong đó trẻ nhỏ tuổi đáp ứng tốt nhất và mức độ đáp ứng không phụ thuộc vào độ nặng ban đầu của bệnh hay tiền sử gia đình [5]. Đáng chú ý, nồng độ IgE tổng số và IgE đặc hiệu không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm đáp ứng [5]. Báo cáo này cũng cho biết việc loại bỏ trứng và sữa trong những tháng đầu đời giúp giảm độ nặng của chàm ở trẻ từ 2 đến 8 tuổi [5].
Năm 1994, một nghiên cứu theo dõi dọc trong 4 năm trên 47 trẻ bị chàm do dị ứng trứng đã đánh giá diễn tiến của bệnh da và tỷ lệ mắc bệnh hen suyễn [7]. Khi kết thúc nghiên cứu, tổn thương da đã biến mất ở 32 trẻ, chiếm 68% [7]. Trong số này, 18 trẻ (38,2%) đã dung nạp được trứng sau khoảng 2 năm kể từ khi chẩn đoán, trong khi 14 trẻ (29,7%) vẫn tiếp tục chế độ ăn kiêng [7]. Ngược lại, 15 trẻ (31,9%) vẫn bị chàm do ngưng chế độ ăn không có trứng [7]. Ngoài ra, sau 4 năm theo dõi, có 23 trẻ xuất hiện ít nhất ba đợt hen suyễn, cho thấy tỷ lệ mắc hen suyễn cao hơn đáng kể khi có dị ứng trứng đi kèm [7].
Đến năm 2001, một khảo sát thực hiện trên 226 ca viêm da cơ địa không chọn lọc đến khám tại bệnh viện nhằm làm rõ tỷ lệ dị ứng thực phẩm bằng nghiệm pháp thử thách đường miệng sau khi đã làm giảm triệu chứng da nhờ kiểm soát môi trường và ăn kiêng [8]. Trừ 26 ca bỏ cuộc, có 181 trên 200 ca cho kết quả dương tính với ít nhất một lần thử thách thức ăn, tương ứng tỷ lệ dị ứng thực phẩm là 90,5% [8]. Trong 200 ca này, tỷ lệ dị ứng trứng chiếm cao nhất với 83,5%, tiếp đến là sữa bò 51,5%, đậu nành 33,5%, lúa mì 20,0% và gạo là 2,5% [8].
Một tài liệu năm 2009 cũng dẫn lại dữ liệu trên nhóm 62 trẻ viêm da cơ địa có tăng IgE đặc hiệu với trứng, cho thấy việc loại bỏ trứng khỏi chế độ ăn giúp cải thiện độ nặng của bệnh [4]. Tài liệu này đồng thời nhắc lại một thử nghiệm mù đôi bắt chéo trước đó ghi nhận hai phần ba số trẻ viêm da cơ địa cải thiện rõ rệt khi kiêng trứng và sữa [4]. Trong một nghiên cứu theo dõi tiến cứu khác trên 34 bệnh nhân được trích dẫn lại, 17 trẻ dị ứng thực phẩm (chẩn đoán bằng nghiệm pháp thử thách thức ăn mù đôi có đối chứng giả dược) tuân thủ chế độ ăn loại bỏ dị nguyên đã cải thiện đáng kể so với 12 trẻ không dị ứng thực phẩm và 5 trẻ dị ứng nhưng không ăn kiêng [4]. Bản thân nghiên cứu năm 2009 là nghiên cứu mở, không có nhóm chứng và chưa xét đến các yếu tố khởi phát khác ngoài thức ăn [4].
