Thời tiết giao mùa hoặc môi trường bụi bẩn khiến nhiều người bị viêm mũi dị ứng khổ sở vì ngạt mũi, hắt hơi liên tục. Nhiều người truyền tai nhau mẹo xông hơi bằng hoa tím thơm để thông mũi, làm dịu đường thở.
Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu y khoa hiện có chưa ghi nhận bằng chứng trực tiếp nào khẳng định việc xông hơi hoa tím thơm giúp giảm triệu chứng viêm mũi dị ứng. Ngược lại, các tài liệu khoa học chỉ ra rằng sự thay đổi đột ngột về nhiệt độ, độ ẩm hoặc hít phải mùi hương lạ có thể kích thích niêm mạc mũi nhạy cảm, làm triệu chứng nghẹt mũi và chảy dịch nặng hơn [1].
Bản chất của viêm mũi dị ứng và phản ứng tại niêm mạc mũi
Viêm mũi là tình trạng rối loạn rất phổ biến do viêm hoặc kích ứng niêm mạc mũi [1]. Các triệu chứng điển hình bao gồm nghẹt mũi, chảy nước mũi, hắt hơi liên tục và ngứa mắt, mũi, họng [2]. Trong đó, nghẹt mũi thường là triệu chứng chính gây khó chịu nhất ở người bị viêm mũi dị ứng quanh năm, làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống của người bệnh [2].
Về mặt cơ chế, viêm mũi dị ứng xảy ra do sự tương tác giữa kháng thể immunoglobulin E (IgE) với các dị nguyên trong không khí như phấn hoa, bụi, nấm mốc hoặc lông động vật khi tiếp xúc với niêm mạc mũi của người có cơ địa nhạy cảm [1]. Tình trạng nhạy cảm này thường xuất hiện ở những gia đình có tiền sử dị ứng [1].
Hệ thống mạch máu ở mũi rất phức tạp [2]. Khi tiếp xúc dị nguyên, chất trung gian hóa học histamine sẽ tác động lên các tiểu tĩnh mạch sau mao mạch ở cả pha phản ứng sớm và muộn, gây thoát huyết tương ra mô xung quanh và làm phù nề niêm mạc [2]. Ngoài ra, ở bệnh nhân viêm mũi dị ứng, nồng độ yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) và yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) trong dịch mũi và niêm mạc mũi cũng tăng cao [3]. Tế bào bạch cầu ái toan (eosinophil) cũng là tế bào tác động chính tham gia vào cơ chế bệnh sinh của căn bệnh này [4].
Vì sao hơi nóng và mùi hương có thể gây phản tác dụng?
Nhiều người cho rằng hơi nước ấm và hương thơm từ thảo dược sẽ giúp làm dịu đường thở. Tuy nhiên, niêm mạc mũi của người bệnh viêm mũi có hiện tượng tăng phản ứng quá mức trước các kích thích vật lý từ bên ngoài [5]. Ở người bị viêm mũi dị ứng, các triệu chứng thường bùng phát mạnh sau khi tiếp xúc với các chất kích ứng, sự thay đổi nhiệt độ và độ ẩm, đôi khi còn gây ra biểu hiện nặng nề hơn cả khi tiếp xúc với dị nguyên thực sự [1].
Hiện tượng nhạy cảm với các tác nhân không đặc hiệu này được gọi là tình trạng tăng phản ứng mũi không đặc hiệu [1]. Phản ứng của mũi trước nhiều loại kích thích khác nhau gần như giống hệt nhau, đều dẫn đến ba triệu chứng chính là hắt hơi, chảy nước mũi trong và nghẹt mũi [6]. Các triệu chứng này không chỉ xuất hiện trong phản ứng dị ứng mà còn xảy ra khi thay đổi nhiệt độ đột ngột, hít phải khói kích ứng hoặc một số mùi hương nhất định [6].
