Nhiều người cao tuổi thường tìm đến các viên uống bổ sung vitamin C với hy vọng làm chậm quá trình lão hóa mắt và giữ cho đôi mắt sáng khỏe. Đục thủy tinh thể là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm thị lực ở người già, khiến mối quan tâm về các biện pháp phòng ngừa tự nhiên ngày càng gia tăng [1]. Liệu việc uống vitamin C mỗi ngày có thực sự giúp ngăn chặn căn bệnh này như lời đồn?
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Chưa thể khẳng định uống vitamin C giúp giảm đục thủy tinh thể, thậm chí việc lạm dụng liều cao còn tiềm ẩn nhiều rủi ro [2, 5]. Mặc dù chế độ ăn giàu dinh dưỡng và nồng độ vitamin C trong cơ thể có liên quan đến việc bảo vệ mắt trong các nghiên cứu quan sát, nhưng các thử nghiệm lâm sàng can thiệp lại cho thấy kết quả rất mâu thuẫn [2].
Vì sao mắt cần duy trì nồng độ vitamin C?
Căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) được công nhận rộng rãi là một yếu tố quan trọng dẫn đến sự hình thành và tiến triển của đục thủy tinh thể do tuổi tác [1]. Khi các gốc tự do tích tụ trong nhãn cầu, chúng phá hủy các cấu trúc protein trong thể thủy tinh, khiến thủy tinh thể mất đi độ trong suốt tự nhiên và dần chuyển sang mờ đục [3, 4].
Vì vậy, các chất chống oxy hóa tự nhiên, đặc biệt là vitamin C, đã được đưa vào nhiều nghiên cứu nhằm tìm kiếm giải pháp làm chậm quá trình thoái hóa này [3, 4]. Thể thủy tinh và dịch trong mắt vốn cần duy trì nồng độ chất chống oxy hóa nhất định để trung hòa các gốc tự do phát sinh từ ánh sáng và quá trình chuyển hóa tế bào [2].
Những nghiên cứu quan sát mở ra nhiều hy vọng
Ý tưởng bổ sung vitamin C xuất phát từ hàng loạt nghiên cứu quan sát dịch tễ học ghi nhận sự liên hệ tích cực giữa lượng vitamin C nạp vào và sức khỏe của thể thủy tinh [2].
Một nghiên cứu cắt ngang (nghiên cứu INDEYE) trên 1.443 người dân nông thôn Ấn Độ trên 50 tuổi ghi nhận những người có nồng độ vitamin C huyết tương ở nhóm cao nhất giảm khoảng 40% nguy cơ mắc đục thủy tinh thể vỏ (OR = 0,62; khoảng tin cậy 95% CI: 0,40-0,96) so với nhóm thấp nhất [3]. Phân tích mở rộng trên một nhóm thuần tập lớn hơn gồm 5.638 người cao tuổi Ấn Độ cũng ủng hộ kết quả này, khi nồng độ vitamin C huyết tương cao nhất giúp giảm 35% nguy cơ đục thủy tinh thể vỏ (95% CI: 0,50-0,85) [3].
Tại Mỹ, dự án Dinh dưỡng Thị lực (NVP) thuộc Nghiên cứu Sức khỏe Y tá theo dõi những phụ nữ từ 60 tuổi trở xuống [3]. Kết quả cho thấy người tiêu thụ ít nhất 363 mg vitamin C mỗi ngày giảm 57% nguy cơ phát triển đục thủy tinh thể vỏ so với người tiêu thụ dưới 140 mg mỗi ngày [3]. Những người dùng vitamin C bổ sung trong ít nhất 10 năm có tỷ lệ đục thể thủy tinh thể vỏ thấp hơn đáng kể so với người không dùng (OR = 0,40; 95% CI: 0,18-0,87) [3].
Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu thực hiện từ năm 1980 với 50.828 nữ y tá Mỹ theo dõi trong 8 năm cũng ghi nhận nguy cơ phẫu thuật đục thủy tinh thể thấp hơn 45% ở những phụ nữ dùng chất bổ sung vitamin C từ 10 năm trở lên (nguy cơ tương đối RR = 0,55; 95% CI: 0,32-0,96) [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ ra lượng vitamin C hấp thu trực tiếp từ chế độ ăn đơn thuần lại không cho thấy mối liên hệ rõ rệt trong các phân tích đa biến [4]. Hơn nữa, phân tích tổng hợp các nghiên cứu quan sát chỉ ra rằng lượng tiêu thụ trên 135 mg/ngày hoặc nồng độ máu đạt 6 muM có thể liên quan tới việc giảm khoảng 40% nguy cơ đục thủy tinh thể nhân [3].
