Nhiều người có thói quen ăn hoa quả ngay sau bữa cơm hoặc dùng nước cam, bưởi để tráng miệng và thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, không ít người sau khi ăn lại cảm thấy nóng rát vùng ngực, ợ chua và khó chịu ở cổ họng.
Người bị trào ngược dạ dày thực quản (GERD) không cần phải kiêng toàn bộ trái cây. Nguyên tắc là hạn chế nhóm quả có múi, giàu axit và ưu tiên nhóm quả ít chua như chuối, táo hay lê [1].
Vì sao trái cây có múi kích hoạt cơn trào ngược?
Trái cây có múi gồm cam, chanh, bưởi, quýt vốn chứa hàm lượng axit tự nhiên cao. Khi nạp vào cơ thể, các loại thực phẩm này tác động đến đường tiêu hóa theo nhiều cơ chế khác nhau [2].
Thứ nhất, tính axit của nhóm quả này có động học tiêu hóa khác với các chất lỏng trung tính về pH, dễ làm trầm trọng thêm triệu chứng bệnh [3]. Axit kích thích trực tiếp lên các thụ thể cảm giác tại niêm mạc thực quản, gây cảm giác xót và nóng rát [2].
Thứ hai, nhóm quả có múi làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới (LES) hoặc làm chậm quá trình làm rỗng của dạ dày [4]. Cơ thắt thực quản dưới hoạt động như một chiếc van một chiều ngăn dịch vị trào ngược lên. Khi áp lực cơ thắt suy giảm, van mở lỏng lẻo khiến dịch axit từ dạ dày dễ dàng tràn ngược lên ống thực quản [2], [4].
Bên cạnh đó, việc nạp thực phẩm chua còn có thể kích thích tăng tiết dịch vị trong dạ dày [2]. Toàn bộ các yếu tố này kết hợp khiến tình trạng trào ngược trở nên nặng nề hơn.
Nghiên cứu dịch tễ và thử nghiệm lâm sàng nói gì?
Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ trái cây có múi và triệu chứng trào ngược đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo khoa học.
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2021 chỉ ra rằng việc tiêu thụ trái cây có múi hàng ngày làm tăng nguy cơ mắc trào ngược dạ dày thực quản [4]. Báo cáo xác nhận nhóm quả này làm giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới và kéo dài thời gian lưu giữ thức ăn trong dạ dày [4].
Tại Iran, một nghiên cứu cắt ngang so sánh tiến hành trong giai đoạn 2014-2015 trên 505 người (gồm 285 bệnh nhân trào ngược và 220 người không mắc bệnh) đã phân tích chi tiết thói quen ăn uống [5]. Kết quả ở mô hình hiệu chỉnh cho thấy, thói quen ăn trái cây có múi giữa các bữa ăn làm tăng nguy cơ trào ngược dạ dày với tỷ số chênh OR = 2,22 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,30 - 3,81) [5]. Nghiên cứu cũng xác định béo bụng và ăn quả có múi giữa bữa là hai yếu tố độc lập liên quan đến bệnh [5].
Đặc biệt, trái cây có múi còn ảnh hưởng rõ rệt đến tỷ lệ tái phát bệnh sau điều trị. Một nghiên cứu đoàn hệ năm 2017 theo dõi 83 bệnh nhân chăm sóc ban đầu được điều trị trào ngược bằng omeprazole trong 4 tuần [6]. Trong số 74 người đáp ứng tốt (chiếm 89,16%), tỷ lệ tái phát triệu chứng chung là 66,21% (48,64% tái phát ở tuần thứ 4 và 17,57% ở tuần thứ 12 sau ngừng thuốc) [6]. Đáng chú ý, phân tích đa biến tại thời điểm 12 tuần chỉ ra rằng việc tiêu thụ trái cây có múi làm tăng nguy cơ tái phát bệnh với tỷ số chênh rất cao OR = 14,76 (95% CI: 1,90 - 114,57) [6].
Nghiên cứu công bố năm 2014 khảo sát nhóm bệnh nhân có triệu chứng trào ngược từ trung bình đến nặng ghi nhận họ ít tiêu thụ trái cây có múi hơn nhóm chứng khỏe mạnh (OR = 0,62; 95% CI: 0,41 - 0,94) [7]. Điều này phản ánh thực tế bệnh nhân trào ngược nặng thường chủ động kiêng loại quả này do nhận thấy triệu chứng tăng lên rõ rệt khi ăn [7], [4]. Nghiên cứu năm 2014 của tác giả khác cũng cho thấy bệnh nhân trào ngược thường xuyên ăn quả có múi, nước ép quả có múi, cà chua hơn người khỏe mạnh và thường báo cáo bùng phát triệu chứng sau khi ăn đồ chua [2].
Nguy cơ mòn men răng do axit trào ngược và trái cây chua
Không chỉ tổn hại thực quản, tính axit kết hợp giữa dịch vị và hoa quả còn đe dọa sức khỏe răng miệng. Mòn răng là một biến chứng ngoài tiêu hóa thường gặp ở bệnh nhân trào ngược [8].
Một nghiên cứu cắt ngang năm 2020 trên các bệnh nhân có triệu chứng ợ nóng so sánh đối tượng người Pháp và Romania ghi nhận: nhóm người Pháp có tần suất trào ngược cao hơn đồng thời tiêu thụ trái cây có múi nhiều hơn đáng kể so với người Romania (82% so với 65%, p = 0,02) [8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở nhóm bệnh nhân này, việc sử dụng trái cây chua hoặc đồ uống có tính axit liên quan mật thiết đến hiện tượng mòn men răng [8].