Tuy nhiên, bức tranh toàn cảnh từ các tổng quan hệ thống lại cho thấy sự thận trọng. Một báo cáo năm 2012 dẫn lại tổng quan hệ thống gồm 11 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên nhằm đánh giá lợi ích và tác hại của chế độ ăn loại trừ [1]. Tổng quan này chỉ tìm thấy một số bằng chứng ủng hộ việc dùng chế độ ăn không có trứng ở trẻ nhũ nhi nghi ngờ dị ứng trứng và có kháng thể IgE đặc hiệu với trứng dương tính trong máu [1]. Chỉ có 2 trong số 11 nghiên cứu có kiểm tra dị ứng thực phẩm, nhưng lại so sánh hai dạng ăn kiêng khác nhau chứ không so sánh ăn kiêng với chế độ ăn bình thường [1]. Các nghiên cứu còn lại thực hiện trên nhóm người bệnh không chọn lọc đều không tìm thấy bằng chứng về lợi ích của việc ăn kiêng [1].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các thử nghiệm loại bỏ thực phẩm ở nhóm bệnh nhân chọn lọc có dị ứng lâm sàng với trứng đã cho thấy triển vọng trong việc giảm triệu chứng viêm da cơ địa [3]. Bên cạnh việc kiêng trứng ở người có chỉ định, việc loại bỏ phụ gia thực phẩm ở một nhóm nhỏ bệnh nhân hoặc bổ sung dầu hoa anh thảo, axit béo omega-3 (DHA) cũng được ghi nhận là có thể phù hợp ở một số trường hợp nhất định [3].
Dù vậy, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là rất lớn. Cho đến nay, có rất ít tài liệu dựa trên bằng chứng chất lượng cao giải quyết triệt để vấn đề này [4]. Trong tổng quan 11 thử nghiệm lâm sàng được trích dẫn năm 2012, các nghiên cứu được thực hiện trên các quần thể khác nhau và chỉ có duy nhất một nghiên cứu trình bày dữ liệu về mức độ nặng của viêm da cơ địa [1]. Ý nghĩa lâm sàng của những thay đổi nhỏ về điểm số độ nặng bệnh trong nhiều nghiên cứu vẫn chưa được biết rõ [1].
Các chuyên gia nhận định những nghiên cứu trong tương lai cần có quy mô đủ lớn, tuân thủ hướng dẫn báo cáo thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực (CONSORT), sử dụng công cụ đo lường độ nặng bệnh hợp lệ và đánh giá chất lượng cuộc sống của người bệnh [1]. Đặc biệt, nghiên cứu cần phân biệt rõ giữa trẻ nhỏ với thanh thiếu niên và người lớn vì tình trạng dị ứng thực phẩm ở trẻ em có xu hướng cải thiện theo thời gian [1].
Hiểu lầm thường gặp khi kiêng khem
Hiểu lầm phổ biến nhất là áp dụng chế độ ăn kiêng trứng và sữa bò cho tất cả người mắc viêm da cơ địa mà không qua thăm khám. Các tài liệu y khoa năm 2012 và 2015 đều khẳng định có rất ít hoặc không đủ bằng chứng ủng hộ lợi ích của việc loại bỏ sữa bò hay áp dụng chế độ ăn kiêng đại trà ở những bệnh nhân viêm da cơ địa không chọn lọc (tức không có biểu hiện hay bằng chứng dị ứng thức ăn) [1], [2].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng hễ dị ứng trứng thì phải kiêng suốt đời. Thực tế, khoảng hai phần ba số trẻ nhũ nhi bị dị ứng trứng sẽ phát triển khả năng dung nạp (hết dị ứng) khi lên 7 tuổi [6]. Trong nghiên cứu theo dõi năm 1994, có 38,2% trẻ đã dung nạp được trứng chỉ sau khoảng hai năm kể từ lúc chẩn đoán [7].
Hiểu lầm thứ ba là tự ý kéo dài thời gian ăn kiêng. Việc áp dụng chế độ ăn loại trừ kéo dài mà không có sự hướng dẫn của bác sĩ không giúp ích cho việc kiểm soát bệnh nếu nguyên nhân không phải do thức ăn, đồng thời còn gây khó khăn cho người bệnh trong việc tuân thủ hàng ngày [1], [2].
Ai nên thận trọng khi cắt giảm trứng khỏi khẩu phần?