Khi thử nghiệm can thiệp thực tế cho kết quả trái ngược
Dù các số liệu quan sát ban đầu rất hứa hẹn, các thử nghiệm lâm sàng can thiệp dài hạn lại không đem lại kết quả như kỳ vọng [2]. Các chuyên gia nhận thấy việc bổ sung vitamin C kéo dài đến 6,5 năm hầu như đem lại rất ít hoặc không có lợi ích [2].
Cụ thể, nghiên cứu đục thủy tinh thể Linxian thực hiện trên 3.249 người từ 45 đến 74 tuổi tại khu vực thiếu hụt dinh dưỡng ở Trung Quốc [2]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống giả dược hoặc công thức kết hợp vitamin C và khoáng chất liều gấp 2 đến 3 lần nhu cầu khuyến nghị hàng ngày của Mỹ [2]. Sau thời gian theo dõi can thiệp kéo dài tới 7 năm, công thức chứa vitamin C hoàn toàn không làm giảm tỷ lệ mắc đục thủy tinh thể [2].
Tương tự, Nghiên cứu Bệnh Mắt Liên quan đến Tuổi tác (AREDS) theo dõi 4.629 người từ 55 đến 80 tuổi tại Mỹ [2]. Nhóm nghiên cứu cho người tham gia uống viên chống oxy hóa liều cao chứa 500 mg vitamin C, 400 IU vitamin E và 15 mg beta-carotene mỗi ngày [2]. Kết quả ở nhóm người cao tuổi có dinh dưỡng đầy đủ này cho thấy công thức liều cao không có tác dụng đối với nguy cơ phát triển hay tiến triển của bất kỳ loại đục thủy tinh thể nào [2].
Tại châu Âu và Mỹ, thử nghiệm REACT trên 445 người trên 40 tuổi dùng hỗn hợp chống oxy hóa (chứa 750 mg vitamin C, 18 mg beta-carotene và 600 mg vitamin E) mỗi ngày [2]. Kết quả ghi nhận lợi ích khiêm tốn ở nhóm người Mỹ nhưng hoàn toàn không mang lại lợi ích đáng kể trong việc giảm tiến triển đục thủy tinh thể ở nhóm người Anh [2]. Một nghiên cứu cắt ngang khác tại Sheffield (Anh) trên 372 người từ 66 đến 75 tuổi cũng chỉ ra rằng nồng độ vitamin C cao trong huyết tương không hề liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc bất kỳ dạng đục thủy tinh thể nào [5].
Nguy cơ tăng biến chứng khi tự ý dùng vitamin C liều cao
Không chỉ thiếu chứng cứ bảo vệ rõ ràng qua các thử nghiệm can thiệp, việc tự ý uống viên vitamin C liều cao còn có thể gây hại cho mắt ở người cao tuổi [2, 5].
Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu lớn trên 24.593 phụ nữ Thụy Điển từ 49 đến 83 tuổi theo dõi suốt 8,2 năm đã ghi nhận 2.497 ca phẫu thuật đục thủy tinh thể [6]. Kết quả phân tích đa biến cho thấy người dùng viên bổ sung vitamin C liều cao (khoảng 1.000 mg) có nguy cơ phẫu thuật đục thủy tinh thể cao hơn 25% so với người không dùng (tỷ số nguy cơ HR = 1,25; 95% CI: 1,05-1,50) [6]. Nếu thời gian sử dụng kéo dài trên 10 năm trước đó, nguy cơ này là 1,46 (95% CI: 0,93-2,31) [6].
Đặc biệt, ở nhóm phụ nữ từ 65 tuổi trở lên, việc uống viên bổ sung vitamin C làm tăng nguy cơ đục thủy tinh thể tới 38% (95% CI: 12%-69%) [6]. Khi kết hợp cùng các liệu pháp khác, rủi ro còn tăng cao hơn: người dùng đồng thời vitamin C và liệu pháp thay thế hormone tăng nguy cơ lên 56% (95% CI: 20%-102%), trong khi người dùng kèm corticosteroid có nguy cơ tăng gần gấp đôi với HR là 1,97 (95% CI: 1,35-2,88) [6].
Tác động bất lợi này cũng được ghi nhận ở nam giới [7]. Nghiên cứu theo dõi 31.120 nam giới Thụy Điển từ 45 đến 79 tuổi trong giai đoạn 1998-2006 phát hiện 2.963 ca đục thủy tinh thể mới [7]. Nam giới chỉ sử dụng viên bổ sung vitamin C đơn lẻ liều cao có nguy cơ mắc bệnh cao hơn 21% (HR = 1,21; 95% CI: 1,04-1,41) so với người không dùng [7]. Nhóm dùng trên 10 năm có nguy cơ tăng 36% (HR = 1,36; 95% CI: 1,02-1,81) [7]. Mức độ rủi ro tăng vọt ở nam giới trên 65 tuổi (HR = 1,92; 95% CI: 1,41-2,60) và những người đang sử dụng corticosteroid (HR = 2,11; 95% CI: 1,48-3,02) [7].
