Người cao tuổi mắc tiểu đường có nên áp dụng thực dưỡng giảm cân?

Nhiều người cao tuổi khi phát hiện mắc đái tháo đường thường mang tâm lý lo lắng và tìm đến các biện pháp ăn kiêng khắt khe. Trong số đó, chế độ ăn thực dưỡng nhằm mục đích giảm cân nhanh chóng được truyền tai nhau như một giải pháp thanh lọc cơ thể.

Tuy nhiên, người cao tuổi mắc đái tháo đường tuyệt đối không nên tự ý áp dụng chế độ ăn thực dưỡng kiêng khem nghiêm ngặt để giảm cân. Việc cắt bỏ hoàn toàn nguồn đạm động vật giàu giá trị sinh học như thịt, trứng, sữa sẽ đẩy nhanh tốc độ teo cơ, khiến việc kiểm soát đường huyết trở nên trầm trọng hơn ^[1], ^[2].

Mối liên hệ nguy hiểm giữa đái tháo đường và teo cơ

Đái tháo đường và teo cơ (sarcopenia) là hai bệnh lý phổ biến ở tuổi già, có tác động qua lại rất chặt chẽ ^[1]. Người cao tuổi mắc đái tháo đường type 2 có nguy cơ bị teo cơ cao gấp đôi so với người không mắc bệnh ^[3]. Teo cơ đặc trưng bởi tình trạng suy giảm tiến triển khối lượng, sức mạnh và chức năng của hệ cơ bắp ^[1].

Tình trạng đường huyết cao kết hợp với hiện tượng đề kháng insulin mạn tính làm tổn thương quá trình tổng hợp tế bào cơ ^[4], ^[3]. Cơ bắp vốn là nơi tiêu thụ phần lớn lượng đường tự do trong máu. Khi khối cơ suy giảm, cơ thể mất đi cơ quan dự trữ và chuyển hóa glucose quan trọng, dẫn đến tình trạng đường huyết càng khó kiểm soát ^[1], ^[5].

Vòng xoắn bệnh lý này khiến người bệnh vừa suy giảm sức đề kháng, vừa đối mặt với nhiều biến chứng nguy hiểm ^[1]. Do đó, duy trì khối lượng cơ bắp phải là mục tiêu điều trị song hành với việc hạ đường huyết ở bệnh nhân lớn tuổi ^[1], ^[2].

Cơ chế khiến cơ bắp thoái hóa nhanh chóng

Quá trình lão hóa tự nhiên vốn đã làm suy giảm khối lượng cơ bắp, nhưng bệnh đái tháo đường đẩy nhanh tốc độ này một cách đáng kể ^[3]. Ở người bình thường, tốc độ suy giảm khối nạc chi dưới chỉ khoảng 0,15 kg mỗi năm (tương đương 0,7%), trong khi ở bệnh nhân đái tháo đường, con số này lên tới khoảng 0,2 kg mỗi năm (khoảng 1%) ^[3].

Cơ chế bệnh sinh cho thấy sự đề kháng insulin cản trở dưỡng chất đi vào nuôi dưỡng tế bào cơ ^[4], ^[6]. Đồng thời, tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp và sự tích tụ của các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) làm gia tăng quá trình phá hủy cấu trúc cơ ^[4], ^[5]. Rối loạn chức năng ty thể cũng được xác định là nguyên nhân chính thúc đẩy quá trình lão hóa và teo cơ bắp ^[7], ^[3].

Khi các con đường truyền tín hiệu nội bào bị xáo trộn, sự cân bằng giữa quá trình tổng hợp và phân hủy protein bị phá vỡ ^[3], ^[8]. Cơ thể bắt đầu tiêu hủy protein trong cơ nhanh hơn khả năng tự tái tạo, dẫn đến tình trạng teo cơ tiến triển ^[6], ^[3].

Các bằng chứng khoa học về teo cơ ở người cao tuổi

Nhiều nghiên cứu quy mô đã làm rõ mức độ nghiêm trọng của hội chứng suy giảm cơ bắp ở người lớn tuổi mắc các bệnh chuyển hóa.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 trên đối tượng người cao tuổi sinh sống tại cộng đồng đã xác định đái tháo đường là một yếu tố độc lập thúc đẩy teo cơ ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng bên cạnh đái tháo đường, các yếu tố như chán ăn, chế độ ăn thất thường và giảm lượng dinh dưỡng nạp vào cơ thể đều trực tiếp gây suy giảm khối lượng và chức năng cơ bắp ^[6].

Nghiên cứu về chức năng ty thể công bố năm 2023 nhấn mạnh teo cơ làm tăng nguy cơ suy giảm khả năng vận động và chấn thương do té ngã ^[7]. Nghiên cứu này ghi nhận hiện chưa có loại thuốc đặc hiệu nào được phê duyệt để điều trị teo cơ, do đó can thiệp dinh dưỡng và kiểm soát chế độ ăn là hướng đi thiết yếu để bảo vệ cơ bắp ^[7].

