Sau khi khỏi các đợt nhiễm siêu vi như COVID-19, nhiều người rơi vào cảnh nhớ trước quên sau, đầu óc lơ mơ và giảm khả năng tập trung trong công việc. Tình trạng "sương mù não" này kéo dài khiến người bệnh mệt mỏi, lo lắng và tìm kiếm các dưỡng chất bồi bổ trí não.

Để hỗ trợ phục hồi nhận thức hậu nhiễm siêu vi, các tài liệu khoa học hiện có ghi nhận vai trò nổi bật của axit béo chuỗi dài omega-3 (gồm EPA và DHA) cùng vitamin nhóm B trong việc giảm viêm thần kinh và cải thiện dẫn truyền tế bào não [1], [2], [3]. Các dưỡng chất này phát huy hiệu quả tốt nhất khi kết hợp cùng việc chăm sóc giấc ngủ, ổn định tâm trạng và bảo vệ hệ tiêu hóa [4], [2].

Sương mù não hậu nhiễm siêu vi biểu hiện ra sao?

Sương mù não là một trong những di chứng hậu COVID-19 phổ biến nhất, gây suy giảm trí nhớ ngắn hạn, rối loạn chú ý và giảm khả năng tập trung [5]. Người bệnh thường xuyên cảm thấy mệt mỏi về mặt tinh thần [4]. Ngay cả những bệnh nhân không phải nhập viện hoặc không trải qua giai đoạn bệnh nặng vẫn có thể gặp suy giảm nhận thức [2]. Các thiếu hụt về sự chú ý và chức năng điều hành thường xuất hiện trong tháng đầu tiên sau chẩn đoán, thậm chí tồn tại đến 4 tháng sau khi mắc bệnh [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành đánh giá chuyên sâu trên 33 bệnh nhân hậu COVID-19 tự báo cáo có khó khăn về nhận thức, so sánh với nhóm đối chứng gồm 27 người khỏe mạnh tương đồng [6]. Kết quả qua các bài kiểm tra tâm lý thần kinh tiêu chuẩn và nhiệm vụ thực nghiệm cho thấy nhóm bệnh nhân hậu COVID-19 bị suy giảm đáng kể khả năng kiểm soát sự chú ý [6]. Họ gặp khó khăn trong việc duy trì sự tập trung, chọn lọc thông tin và xử lý các yếu tố gây nhiễu [6].

Bên cạnh đó, các bài kiểm tra còn phát hiện sự suy giảm nhẹ về chức năng điều hành (khả năng lập kế hoạch, tổ chức) và khả năng gọi tên sự vật ở nhóm bệnh nhân này [5], [6]. Đáng chú ý, có tới 61% bệnh nhân báo cáo sự suy giảm rõ rệt về "trí nhớ tương lai" trong sinh hoạt hàng ngày — tức là hay quên những việc dự định sẽ làm [6]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra sự biến đổi lớn về mặt tâm lý - cảm xúc ở người bệnh, cho thấy các triệu chứng nhận thức có sự tác động qua lại phức tạp với yếu tố tâm lý [6].

Tại sao não bộ lại bị "phủ sương" sau đợt nhiễm virus?

Các nhà khoa học xem tình trạng sương mù não và mệt mỏi kéo dài hậu COVID-19 là hệ quả của hiện tượng viêm thần kinh (neuroinflammation) [2]. Khi virus SARS-CoV-2 tấn công cơ thể, các biến chứng thần kinh - tâm thần xuất hiện do nhiều cơ chế cộng hưởng [3]. Các cơ chế này bao gồm tổn thương mô lâu dài do virus xâm nhập trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương, tình trạng viêm toàn thân chưa được giải quyết dứt điểm và căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) [3].

Ngoài ra, cơ thể người bệnh còn gặp phải sự rối loạn điều hòa hệ miễn dịch, bất thường hệ thống đông máu và sự thích ứng sai lệch của hệ thống renin-angiotensin-aldosterone [3]. Sự suy giảm chức năng của các chất dẫn truyền thần kinh và trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA - hệ thống kiểm soát phản ứng căng thẳng của cơ thể), cộng thêm áp lực tâm lý xã hội trong đại dịch cũng làm trầm trọng thêm triệu chứng [3].