Hiểu lầm thường gặp về việc uống vitamin để sáng mắt
Nhiều người lầm tưởng rằng đã là vitamin thì uống càng nhiều càng bổ, hoặc dùng viên vitamin liều cao sẽ nhanh chóng chặn đứng quá trình mờ mắt của tuổi già [2, 5]. Thực tế, các nghiên cứu trên động vật thí nghiệm đã chứng minh liều cao vitamin C có thể gây ra những tác động tiêu cực đối với thể thủy tinh [6].
Một hiểu lầm phổ biến khác là bổ sung bất kỳ loại vitamin nào cũng ngăn ngừa được việc phải mổ mắt [3, 7]. Nghiên cứu tiền cứu trên 47.152 nữ y tá Mỹ theo dõi suốt 12 năm ghi nhận 1.377 ca phẫu thuật đục thủy tinh thể, cho thấy việc dùng vitamin tổng hợp hay viên bổ sung vitamin C, E, A riêng rẽ không hề làm giảm nguy cơ đục thủy tinh thể cần phẫu thuật, kể cả khi dùng trên 10 năm (RR = 0,95; 95% CI: 0,76-1,20) [8].
Bên cạnh đó, phân tích tổng hợp năm 2014 gồm 12 nghiên cứu đoàn hệ và 2 nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên chỉ ra rằng mặc dù viên bổ sung vitamin/khoáng chất tổng hợp có thể giảm nguy cơ đục thủy tinh thể nhân (RR = 0,73) và đục thủy tinh thể vỏ (RR = 0,81), chúng hoàn toàn không làm giảm nguy cơ đục bao sau (RR = 0,96) hay giảm tỷ lệ phải phẫu thuật lấy thủy tinh thể (RR = 1,00; 95% CI: 0,92-1,08) [1].
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi muốn dùng viên bổ sung?
Dựa trên dữ liệu lâm sàng và dịch tễ học, việc tự ý dùng các loại viên uống vitamin C đơn lẻ liều cao là điều người cao tuổi không nên làm [2, 5]. Những nhóm đối tượng sau đây cần hết sức cẩn trọng:
Người trên 65 tuổi là đối tượng đầu tiên cần lưu ý, bởi đây là độ tuổi mà việc dùng vitamin C bổ sung làm tăng nguy cơ đục thủy tinh thể rõ rệt nhất ở cả hai giới [2, 5].
Những người đang điều trị bằng thuốc corticosteroid tuyệt đối không nên tự ý bổ sung vitamin C liều cao [2, 5]. Nghiên cứu chỉ ra sự kết hợp này làm tăng nguy cơ đục thủy tinh thể lên từ 1,97 đến 2,11 lần [2, 5].
Phụ nữ cao tuổi đang sử dụng liệu pháp hormone thay thế cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao bị đục thủy tinh thể nếu dùng thêm viên vitamin C bổ sung [6]. Trước khi uống bất kỳ loại thuốc bổ hay viên vitamin liều cao nào, người có bệnh nền cần tham khảo kỹ ý kiến của bác sĩ chuyên khoa mắt hoặc bác sĩ điều trị.
Lời khuyên áp dụng vào đời sống hàng ngày
Thay vì trông chờ vào những viên sủi hay viên uống bổ sung liều cao tiềm ẩn rủi ro, người cao tuổi nên ưu tiên duy trì nồng độ dưỡng chất thông qua thực phẩm tự nhiên [2, 6, 8]. Các bằng chứng cho thấy chế độ ăn uống giàu dinh dưỡng, đa dạng các loại rau củ và chất chống oxy hóa tự nhiên mang lại nhiều giá trị bền vững cho thị lực [6, 8].
Rau bina (chân vịt) và các nguồn thực phẩm chứa carotenoid tự nhiên như alpha-carotene, beta-carotene hay lycopene đã được ghi nhận có liên quan đến việc giảm nguy cơ các dạng đục thủy tinh thể trong các nghiên cứu dinh dưỡng [6, 8]. Việc tiêu thụ rau xanh đậm, ớt chuông, ổi, cam bưởi trong bữa ăn hàng ngày vừa cung cấp đủ lượng vitamin C cần thiết (khoảng trên 135 mg/ngày đến hơn 300 mg/ngày theo các ngưỡng quan sát), vừa không tạo ra nồng độ quá cao đột ngột gây áp lực thoái hóa lên mô mắt [3].
Người cao tuổi không nên tự ý mua viên uống vitamin C liều cao để phòng bệnh mắt khi chưa có chỉ định [2, 5]. Biện pháp tốt nhất để bảo vệ thị lực tuổi già là duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng giàu rau quả tự nhiên và định kỳ thăm khám mắt để phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm thị lực [6, 8].
