Người bị gan nhiễm mỡ ngủ trưa dài có nguy cơ chuyển nặng hơn?

Giấc ngủ trưa từ lâu đã là thói quen quen thuộc của nhiều người Việt nhằm lấy lại sự tỉnh táo sau nửa ngày làm việc mệt mỏi. Tuy nhiên, không ít người có thói quen ngủ trưa kéo dài hàng tiếng đồng hồ và thức dậy trong trạng thái uể oải, nặng nề. Đối với những người đã được chẩn đoán mắc gan nhiễm mỡ, việc ngủ ngày quá nhiều liệu có phải là tín hiệu cảnh báo bệnh tình đang âm thầm tiến triển xấu đi?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học gần đây là có: ngủ trưa kéo dài trên 30 phút có mối liên quan mật thiết và thậm chí có mối quan hệ nhân quả làm tăng nguy cơ mắc và khiến bệnh gan nhiễm mỡ chuyển biến nặng hơn ^[1]. Tình trạng này gắn liền với các rối loạn chuyển hóa sâu sắc trong cơ thể, nổi bật là hiện tượng kháng insulin, phản ứng viêm mạn tính và sự gián đoạn nhịp sinh học [3, 6].

Mối liên hệ sinh học: Vì sao ngủ trưa dài lại hại gan?

Mối liên quan giữa thời gian ngủ trưa dài và bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) được giải thích qua nhiều cơ chế sinh học phức tạp ^[2]. Khi ngủ trưa quá lâu, nồng độ hormone cortisol trong máu có xu hướng gia tăng ^[2]. Cortisol tăng cao gây ra tình trạng đề kháng insulin, đồng thời làm xáo trộn quá trình chuyển hóa đường và chất béo, từ đó kích thích sự tích tụ lipid và mỡ nội tạng trực tiếp tại các tế bào gan ^[2].

Bên cạnh đó, giấc ngủ ban ngày kéo dài còn kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm mất cân bằng điều hòa giữa thần kinh giao cảm - phế vị và thúc đẩy hệ thống renin-angiotensin-aldosterone hoạt động quá mức ^[2]. Sự mất cân bằng này ức chế khả năng bài tiết insulin của các tế bào beta ở tuyến tụy, làm rối loạn thêm quá trình chuyển hóa chất béo và glucose ^[2]. Giấc ngủ ngày kéo dài cũng làm suy giảm nồng độ leptin – hormone do mô mỡ tiết ra chịu trách nhiệm báo hiệu no và điều hòa lượng thức ăn qua hệ thần kinh trung ương ^[2]. Khi leptin giảm, cảm giác thèm ăn tăng lên dẫn tới dung nạp năng lượng dư thừa và tích lũy mỡ trong cơ thể ^[2]. Ngoài ra, ngủ trưa nhiều còn đi kèm với sự gia tăng mạnh mẽ của các chất gây viêm như interleukin-6 (IL-6) và protein phản ứng C (CRP), những yếu tố thúc đẩy tổn thương viêm gan tiến triển ^[2].

Bằng chứng dịch tễ học và di truyền học nói gì?

Nhiều nghiên cứu quy mô lớn đã liên tục ghi nhận sự xuất hiện của gan nhiễm mỡ ở những người có thời gian ngủ ban ngày dài. Một nghiên cứu phân tích tổng hợp và phân tích ngẫu nhiên Mendel công bố năm 2024 đã làm sáng tỏ mối quan hệ này ^[1]. Khi tổng hợp dữ liệu quan sát, nghiên cứu chỉ ra rằng những người có thói quen ngủ trưa trên 30 phút đối mặt với nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ cao hơn 32% so với những người không ngủ trưa (OR = 1,32; khoảng tin cậy 95%: 1,05 đến 1,66) ^[1]. Đáng chú ý hơn, phân tích ngẫu nhiên Mendel dựa trên 105 biến thể di truyền đơn nucleotide (SNP) liên quan đến thói quen ngủ ngày và dữ liệu từ Ngân hàng sinh học Vương quốc Anh (UK Biobank) xác nhận xu hướng di truyền ngủ trưa dài có mối liên hệ nhân quả với nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ tăng cao rõ rệt (OR = 2,26; khoảng tin cậy 95%: 1,38 đến 3,73) ^[1].