Trong trường hợp người bệnh không có các tổn thương thần kinh định lượng được như đột quỵ hay thiếu oxy não, sự suy giảm nhận thức chủ yếu bắt nguồn từ các yếu tố thứ phát [2]. Cụ thể, rối loạn giấc ngủ, các vấn đề tâm lý - tâm thần và sự thiếu hụt dinh dưỡng sau đợt bệnh cấp tính sẽ tác động trực tiếp làm suy giảm hoạt động não bộ [2].

Omega-3 và vitamin nhóm B phục hồi não bộ thế nào?

Nhờ tính an toàn, dễ tiếp nhận và bằng chứng khoa học tích lũy ngày càng nhiều, y học dinh dưỡng đã có vị trí quan trọng trong việc dự phòng và can thiệp các biến chứng thần kinh - tâm thần hậu nhiễm siêu vi [3]. Trong đó, axit béo không bão hòa đa chuỗi dài omega-3 (bao gồm EPA và DHA) đóng vai trò trung tâm [1], [3].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 về di chứng COVID-19 kéo dài cho thấy omega-3 mang lại tác động có lợi lên hệ miễn dịch, phản ứng viêm, căng thẳng oxy hóa và hệ tâm thần - thần kinh - miễn dịch ở các giai đoạn nhiễm SARS-CoV-2 khác nhau [3]. Đặc biệt, axit béo EPA trong nhóm omega-3 giúp cải thiện các rối loạn tâm trạng và nhận thức thần kinh thông qua việc giảm các cytokine gây viêm (các protein kích hoạt phản ứng viêm), điều chỉnh lại trục HPA và điều hòa dẫn truyền thần kinh qua màng tế bào [3]. Hơn nữa, omega-3 và các chất chuyển hóa của chúng (như các chất trung gian phân giải viêm chuyên biệt) giúp đẩy nhanh quá trình dọn dẹp ổ viêm mạn tính và khôi phục trạng thái cân bằng cho mô não [3].

Cơ chế cấu trúc của omega-3 và vitamin nhóm B cũng được làm rõ trong một nghiên cứu can thiệp đa phương thức công bố năm 2020 trên lực lượng Không quân tại ngũ [1]. Nghiên cứu này cho thấy DHA và EPA tập trung với nồng độ cao trong chất xám của não, giúp thúc đẩy sự phát triển của tế bào thần kinh, hình thành các khớp thần kinh (synapse) và hỗ trợ truyền tín hiệu thần kinh [1]. Trong não bộ, axit béo omega-6 cũng cần thiết cho nhận thức nhưng phải nằm ở tỷ lệ cân bằng với omega-3, vì hai nhóm này cạnh tranh nhau trong quá trình chuyển hóa bên trong và bên ngoài tế bào [1].

Ở nhóm quân nhân được tập luyện kết hợp bổ sung dinh dưỡng trong nghiên cứu năm 2020, nồng độ DHA và EPA trong huyết thanh tăng lên, đồng thời nồng độ các axit béo omega-6 (như axit arachidonic, adrenic và docosapentaenoic) giảm xuống [1]. Nhờ đó, tỷ lệ omega-6/omega-3 giảm từ mức 10:1 khi bắt đầu nghiên cứu xuống còn 8:1 khi kết thúc can thiệp, trong khi nhóm chỉ tập luyện dùng giả dược vẫn giữ nguyên tỷ lệ 10:1 [1]. Song song đó, vitamin nhóm B trong gói bổ sung cũng được ghi nhận là yếu tố quan trọng cho sức khỏe não bộ, đóng góp một phần vào sự cải thiện chức năng nhận thức, đặc biệt rõ nét ở nhóm người trưởng thành trẻ tuổi [1].

