Người bị khô miệng, viêm dạ dày teo có nên dùng thạch hộc phi điệp?

Cảm giác khô rát miệng đi kèm những cơn đau âm ỉ vùng thượng vị là nỗi ám ảnh của nhiều người mắc bệnh lý dạ dày mạn tính. Trong dân gian, không ít người truyền tai nhau việc hãm trà hoặc nấu súp từ cây thạch hộc phi điệp (phi điệp kép) để làm dịu cổ họng và bồi bổ đường tiêu hóa.

Vậy người bị khô miệng, viêm dạ dày teo có nên dùng loại thảo dược này? Các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy chi Thạch hộc (Dendrobium), bao gồm phi điệp kép (Dendrobium nobile), từ lâu đã được ghi nhận công dụng truyền thống là thúc đẩy tiết nước bọt và nuôi dưỡng dạ dày ^[1]. Nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên tế bào và động vật cũng chứng minh các hoạt chất từ dược liệu này giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày trước tác nhân gây loét, giảm viêm và chống oxy hóa ^[2], ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên bệnh nhân viêm dạ dày teo hay chứng khô miệng, nên thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ bên cạnh phác đồ điều trị y khoa.

Từ cây cảnh quen thuộc đến vị thuốc dưỡng dạ dày

Phi điệp kép, có tên khoa học là Dendrobium nobile Lindl., là một loài thảo mộc sống lâu năm thuộc họ Lan (Orchidaceae) ^[5]. Loài cây này sinh trưởng chủ yếu ở các vùng có khí hậu nóng ẩm như Quý Châu, Tứ Xuyên, Quảng Tây và Vân Nam (Tây Nam Trung Quốc), cũng như phổ biến tại các quốc gia Đông Nam Á ^[3], ^[5]. Trong tự nhiên, thạch hộc là loài thực vật biểu sinh, thường mọc bám trên thân cây gỗ lớn hoặc các vách đá ^[6].

Không chỉ có giá trị thưởng lãm, phi điệp kép còn là vị thuốc cổ truyền nổi tiếng với lịch sử sử dụng hơn 1.500 năm tại châu Á ^[5]. Riêng tại Trung Quốc, có tới 76 loài thuộc chi Dendrobium phân bố và được dùng làm thực phẩm bổ dưỡng từ hàng thế kỷ qua ^[1]. Nhờ có vị ngọt tự nhiên, người dân thường dùng thạch hộc làm nguyên liệu phụ khi pha trà, nấu súp hoặc làm bánh ngọt ^[1].

Trong y học cổ truyền, phi điệp kép và các loài thạch hộc được ứng dụng rộng rãi như một chất giảm đau, hạ sốt, kích thích tiết nước bọt và làm thuốc bổ nuôi dưỡng dạ dày ^[1], ^[7]. Các phân tích dược lý hiện đại đã xác nhận phi điệp kép sở hữu nhiều tác dụng sinh học đa dạng như điều hòa miễn dịch, chống khối u, chống đái tháo đường, bảo vệ thần kinh, chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ dạ dày ^[6], ^[5].

Cơ chế nào giúp thạch hộc bảo vệ niêm mạc dạ dày?

Nền tảng cho các tác dụng dược lý của phi điệp kép nằm ở hệ thống thành phần hóa học phong phú, nổi bật nhất là các hợp chất polysaccharide (đa đường) và alkaloid ^[5]. Trong đó, polysaccharide luôn được giới khoa học xem là thành phần cốt lõi chịu trách nhiệm cho phổ tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày của chi Thạch hộc ^[1]. Bên cạnh đó, chiết xuất thảo dược này còn chứa các hợp chất phenol, flavonoid và các acid phenolic ^[2], ^[6].

Cơ chế bảo vệ dạ dày của các hoạt chất này diễn ra theo nhiều hướng. Trước hết, chúng giúp tăng cường khả năng sinh sôi (tăng sinh) của các tế bào biểu mô niêm mạc dạ dày, đồng thời ức chế quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis), từ đó tạo điều kiện cho mô tổn thương tự sửa chữa ^[2], ^[4].

Thứ hai, hoạt chất từ thạch hộc nâng cao hàng rào chống oxy hóa tự nhiên của cơ thể thông qua việc tăng hoạt tính của các enzyme như SOD, GSH và GSH-PX, đồng thời làm giảm chất chỉ điểm tổn thương oxy hóa là malondialdehyde (MDA) ^[4].