Việc xông hơi hoa tím thơm đồng thời tạo ra ba yếu tố nguy cơ: nhiệt độ cao, độ ẩm cao và mùi hương đậm đặc. Các yếu tố này có thể kích hoạt đường dẫn truyền thần kinh ly tâm đến niêm mạc mũi, gây rối loạn thần kinh tự chủ và làm trầm trọng thêm tình trạng sưng nề, nghẹt mũi [5]. Thậm chí, các nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình động vật còn cho thấy khi niêm mạc mũi bị kích thích dị ứng, nhiệt độ da vùng mũi vốn đã tăng lên kèm theo tần suất hắt hơi dày đặc [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về chẩn đoán và kiểm soát triệu chứng?
Trong các tài liệu khoa học được trích dẫn, không có nghiên cứu nào đánh giá tác dụng của hoa tím thơm đối với bệnh viêm mũi dị ứng. Thay vào đó, các nhà khoa học tập trung vào việc phân loại nguyên nhân, đánh giá mức độ viêm qua xét nghiệm tế bào và tìm kiếm các hoạt chất y học giúp ức chế phản ứng viêm tại niêm mạc mũi.
Một nghiên cứu năm 1981 thực hiện trên 270 trường hợp đã sử dụng phương pháp đo khí mũi trước kết hợp với nghiệm pháp kích thích nội mũi để chẩn đoán nguyên nhân gây viêm mũi vận mạch [6]. Kết quả khẳng định niêm mạc mũi phản ứng rất nhạy với sự thay đổi nhiệt độ và mùi hương, gây hắt hơi, chảy dịch và nghẹt mũi [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá tình trạng tăng bạch cầu ái toan trong dịch phết mũi ở 60 bệnh nhân viêm mũi dị ứng (chia làm nhóm gián đoạn và nhóm dai dẳng) so với 20 tình nguyện viên khỏe mạnh [4]. Kết quả cho thấy 40 trên 60 bệnh nhân có kết quả phết mũi bệnh lý, cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [4]. Điểm số bạch cầu ái toan ở nhóm viêm mũi dị ứng gián đoạn cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dai dẳng (p = 0,029), đồng thời có mối tương quan thuận với tổng điểm triệu chứng mũi (r = 0,652; p < 0,05) [4]. Nghiên cứu kết luận xét nghiệm phết mũi rất đơn giản, rẻ tiền, khách quan và nên được đưa vào quy trình chẩn đoán nhưng không đề cập đến liệu pháp thảo dược nào [4].
Bên cạnh đó, môi trường không khí có hạt bụi mịn cũng làm bệnh nặng hơn. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 trên mô hình chuột bị viêm mũi dị ứng (gây mẫn cảm bằng ovalbumin - OVA) đã kiểm tra tác động của hạt bụi mịn đô thị có thể hít vào (PM10) [7]. Chuột được chia thành các nhóm tiếp xúc với OVA đơn thuần, PM10 kết hợp OVA, PM10 đơn thuần và nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý [7]. Sau 24 giờ kể từ lần kích thích cuối, kết quả phân tích hóa mô miễn dịch cho thấy nhóm tiếp xúc kép (PM10 và OVA) có lượng tế bào dương tính với chất gây viêm IL-4 ở niêm mạc mũi cao hơn rõ rệt so với các nhóm khác [7]. Điều này chứng tỏ các hạt có thể hít vào đóng vai trò hiệp đồng với dị nguyên, làm trầm trọng thêm triệu chứng viêm mũi dị ứng [7].
Các hướng điều trị được chứng minh hiệu quả trong nghiên cứu
Thay vì dùng các biện pháp truyền miệng chưa rõ hiệu quả, y học hiện đại tập trung vào các thuốc đối kháng histamine và ức chế chất trung gian gây viêm để cải thiện chất lượng sống cho bệnh nhân [2].