Một tổng quan năm 2022 về chiến lược vận động và dinh dưỡng cho thấy mối quan hệ hai chiều giữa đái tháo đường type 2 và teo cơ ^[2]. Can thiệp dinh dưỡng tập trung vào protein hoặc các axit amin cùng chế độ tập luyện kết hợp đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi khối cơ và ổn định đường huyết ^[2].

Báo cáo năm 2020 về tác động của các thuốc đái tháo đường cũng ghi nhận tỷ lệ mắc teo cơ đặc biệt cao ở những bệnh nhân kiểm soát đường huyết kém ^[8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh nhân béo phì đi kèm teo cơ có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao gấp 2,63 lần so với nhóm béo phì nhưng không bị teo cơ ^[8].

Sai lầm khi áp dụng thực dưỡng giảm cân

Phương pháp thực dưỡng thông thường tập trung nhiều vào ngũ cốc nguyên cám và rau củ, đồng thời loại bỏ phần lớn hoặc hoàn toàn thịt, trứng, sữa. Đối với người cao tuổi mắc đái tháo đường, đây là một sai lầm nghiêm trọng về mặt dinh dưỡng.

Cơ thể người già vốn giảm khả năng hấp thu và tổng hợp chất đạm. Khi cắt bỏ nguồn đạm sinh học cao từ động vật, cơ thể không nhận đủ lượng axit amin thiết yếu để bù đắp cho lượng cơ mất đi hàng ngày ^[2], ^[3]. Tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng này kích thích quá trình tự phân hủy protein cơ bắp để lấy năng lượng, gây teo cơ trầm trọng ^[6], ^[3].

Nhiều người lầm tưởng rằng giảm được số cân nặng hiển thị trên bàn cân là dấu hiệu bệnh tình đang thuyên giảm. Trên thực tế, sụt cân do thực dưỡng kiêng khem chủ yếu là mất khối cơ và nước, trong khi khối mỡ nội tạng vẫn tồn tại. Việc mất cơ khiến khả năng vận động suy giảm, làm tăng nguy cơ té ngã và tàn phế ^[7], ^[6], ^[8].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Người cao tuổi mắc đái tháo đường type 2 kèm theo tình trạng kiểm soát đường huyết kém là nhóm đối tượng có nguy cơ teo cơ cao nhất, tuyệt đối không được tự ý ăn kiêng ^[3], ^[8]. Bất kỳ sự thiếu hụt dinh dưỡng nào ở nhóm này cũng khiến khối cơ suy thoái nhanh chóng ^[6].

Những người cao tuổi đã có tiền sử té ngã hoặc đang mắc kèm các bệnh lý xương khớp, loãng xương cũng cần hết sức lưu ý ^[6]. Giảm khối lượng cơ sẽ làm khớp mất điểm tựa chịu lực, làm tăng nguy cơ gãy xương và mất khả năng đi lại độc lập ^[6].

Người cao tuổi có triệu chứng chán ăn hoặc mắc các bệnh mạn tính về tim mạch, hô hấp cũng phải tránh xa các chế độ ăn cắt giảm năng lượng ^[6]. Sự phá hủy protein cơ bắp quá mức ở người bệnh tim mạch sẽ trở nên tồi tệ hơn nếu không được bổ sung đủ đạm ^[6].

Người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng trước khi thay đổi bất kỳ chế độ ăn nào.

Hướng dẫn chăm sóc và dinh dưỡng thực tế

Để bảo tồn khối lượng cơ bắp và kiểm soát đường huyết, người cao tuổi cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng cân bằng và đủ chất ^[1], ^[2].

Về lượng đạm, các can thiệp dinh dưỡng cho thấy việc duy trì lượng protein nạp vào ở mức trên 1 g/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày là chiến lược an toàn và hiệu quả để đồng thời kiểm soát đái tháo đường và teo cơ ^[2]. Bữa ăn cần đa dạng nguồn đạm, ưu tiên protein chất lượng cao có đủ axit amin thiết yếu từ thịt nạc, cá, trứng, sữa cùng đạm thực vật ^[1], ^[2].

Về chế độ tập luyện, người bệnh nên áp dụng phác đồ kết hợp giữa các bài tập aerobic (như đi bộ, đạp xe) và bài tập kháng lực (như nâng tạ nhẹ, kéo dây thun đàn hồi) ^[2]. Tập luyện thường xuyên giúp điều hòa đường huyết và làm giảm tốc độ suy thoái cơ bắp ^[2].

Thay đổi lối sống thông qua vận động thể lực và chế độ ăn cân bằng là biện pháp then chốt để phục hồi chức năng cơ bắp, ngăn chặn biến chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi ^[1], ^[2].