Nhóm cần thận trọng hàng đầu là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ đang trong giai đoạn phát triển thể chất. Các bậc phụ huynh thường lo lắng dị ứng thực phẩm gây ra chàm nên tự ý thực hành ăn kiêng để kiểm soát triệu chứng cho con [2]. Tuy nhiên, chế độ ăn loại trừ kéo dài không có sự giám sát của bác sĩ sẽ đặt bệnh nhân vào nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và chậm phát triển thể chất (suy dinh dưỡng) [2].
Đáng lưu ý hơn, một báo cáo năm 2015 cảnh báo rằng việc kiêng khem kéo dài không có chỉ định y khoa thậm chí có thể góp phần thúc đẩy sự phát triển của tình trạng dị ứng thực phẩm thực sự trên lâm sàng [2]. Do đó, khi loại bỏ một thực phẩm khỏi chế độ ăn, việc xây dựng phương pháp đúng đắn và thay thế bằng chế độ ăn chứa lượng calo phù hợp là điều bắt buộc để kiểm soát bệnh an toàn ở trẻ nhỏ [4].
Ngoài ra, phụ nữ đang cho con bú có con bị viêm da cơ địa cũng cần thận trọng. Trong điều trị dị ứng trứng ở trẻ bú mẹ, đôi khi bác sĩ sẽ chỉ định chế độ ăn loại trừ cho người mẹ [6]. Việc này cần được bác sĩ tư vấn kỹ để không làm ảnh hưởng đến nguồn dưỡng chất trong sữa mẹ.
Cách xác định dị ứng và áp dụng thực tế
Thay vì tự ý phỏng đoán và cắt giảm thức ăn, việc loại bỏ thực phẩm chỉ nên thực hiện ở những người có tiền sử nghi ngờ dị ứng thức ăn và kết quả dương tính phải được xác nhận bằng các xét nghiệm dị ứng thích hợp hoặc nghiệm pháp thử thách [1].
Trong y khoa, "tiêu chuẩn vàng" để chẩn đoán dị ứng trứng là nghiệm pháp thử thách thức ăn mù đôi có đối chứng giả dược [4], [6]. Tuy nhiên, hiện nay y học đã xác định được các ngưỡng cắt chẩn đoán đối với nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu thực phẩm trong huyết thanh và đường kính sẩn phù của xét nghiệm lẩy da, giúp dự đoán kết quả bất lợi và giảm đáng kể nhu cầu phải làm nghiệm pháp thử thách thức ăn phức tạp [6]. Xét nghiệm áp da (atopy patch testing) kết hợp với các xét nghiệm dựa trên IgE có thể giúp cải thiện thêm độ chính xác trong chẩn đoán [6].
Khi trẻ đã được bác sĩ chẩn đoán xác định dị ứng trứng kèm viêm da cơ địa, phương pháp điều trị chính là loại bỏ trứng khỏi chế độ ăn của trẻ, hoặc loại bỏ trứng khỏi khẩu phần của người mẹ nếu trẻ đang bú mẹ hoàn toàn [6]. Trong quá trình này, phụ huynh cần phối hợp với bác sĩ để bổ sung các nguồn đạm và năng lượng thay thế tương đương [4]. Vì phần lớn trẻ sẽ tự hết dị ứng theo thời gian, phụ huynh cần đưa trẻ tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá khả năng dung nạp và hướng dẫn tập ăn trứng trở lại vào thời điểm thích hợp [1], [6].
Tóm lại, người bệnh viêm da cơ địa không nên tự ý loại bỏ trứng khỏi thực đơn hàng ngày nếu không có biểu hiện dị ứng rõ ràng. Việc ăn kiêng chỉ thực sự cần thiết và mang lại hiệu quả khi có chẩn đoán xác định dị ứng trứng từ bác sĩ chuyên khoa thông qua các xét nghiệm lâm sàng. Khi có bệnh nền hoặc nhận thấy da bùng phát bất thường sau bữa ăn, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn chế độ dinh dưỡng cân bằng, an toàn.