Một tổng quan lâm sàng năm 2000 cho thấy hoạt chất mizolastine (thuốc kháng histamine thế hệ thứ hai có thêm đặc tính ức chế 5-lipoxygenase) dùng liều 10 mg/ngày có hiệu quả giảm đáng kể các triệu chứng ở mũi và mắt trong viêm mũi dị ứng theo mùa so với giả dược [2]. Ở bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa, mizolastine giúp giảm triệu chứng rõ rệt hơn so với cetirizine vào ngày điều trị thứ hai và thứ ba [2]. Đối với viêm mũi dị ứng quanh năm, mizolastine cải thiện đáng kể tình trạng nghẹt mũi, giảm tiết dịch, giảm sưng nề và đổi màu niêm mạc mũi qua nội soi mũi, với hiệu quả duy trì suốt 5 tháng điều trị và tương đương hoặc vượt trội hơn loratadine [2].
Một nghiên cứu năm 2011 trên mô hình chuột gây dị ứng bằng OVA đã kiểm tra tác dụng của olopatadine (thuốc chống dị ứng có tác dụng đối kháng thụ thể histamine H1) bằng phương pháp chụp ảnh nhiệt [3]. Kết quả cho thấy olopatadine làm giảm tần suất hắt hơi, giảm sự gia tăng nhiệt độ da vùng mũi và ức chế sự gia tăng nồng độ NGF cùng VEGF trong dịch rửa mũi [3].
Một nghiên cứu thực nghiệm khác năm 2004 trên chuột (chia làm 3 nhóm: 8 con nhóm chứng, 12 con nhóm dị ứng, 6 con nhóm dị ứng được điều trị bằng độc tố botulinum tuýp A - BTX-A) cũng mang lại kết quả đáng chú ý [8]. Việc áp dụng BTX-A tại chỗ giúp giảm đáng kể lượng dịch tiết mũi (P < 0,05), làm mất tình trạng phù nề và thâm nhiễm tế bào viêm, đồng thời làm giảm mật độ các sợi thần kinh phản ứng miễn dịch VIP ở niêm mạc mũi, từ đó giảm độ nhạy cảm của tế bào thần kinh cảm giác [8]. Tuy nhiên, cả hai nghiên cứu về olopatadine (đo nhiệt độ) và BTX-A đều mới dừng lại ở mô hình chuột thực nghiệm trong phòng thí nghiệm [3], [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi tự xử lý nghẹt mũi tại nhà
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi chứng nghẹt mũi, chảy nước mũi với cảm lạnh thông thường rồi tự ý xông hơi. Thực tế, viêm mũi do virus (cảm lạnh) thường chỉ kéo dài từ 7 đến 10 ngày [1]. Nếu tình trạng viêm mũi kéo dài dai dẳng và không có triệu chứng nhiễm trùng toàn thân như sốt hay mệt mỏi, người bệnh cần được phân biệt rõ giữa viêm mũi nhiễm trùng, viêm mũi dị ứng, viêm mũi không dị ứng và viêm mũi xoang mạn tính để có hướng xử lý đúng [1].
Hiểu lầm thứ hai là lạm dụng các loại thuốc nhỏ mũi, xịt mũi co mạch để thông mũi nhanh. Tài liệu y khoa năm 2013 cảnh báo việc sử dụng lặp đi lặp lại và kéo dài các thuốc thông mũi tại chỗ sẽ gây ra tình trạng "viêm mũi do thuốc" (rhinitis medicamentosa), khiến người bệnh bị nghẹt mũi dội ngược nặng nề hơn [5].
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng hương hoa tự nhiên luôn an toàn cho đường thở. Như đã phân tích, phấn hoa là một trong những dị nguyên hàng đầu gây viêm mũi dị ứng [1]. Việc đun nấu hoa để hít trực tiếp hơi nước mang theo các phân tử hương hoặc cặn phấn hoa vào sâu trong hốc mũi đang viêm có thể kích발 cơn hắt hơi và phù nề cấp tính [1], [6].