Bổ sung cho vai trò của omega-3, một tổng quan hệ thống năm 2022 về phục hồi sau chấn thương sọ não nhẹ cấp tính (mTBI) cũng ghi nhận tiềm năng lớn của dưỡng chất này [7]. Trong 3 thử nghiệm trên người được tổng hợp, việc bổ sung DHA và/hoặc EPA trong vòng 24 đến 120 giờ sau chấn thương giúp thúc đẩy quá trình giải quyết triệu chứng và đưa người bệnh sớm quay lại hoạt động thường ngày [7]. Tuy nhiên, do tính chất không đồng nhất và cỡ mẫu nhỏ của các nghiên cứu, các nhà khoa học chưa thể đưa ra khuyến nghị phác đồ định lượng tuyệt đối mà cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn [7].

Chế độ ăn, tiêu hóa và giấc ngủ ảnh hưởng gì đến sương mù não?

Nhiều người thắc mắc liệu việc tuân thủ một chế độ ăn tốt cho não có đẩy lùi ngay được chứng sương mù não hay không. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 (thu thập dữ liệu từ ngày 1/7 đến 15/12/2022) đã khảo sát mối liên hệ giữa triệu chứng sương mù não với chế độ ăn MIND, chất lượng giấc ngủ, tâm trạng và sức khỏe tiêu hóa [4].

Kết quả phân tích cho thấy điểm số trên Thang đo Sương mù não (BFS) cao hơn đáng kể ở những người từng mắc COVID-19 (p < 0,05) và còn tăng cao hơn nữa ở những người bị tái nhiễm [4]. Phụ nữ là nhóm có nguy cơ cao hơn khi ghi nhận điểm số sương mù não và mức độ nghiêm trọng cao hơn nam giới (p < 0,05) [4]. Đáng chú ý, việc tuân thủ chế độ ăn MIND không cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào với mức độ sương mù não trong nghiên cứu này [4].

Ngược lại, các triệu chứng tiêu hóa (đo bằng thang GSRS) và các chiều hướng tâm trạng (dễ chịu - khó chịu, hưng phấn - bình tĩnh) lại là những yếu tố dự báo có ý nghĩa thống kê đối với tình trạng sương mù não (R = 0,599, R2 = 0,358, p < 0,01) [4]. Dù chất lượng giấc ngủ có mối tương quan nghịch với điểm số sương mù não (ngủ càng kém, sương mù não càng nặng), nhưng khi đưa vào mô hình hồi quy tổng thể thì yếu tố này không còn ý nghĩa thống kê độc lập (p = 0,367), cho thấy tâm trạng và sức khỏe đường ruột đóng vai trò chi phối mạnh mẽ hơn [4].

Lý giải thêm về vấn đề tiêu hóa, tổng quan nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng trong giai đoạn cơ thể bị tổn thương cấp tính, các quá trình nội tiết tố bị xáo trộn có thể làm giảm cảm giác thèm ăn và suy giảm chức năng tiêu hóa [7]. Sự suy giảm hoạt động tiêu hóa và hấp thụ dưỡng chất tại ruột làm giảm lượng năng lượng và chất dinh dưỡng từ thức ăn đưa lên nuôi dưỡng, sửa chữa não bộ [7].

Hiểu lầm thường gặp khi tìm cách "chữa" sương mù não

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là kỳ vọng có một phương pháp điều trị đặc hiệu hoặc một loại "thuốc bổ" giúp khỏi bệnh ngay lập tức. Thực tế, một báo cáo ca bệnh công bố năm 2024 khẳng định dù có nhiều thử nghiệm trên toàn thế giới, hiện vẫn chưa có phương pháp điều trị tiêu chuẩn nào được báo cáo là đặc hiệu hoàn toàn cho chứng sương mù não hậu COVID-19 [5]. Ngay cả các phương pháp mới như phản hồi thần kinh (neurofeedback) sử dụng kỹ thuật điểm Z — dù giúp cải thiện sóng não tại vùng C4, giảm lo âu và phục hồi nhận thức cho bệnh nhân trong báo cáo — cũng mới chỉ dừng lại ở mức báo cáo ca bệnh đầu tiên [5].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ tập trung uống thật nhiều thực phẩm chức năng mà bỏ qua yếu tố tâm lý và tiêu hóa. Như nghiên cứu trên 33 bệnh nhân hậu COVID-19 (năm 2024) và nghiên cứu cắt ngang (năm 2025) đã chỉ ra, sương mù não gắn liền với các rối loạn tâm lý - cảm xúc và triệu chứng dạ dày - ruột [4], [6]. Nếu chỉ nạp dưỡng chất mà cơ thể vẫn căng thẳng, lo âu hoặc rối loạn tiêu hóa thì triệu chứng khó thuyên giảm [4], [2].