Chỉ số pH trong khoang miệng thấp hơn ở bệnh nhân trào ngược khẳng định nguy cơ cao bị mòn men răng [8]. Ngược lại, việc dùng thuốc kháng axit có tác dụng bảo vệ men răng trước tác động của dòng trào ngược [8].
Giá trị thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Mặc dù nhiều dữ liệu cảnh báo tác động tiêu cực của quả có múi, các tài liệu y khoa cập nhật cho thấy mối liên hệ giữa các loại thực phẩm kích thích và trào ngược vẫn có tính không đồng nhất giữa các nghiên cứu [1], [3].
Nghiên cứu tổng quan năm 2021 và tài liệu tổng quan năm 2025 đều nhấn mạnh rằng bằng chứng chính thức về việc kiêng tuyệt đối đồ chua hay đồ uống có tính axit vẫn còn cho kết quả trái chiều hoặc còn hạn chế về thời gian theo dõi [1], [3]. Nghiên cứu năm 2014 cũng lưu ý một nghiên cứu trước đó từng ghi nhận việc dùng thường xuyên quả có múi và nước ép đã được điều chỉnh độ pH lại có vai trò bảo vệ ở người nhạy cảm với axit, cho thấy ngoài tính axit thì các hợp chất khác trong quả cũng có thể đóng góp vai trò nhất định [4].
Chính vì vậy, các hướng dẫn điều trị hiện đại không khuyến nghị cấm đoán đại trà một cách cực đoan [1]. Thay vào đó, chuyên gia đề xuất cá nhân hóa chế độ ăn: người bệnh tự xác định và loại bỏ những thực phẩm gây kích hoạt triệu chứng rõ rệt trên cơ thể mình [1], [3].
Hiểu lầm thường gặp khi chọn hoa quả
Nhiều người lầm tưởng mắc trào ngược dạ dày thì phải cắt bỏ toàn bộ trái cây tươi. Đây là quan niệm sai lầm khiến cơ thể thiếu hụt nguồn vitamin và chất xơ tự nhiên.
Thực tế, chỉ nhóm hoa quả có tính axit cao mới là tác nhân phổ biến gây giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới và kích thích niêm mạc [2], [1], [4]. Người bệnh hoàn toàn có thể thay thế bằng các loại quả ít axit hơn như chuối, táo hoặc lê để vừa đảm bảo dinh dưỡng vừa cải thiện sự tuân thủ chế độ ăn [1].
Một hiểu lầm khác là ăn hoa quả vào thời điểm nào trong ngày cũng như nhau. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng việc ăn trái cây có múi vào giữa các bữa ăn độc lập làm tăng nguy cơ mắc trào ngược với tỷ số chênh OR = 2,22 [5]. Khi bụng rỗng giữa hai bữa, lượng axit bổ sung từ trái cây chua tác động trực tiếp lên niêm mạc dạ dày và thực quản mà không có thức ăn trung hòa.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán trào ngược dạ dày thực quản mức độ từ trung bình đến nặng cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng quả chua nạp vào [7].
Người vừa hoàn thành đợt điều trị bằng thuốc ức chế bơm proton (PPI) như omeprazole cần hết sức lưu ý. Thói quen tiếp tục ăn trái cây có múi trong giai đoạn này làm tăng nguy cơ tái phát triệu chứng lên gấp 14,76 lần [6].
Bên cạnh đó, người có dấu hiệu tổn thương men răng, ê buốt răng đi kèm ợ nóng cũng cần ngừng sử dụng nước ép và hoa quả chua để ngăn ngừa tổn thương tiến triển [8]. Những người có bệnh lý dạ dày nền hoặc đang dùng thuốc giảm đau kháng viêm NSAIDs cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao tái phát khi kết hợp với đồ chua [6].
Gợi ý lựa chọn và sử dụng trái cây an toàn
Để vừa hấp thu dinh dưỡng từ hoa quả vừa bảo vệ dạ dày, người bệnh nên áp dụng các giải pháp thực tế sau:
- Chuyển đổi thông minh: Thay thế cam, chanh, bưởi, quýt bằng các loại quả có tính axit thấp như chuối, táo hoặc lê [1].
- Thời điểm dùng: Tuyệt đối không ăn hoa quả chua giữa các bữa ăn khi bụng đang đói [5]. Tránh ăn trái cây gần giờ đi ngủ; duy trì khoảng cách ít nhất 2 đến 3 giờ giữa bữa ăn cuối cùng và lúc nằm ngủ [1].
- Chia nhỏ khẩu phần: Ăn chậm và chia thành các phần nhỏ thay vì ăn dồn một lượng lớn trái cây trong một lần [1].
- Lối sống phối hợp: Giảm cân nếu thừa cân hoặc béo bụng [1], [5], [3]. Kê cao đầu giường và nằm nghiêng sang bên trái khi ngủ [1]. Áp dụng bài tập thở cơ hoành để hỗ trợ tăng áp lực cơ thắt thực quản dưới khi hít vào và giảm số cơn trào ngược sau ăn [1].
Người bệnh trào ngược không cần kiêng khem toàn bộ trái cây mà chỉ cần điều chỉnh linh hoạt. Việc lắng nghe cơ thể, thay thế quả chua bằng các loại quả lành tính như táo, chuối, lê và duy trì thói quen sinh hoạt khoa học là giải pháp bền vững giúp kiểm soát trào ngược hiệu quả [1]. Khi có triệu chứng kéo dài hoặc đang dùng thuốc điều trị, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn cụ thể.