Thứ ba, thảo dược này giúp dập tắt phản ứng viêm tại niêm mạc bằng cách hạ thấp sự biểu hiện của các cytokine tiền viêm như IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha, có liên quan đến việc điều hòa con đường tín hiệu tế bào NF-kappaB ^[4]. Ngoài ra, polysaccharide từ phi điệp kép còn điều hòa nồng độ prostaglandin E tại dạ dày, duy trì yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGF) và kiểm soát các con đường tín hiệu protein kinase (MAPK) cũng như enzyme phân hủy chất nền (matrix metalloproteinases - MMP) ^[3].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày của phi điệp kép (Dendrobium nobile) và các loài cùng chi Thạch hộc đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm bài bản.

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã lần đầu tiên đánh giá trực tiếp tác dụng của polysaccharide chiết xuất từ cây phi điệp kép (ký hiệu là JCP) trên mô hình chuột bị loét dạ dày do cồn (ethanol) ^[3]. Các nhà khoa học cho chuột uống JCP với liều lượng 100 mg/kg và 300 mg/kg trọng lượng cơ thể trong nhiều ngày trước khi gây loét ^[3]. Kết quả cho thấy việc dùng trước JCP ngăn ngừa đáng kể sự hình thành vết loét dạ dày, làm giảm các tổn thương mô học do cồn gây ra ^[3]. Phân tích sâu hơn chỉ ra JCP cải thiện hoạt tính chống oxy hóa, nâng mức yếu tố tăng trưởng biểu bì, ổn định nồng độ prostaglandin E tại dạ dày và điều hòa con đường tín hiệu MAPK cùng các enzyme MMP ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới dừng lại ở mô hình gây tổn thương cấp tính bằng cồn trên chuột thực nghiệm ^[3].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu năm 2021 đã phát triển dung dịch uống tổng hợp từ ba chiết xuất thảo dược gồm phi điệp kép (Dendrobium nobile Lindl.), câu kỷ tử (Lycium barbarum) và cát căn (Puerariae lobatae Radix) ^[2]. Thử nghiệm ban đầu trên tế bào cho thấy sự kết hợp của cả ba chiết xuất vượt trội hơn hẳn từng thảo dược đơn lẻ trong việc thúc đẩy khả năng thực bào của đại thực bào RAW264.7 và tăng khả năng sinh sôi của tế bào biểu mô dạ dày người bình thường (dòng tế bào GES-1) ^[2]. Khi thử nghiệm trên chuột nhắt trắng chủng BALB/c, dung dịch này làm tăng rõ rệt cả miễn dịch đặc hiệu và không đặc hiệu ^[2]. Đặc biệt, trên mô hình chuột cống bị loét dạ dày do ethanol, việc cho uống dung dịch thảo dược trong nhiều ngày đã ngăn chặn đáng kể sự xuất hiện của các ổ loét ^[2]. Dù vậy, hiệu quả trong nghiên cứu này là công sức cộng gộp của ba vị thuốc chứ không riêng phi điệp kép ^[2].

Bên cạnh phi điệp kép, các loài thạch hộc họ hàng cũng cho thấy cơ chế bảo vệ dạ dày rất rõ nét. Một nghiên cứu năm 2022 trên loài thạch hộc tua (Dendrobium fimbriatum - DF) đã sử dụng kết hợp công nghệ chuyển hóa học (metabolomics) và hệ protein học (proteomics) trên mô hình chuột nhắt bị tổn thương niêm mạc dạ dày do thuốc cyclophosphamide ^[1]. Kết quả phát hiện DF bảo vệ dạ dày thông qua việc tác động vào ba con đường chuyển hóa gồm chuyển hóa creatine, chuyển hóa arginine - proline và chuyển hóa pyrimidine ^[1]. Tác dụng chống tổn thương niêm mạc được trung gian qua các protein đích như Ckm, Arg1, Ctps2, Pycr3 và Cmpk2, với các dấu ấn sinh học tiềm năng là gamma-L-glutamyl-putrescine, cytosine và thymine ^[1].