Tại châu Á, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2017 thực hiện trên 8.559 người từ 40 tuổi trở lên tại Trung Quốc cũng cho kết quả tương tự ^[3]. Tỷ lệ hiện mắc gan nhiễm mỡ chung trong cộng đồng này là 30,4% ^[3]. Kết quả phân tích đa biến cho thấy người ngủ trưa trên 30 phút có nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ cao hơn 22% so với người không ngủ trưa (OR = 1,22; khoảng tin cậy 95%: 1,06 đến 1,41) ^[3]. Mối liên quan này giữ nguyên tính nhất quán bất kể tình trạng béo phì, độ tuổi hay mức độ đề kháng insulin của người tham gia ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu cắt ngang khác vào năm 2014 trên 6.438 người cao tuổi (từ 40 đến 75 tuổi) tại Trùng Khánh, Trung Quốc đã nhận thấy nguy cơ gan nhiễm mỡ tăng theo thời lượng ngủ ngày theo kiểu phụ thuộc liều lượng ^[4]. Cụ thể, so với nhóm không ngủ trưa, người ngủ từ 30 đến 60 phút có nguy cơ mắc bệnh tăng 67% (OR = 1,67; khoảng tin cậy 95%: 1,13 đến 2,46), và người ngủ trên 60 phút có nguy cơ tăng 49% (OR = 1,49; khoảng tin cậy 95%: 1,01 đến 2,19) ^[4]. Nghiên cứu cũng phát hiện những người ngủ trưa dài có nồng độ chất gây viêm IL-6 và progranulin (PGRN) cao hơn, trong khi protein chống viêm Secreted frizzled-related protein-5 (SFRP5) lại giảm sút ^[4]. Đáng lưu ý, sau khi các nhà khoa học hiệu chỉnh các chỉ số viêm này, mối liên hệ giữa thời lượng ngủ trưa và gan nhiễm mỡ không còn ý nghĩa thống kê, chứng minh tình trạng viêm chính là cầu nối quan trọng ^[4].

Ngủ trưa nhiều và mức độ xơ hóa, tổn thương gan

Không chỉ dừng lại ở nguy cơ mắc bệnh ban đầu, buồn ngủ vào ban ngày còn là tấm gương phản chiếu mức độ nghiêm trọng của bệnh ở những người đã mắc gan nhiễm mỡ. Một nghiên cứu chuyên sâu vào năm 2015 trên 46 bệnh nhân được sinh thiết xác định gan nhiễm mỡ và 22 người khỏe mạnh đã làm rõ điều này ^[5]. Kết quả chỉ ra rằng bệnh nhân gan nhiễm mỡ mất nhiều thời gian hơn để đi vào giấc ngủ (26,9 phút so với 9,8 phút ở nhóm chứng) và có tổng thời gian ngủ ban đêm ngắn hơn đáng kể (6,3 giờ so với 7,2 giờ) ^[5].

Quan trọng hơn, mức độ buồn ngủ ban ngày ở bệnh nhân gan nhiễm mỡ có mối tương quan thuận trực tiếp với nồng độ men gan trong máu gồm ALAT (r = 0,44) và ASAT (r = 0,46), cũng như mức độ đề kháng insulin thông qua chỉ số HOMA-IR (r = 0,5) độc lập với tình trạng xơ gan ^[5]. Ở những bệnh nhân đã xuất hiện tổn thương xơ hóa gan, mức độ buồn ngủ ban ngày tương quan thuận với mức độ xơ hóa (r = 0,364) ^[5]. Điều này phản ánh rằng cảm giác buồn ngủ quá mức vào ban ngày có thể song hành cùng với quá trình tổn thương tế bào gan và phản ứng xơ hóa tiến triển ^[5].

Dữ liệu từ nghiên cứu đoàn hệ PERSIAN tại Shahrekord (Iran) công bố năm 2023 trên 9.151 người cũng ghi nhận 1.320 bệnh nhân gan nhiễm mỡ có tần suất ngủ trưa nhiều hơn, hiệu quả giấc ngủ kém hơn và tỷ lệ sử dụng thuốc ngủ cao hơn 48% (RR = 1,48; khoảng tin cậy 95%: 1,17 đến 1,88) so với người khỏe mạnh sau khi điều chỉnh các yếu tố lối sống và lâm sàng ^[6]. Hiện tượng ngủ trưa thường xuyên ở nhóm bệnh nhân này được ghi nhận rõ ở nam giới và những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) dưới 30 ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về giấc ngủ và bệnh gan

Một hiểu lầm vô cùng phổ biến là cho rằng "ngủ càng nhiều càng tốt cho gan phục hồi". Khi cảm thấy mệt mỏi, nhiều bệnh nhân cố gắng ngủ trưa thật lâu để bù đắp năng lượng. Tuy nhiên, sự mệt mỏi và cảm giác buồn ngủ ban ngày vốn là những triệu chứng toàn thân không đặc hiệu rất hay gặp ở người mắc gan nhiễm mỡ, thường liên quan đến chứng ngưng thở khi ngủ hoặc rối loạn chức năng thần kinh tự chủ chứ không tỷ lệ thuận với mức độ tổn thương thực thể của gan ^[7]. Việc cố kéo dài giấc ngủ trưa không giúp gan thải độc tốt hơn mà còn làm đảo lộn nhịp sinh học tự nhiên, kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và làm tăng tình trạng kháng insulin ^[2].