Ai nên thận trọng khi dùng viên uống bổ sung?

Khi hệ tiêu hóa bị suy giảm khả năng hấp thụ trong giai đoạn phục hồi, việc sử dụng thực phẩm bổ sung ở dạng dễ hấp thu có thể là lựa chọn hữu ích để đáp ứng nhanh nhu cầu sửa chữa của não bộ [7]. Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dùng liều cao.

Tài liệu khoa học cảnh báo rằng một số loại thực phẩm bổ sung có thể chứa hàm lượng dưỡng chất vượt mức (quá liều), gây tác động tiêu cực ngược lại đến quá trình trao đổi chất, các chỉ số phục hồi và sức khỏe tổng thể của người bệnh [7].

Đặc biệt, những người có bệnh lý nền, người đang gặp các rối loạn về hệ thống đông máu hoặc nội tiết sau nhiễm siêu vi cần hết sức cẩn trọng [3]. Phụ nữ — nhóm đối tượng có mức độ biểu hiện sương mù não và rối loạn tiêu hóa nặng hơn — cũng cần lắng nghe cơ thể kỹ lưỡng [4]. Trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung omega-3 hay vitamin nhóm B nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc và chọn liều lượng an toàn [7].

Áp dụng thực tế để cải thiện trí nhớ và sự tập trung

Để hỗ trợ não bộ thoát khỏi trạng thái đình trệ hậu nhiễm siêu vi, người bệnh có thể bổ sung axit béo DHA và EPA thông qua chế độ ăn hàng ngày từ các loại cá và các sản phẩm có nguồn gốc từ tảo [7]. Đồng thời, cần chú ý tiết chế các thực phẩm giàu omega-6 để đưa tỷ lệ omega-6/omega-3 về mức cân bằng hơn, tạo điều kiện cho omega-3 phát huy tác dụng bảo vệ chất xám và khớp thần kinh [1]. Việc bổ sung thêm các thực phẩm giàu vitamin nhóm B cũng rất cần thiết để hỗ trợ dẫn truyền thần kinh, đặc biệt ở người trẻ tuổi [1].

Nếu gặp tình trạng chán ăn hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài làm cản trở việc ăn uống, người bệnh có thể trao đổi với bác sĩ để sử dụng viên uống bổ sung DHA, EPA và vitamin B kết hợp cùng chế độ nghỉ ngơi hợp lý [7], [1]. Song song với dinh dưỡng, cần chủ động chăm sóc sức khỏe đường ruột, điều trị các triệu chứng tiêu hóa và giữ tinh thần thư thái, ổn định tâm trạng [4], [2]. Kết hợp vận động thể chất vừa sức với dinh dưỡng hợp lý sẽ giúp tối ưu hóa cả thể lực lẫn trí lực [1].

Tóm lại, sương mù não hậu nhiễm siêu vi là hệ quả của tình trạng viêm thần kinh và sự xáo trộn đa cơ quan chứ không đơn thuần là sự đãng trí nhất thời [2], [3]. Bổ sung omega-3 (EPA, DHA) và vitamin nhóm B từ thực phẩm tự nhiên hoặc viên uống theo chỉ dẫn y tế, kết hợp chăm sóc tiêu hóa và tâm lý là hướng đi khoa học giúp não bộ từng bước phục hồi [7], [4], [1], [3].