Một công trình khác công bố năm 2024 lại khảo sát polysaccharide từ loài thạch hộc thiết bì (Dendrobium officinale - DOP) trên mô hình chuột bị loét dạ dày do acid acetic ^[4]. Kết quả ghi nhận DOP giúp cải thiện tình trạng sụt giảm lượng thức ăn tiêu thụ và cân nặng ở chuột bị loét ^[4]. Ở hai nhóm liều dùng DOP-200 và DOP-400, hoạt chất này thậm chí vượt trội hơn thuốc ức chế bơm proton omeprazole trong việc làm giảm biểu hiện của chất gây viêm IL-6 và MDA tại mô, cũng như giảm IL-1beta, IL-6, TNF-alpha trong huyết thanh ^[4]. DOP cũng ức chế sự chết tế bào niêm mạc dạ dày và giảm biểu hiện của các protein NF-kappaBp65, FoxO3a và Bim ^[4]. Tuy nhiên, biểu hiện của hai yếu tố tăng trưởng EGF và VEGF lại giảm, cho thấy cơ chế làm lành vết loét của DOP có thể không liên quan trực tiếp đến hai yếu tố này ^[4].

Đối với bệnh nhân viêm dạ dày teo — tình trạng vốn có nguy cơ tiến triển thành biến chứng ác tính nếu không kiểm soát tốt — một nghiên cứu năm 2012 mang lại góc nhìn đáng chú ý về hoạt chất denbinobin phân lập từ thân cây phi điệp kép ^[7]. Thử nghiệm độc성 tế bào trên các dòng tế bào ung thư người (ung thư gan SK-Hep-1, ung thư dạ dày SNU-484 và ung thư cổ tử cung HeLa) cho thấy dòng tế bào ung thư dạ dày SNU-484 nhạy cảm nhất (có giá trị IC50 thấp nhất) ^[7]. Denbinobin đã ức chế khả năng xâm lấn của tế bào ung thư dạ dày SNU-484 theo kiểu phụ thuộc liều lượng thông qua việc làm giảm đáng kể biểu hiện của enzyme MMP-2 và MMP-9 ^[7]. Đồng thời, hoạt chất này kích hoạt quá trình tự chết của tế bào ác tính bằng cách giảm protein Bcl-2 và tăng protein Bax ^[7].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng

Nhìn tổng thể, bằng chứng khoa học hiện tại ủng hộ việc phi điệp kép và các loài thạch hộc có khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày trước các tác nhân gây hại mạnh (như cồn, acid acetic hay thuốc hóa trị cyclophosphamide) ^[1], ^[3], ^[4]. Các hoạt chất giúp giảm viêm, chống stress oxy hóa và thúc đẩy phục hồi lớp lót dạ dày ^[2], ^[4]. Công dụng kích thích tiết nước bọt và dưỡng vị cũng đã được đúc kết qua hàng thế kỷ sử dụng làm thực phẩm bổ dưỡng và thuốc cổ truyền ^[1].

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các dữ liệu này. Toàn bộ các nghiên cứu về loét dạ dày và ung thư dạ dày nêu trên đều được thực hiện trong ống nghiệm (trên dòng tế bào GES-1, SNU-484) hoặc trên mô hình động vật (chuột cống, chuột nhắt) ^[2], ^[3], ^[7]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào đánh giá hiệu quả của phi điệp kép trên bệnh nhân mắc chứng viêm dạ dày teo hoặc chứng khô miệng mạn tính ở người. Do đó, việc sử dụng thảo dược chỉ mang tính chất hỗ trợ dinh dưỡng, làm dịu triệu chứng chứ không thể thay thế thuốc điều trị chuyên khoa.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng phi điệp kép

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "cây phi điệp kép nào cũng có dược tính giống nhau". Thực tế, chất lượng và hàm lượng hoạt chất của phi điệp kép phụ thuộc rất lớn vào điều kiện trồng trọt và hệ vi sinh vật nội sinh (endophytes) bên trong cây ^[6], ^[5]. Một nghiên cứu năm 2024 đã phân tích được tới 1.032 chất chuyển hóa trong cây phi điệp kép và phát hiện rằng cây trồng bám trên giá thể đá Đan Hà (Danxia stone) tích lũy nhiều flavonoid và acid phenolic hơn hẳn so với các giá thể khác như đá dăm, gốc cây hay mùn cưa ^[6]. Sự khác biệt này có liên quan mật thiết đến sự phong phú của các chủng vi sinh vật nội sinh như Spirosoma, Nocardioides và Arrhenia ^[6].