Một sai lầm khác là quan niệm ngủ trưa dài có thể bù đắp hoàn toàn cho việc thiếu ngủ hoặc thức khuya vào ban đêm. Nghiên cứu thực tế chứng minh điều ngược lại: thiếu ngủ ban đêm (dưới 6,1 giờ) làm tăng 66% nguy cơ gan nhiễm mỡ so với người ngủ trên 9 giờ ^[3]. Đồng thời, nghiên cứu năm 2020 trên 1.960 người tiền đái tháo đường và đái tháo đường chỉ ra rằng việc đi ngủ muộn làm tăng 29% nguy cơ gan nhiễm mỡ cho mỗi giờ muộn hơn ^[8]. Những người vừa đi ngủ muộn vừa có thói quen ngủ trưa lại thuộc nhóm có nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ mới cao hơn rõ rệt ^[8]. Giấc ngủ trưa không thể thay thế cho giấc ngủ đêm chất lượng.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các phân tích khoa học, một số đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng với thói quen ngủ trưa dài:

• Người đã được chẩn đoán mắc gan nhiễm mỡ hoặc viêm gan: Cần theo dõi sát triệu chứng buồn ngủ ngày quá mức, vì đây có thể là dấu hiệu phản ánh men gan tăng hoặc xơ hóa đang tiến triển ^[5].
• Người mắc hội chứng chuyển hóa, tiền đái tháo đường và đái tháo đường: Đi ngủ muộn kết hợp ngủ trưa làm tăng nguy cơ tổn thương gan do tích lũy mỡ nội tạng và kháng insulin trầm trọng [3, 7].
• Người có triệu chứng ngưng thở khi ngủ: Tình trạng ngưng thở khi ngủ gây buồn ngủ dữ dội vào ban ngày, thúc đẩy nhu cầu ngủ trưa dài và là yếu tố nguy cơ trực tiếp khiến gan nhiễm mỡ chuyển biến nặng [3, 5].
• Nam giới trung niên và người cao tuổi: Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy tần suất ngủ ngày và ảnh hưởng bất lợi của rối loạn giấc ngủ lên gan biểu hiện rất rõ ở nhóm tuổi từ 40 trở lên và nam giới [2, 4].

Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ lá gan

Để duy trì lợi ích phục hồi sự tỉnh táo mà không gây hại cho quá trình chuyển hóa tại gan, người bệnh cần điều chỉnh thói quen nghỉ ngơi một cách khoa học:

• Khống chế thời gian ngủ trưa: Giữ giấc ngủ trưa ở mức vừa phải, lý tưởng nhất là dưới 30 phút. Tránh các giấc ngủ kéo dài từ 45 đến 60 phút trở lên vì mốc thời gian này đã được chứng minh làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ [1, 2, 8].
• Thiết lập thời điểm nghỉ trưa hợp lý: Nên chợp mắt trong khoảng từ 12h30 đến 13h30. Tránh ngủ trưa quá muộn vào cuối buổi chiều vì sẽ gây trì hoãn cơn buồn ngủ buổi tối, dẫn đến chu kỳ thức khuya - ngủ ngày luẩn quẩn ^[8].
• Tập trung cải thiện giấc ngủ ban đêm: Đảm bảo thời gian ngủ ban đêm từ 7 đến 8 tiếng chất lượng, tránh thức khuya sau 22h00 [2, 7]. Bệnh nhân gan nhiễm mỡ thường có xu hướng dời giờ ăn về đêm muộn, điều này cần được loại bỏ bằng cách không ăn sát giờ ngủ để tránh tích tụ triglyceride trong gan ^[5].
• Thăm khám chuyên khoa: Nếu thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, buồn ngủ rũ rượi vào ban ngày dù đã ngủ đủ giấc, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để kiểm tra men gan, tầm soát mức độ xơ hóa và kiểm tra hội chứng ngưng thở khi ngủ nhằm có hướng can thiệp y khoa phù hợp [5, 6].

Chăm sóc lá gan không chỉ nằm ở chế độ dinh dưỡng và kiêng rượu bia, mà còn phụ thuộc chặt chẽ vào nhịp điệu sinh hoạt mỗi ngày. Một giấc ngủ trưa ngắn ngủi, đúng giờ kết hợp với lối sống năng động và giấc ngủ đêm trọn vẹn chính là giải pháp an toàn để ngăn ngừa nguy cơ tiến triển của bệnh gan nhiễm mỡ.