Ai nên thận trọng khi áp dụng các phương pháp tác động vào mũi?
Những người có tiền sử gia đình mắc bệnh dị ứng hoặc đã được chẩn đoán viêm mũi dị ứng qua xét nghiệm lẩy da cần tuyệt đối thận trọng với các liệu pháp hương thơm và hơi nhiệt [1]. Nhóm đối tượng này có niêm mạc mũi rất dễ bị kích hoạt bởi mùi lạ và sự thay đổi nhiệt độ, độ ẩm [1], [6].
Phụ nữ mang thai cũng là nhóm cần lưu ý đặc biệt. Trong thai kỳ, sự thay đổi nội tiết tố có thể gây ra tình trạng viêm mũi thai kỳ (thường tự khỏi sau sinh 2 tuần), và nguy cơ mắc viêm xoang ở phụ nữ mang thai cao gấp 6 lần bình thường [5]. Do đó, thai phụ bị nghẹt mũi không nên tự ý xông các loại thảo dược chưa rõ tính an toàn mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ.
Người cao tuổi hoặc người đang dùng thuốc điều trị bệnh nền như thuốc ức chế men chuyển (ACE) trị tăng huyết áp, thuốc ức chế chọn lọc phosphodiesterase-5, thuốc đối kháng thụ thể alpha cũng có thể bị nghẹt mũi do tác dụng phụ của thuốc [5]. Ngoài ra, những người làm việc trong môi trường tiếp xúc hóa chất, bụi ngũ cốc, bụi gỗ (viêm mũi nghề nghiệp) hoặc người có bất thường giải phẫu mũi như polyp mũi, lệch vách ngăn cần đi khám chuyên khoa thay vì tự xông mũi tại nhà [5].
Cách chăm sóc mũi an toàn và thực tế trong đời sống
Để kiểm soát triệu chứng hắt hơi, nghẹt mũi một cách khoa học, bước quan trọng nhất là hạn chế tiếp xúc với các dị nguyên trong không khí như bụi nhà, nấm mốc, lông thú cưng và phấn hoa [1]. Khi ra ngoài, đặc biệt tại các đô thị nhiều khói bụi, người bệnh nên đeo khẩu trang kín để ngăn chặn các hạt bụi mịn phối hợp với dị nguyên tấn công niêm mạc mũi [7].
Trong sinh hoạt hàng ngày, cần giữ ấm cơ thể và tránh thay đổi nhiệt độ, độ ẩm môi trường đột ngột (như bước từ phòng điều hòa lạnh ra ngoài trời nắng nóng hoặc xông hơi nước quá nóng) [1], [5]. Giữ không gian sống thông thoáng, uống đủ nước và vệ sinh mũi nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý đẳng trương ở nhiệt độ phòng là cách an toàn để làm sạch dịch nhầy mà không gây kích ứng nhiệt.
Khi các triệu chứng nghẹt mũi, chảy nước mũi kéo dài trên 10 ngày ảnh hưởng đến giấc ngủ và sinh hoạt, người bệnh nên đến cơ sở y tế để thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán chính xác như xét nghiệm lẩy da hoặc phết tế bào dịch mũi [1], [4]. Bác sĩ sẽ chỉ định các loại thuốc kháng histamine hoặc thuốc chống viêm phù hợp với tình trạng bệnh, tuyệt đối không tự ý dùng thuốc nhỏ mũi co mạch kéo dài [2], [5].
Tóm lại, xông hơi hoa tím thơm chưa có bằng chứng khoa học chứng minh giúp giảm nghẹt mũi ở người viêm mũi dị ứng, thậm chí hơi nóng và mùi hương còn có thể làm niêm mạc mũi sưng nề nặng hơn. Người bệnh nên ưu tiên tránh xa tác nhân gây dị ứng, bảo vệ đường thở khỏi bụi mịn và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.