Tương tự, một nghiên cứu năm 2022 khảo sát thân cây phi điệp kép tươi ở bốn môi trường sống khác nhau cho thấy độ cao địa lý có tương quan thuận với hàm lượng alkaloid dendrobine ^[5]. Cụ thể, thân cây thu hái ở độ cao 692 m có nồng độ dendrobine cao nhất, đi kèm sự hiện diện dồi dào của nấm nội sinh Toxicocladosporium ^[5]. Điều này chứng tỏ cây trồng làm cảnh ở vùng thấp hoặc trên giá thể không phù hợp có thể không đạt hàm lượng hoạt chất như dược liệu chuẩn ^[6], ^[5].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng hoạt chất denbinobin trong phi điệp kép có thể "chữa khỏi" ung thư dạ dày hay xóa bỏ hoàn toàn nguy cơ từ viêm dạ dày teo. Nghiên cứu năm 2012 chỉ mới chứng minh denbinobin ức chế sự xâm lấn của tế bào ung thư trong đĩa nuôi cấy phòng thí nghiệm ^[7]. Từ kết quả trên tế bào đến việc làm thuốc điều trị cho người là một khoảng cách rất xa.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù phi điệp kép là thảo dược có lịch sử sử dụng lâu đời và thường được chế biến làm thực phẩm ^[1], ^[5], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức thận trọng:

• Người bị viêm dạ dày teo mức độ nặng, có loạn sản hoặc nghi ngờ tổn thương ác tính: Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc của bác sĩ để chuyển sang uống nước sắc thạch hộc đơn thuần.
• Người đang điều trị các bệnh lý mạn tính và dùng nhiều loại thuốc tây: Trong phi điệp kép có tới hơn 1.032 chất chuyển hóa cùng các alkaloid và polysaccharide hoạt tính mạnh ^[6], ^[5]. Việc dùng chung có thể gây tương tác thuốc chưa lường trước, do đó cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng.
• Người mua cây cảnh về tự chế biến: Các chậu lan phi điệp trồng làm cảnh thương mại thường được phun thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hóa học hoặc thuốc kích hoa, nếu đem nấu uống trực tiếp sẽ gây ngộ độc và làm tổn thương niêm mạc dạ dày nặng hơn.

Cách áp dụng thực tế trong đời sống

Đối với người bị khô miệng và muốn bồi bổ dạ dày, phi điệp kép cùng các loài thạch hộc có thể được đưa vào chế độ ăn uống như một nguyên liệu thực phẩm bổ sung lành tính ^[1]. Nhờ có vị ngọt nhẹ tự nhiên, thân cây thạch hộc (chọn nguồn dược liệu sạch, đạt chuẩn y tế) thường được dùng làm nguyên liệu phụ để hãm trà uống ấm trong ngày, nấu súp hoặc hầm canh ^[1]. Việc nhấp từng ngụm trà hoặc dùng súp ấm từ thạch hộc vừa cung cấp nước trực tiếp cho khoang miệng, vừa tận dụng được đặc tính kích thích tiết nước bọt truyền thống của thảo dược ^[1].

Ngoài việc dùng độc vị, nghiên cứu hiện đại gợi ý rằng việc phối hợp phi điệp kép cùng các thảo dược quen thuộc khác như câu kỷ tử và cát căn (sắn dây) có thể tạo ra tác dụng hiệp đồng, giúp bảo vệ tế bào niêm mạc dạ dày và nâng cao miễn dịch tốt hơn so với khi chỉ dùng một loại đơn lẻ ^[2]. Trong các chế phẩm dung dịch uống thực nghiệm, việc bổ sung một lượng nhỏ chất tạo ngọt tự nhiên từ la hán quả (mogroside nồng độ 0,20% m/v) và chất ổn định xanthan gum (0,30% m/v) cũng được ghi nhận giúp tạo hương vị dễ uống và đạt điểm cảm quan cao nhất ^[2].

Khi chế biến tại nhà, việc hầm kỹ hoặc đun sôi lấy nước là cách hợp lý để chiết xuất tối đa lượng polysaccharide tan trong nước — thành phần chính giúp che chở lớp niêm mạc dạ dày ^[1], ^[3]. Người bệnh nên dùng các món súp hoặc trà thảo dược này vào lúc ấm, tránh dùng quá nóng hoặc quá lạnh để không kích thích thêm vùng niêm mạc đang bị viêm teo.

Tóm lại, phi điệp kép là một dược liệu quý có cơ sở khoa học bước đầu về khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày, giảm viêm và có truyền thống lâu đời giúp kích thích tiết nước bọt ^[1], ^[3]. Người bị khô miệng, viêm dạ dày teo có thể sử dụng thảo dược này dưới dạng trà hoặc món ăn bổ dưỡng để hỗ trợ làm dịu triệu chứng ^[1]. Tuy nhiên, người bệnh cần chọn nguồn dược liệu an toàn, không dùng cây cảnh tự trồng để sắc uống và luôn tuân thủ lịch khám định kỳ cũng như phác đồ của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.