Nhiều người sau khi trải qua phẫu thuật cắt túi mật thường mang chung một nỗi lo về việc bữa ăn hằng ngày sẽ phải thay đổi ra sao. Không ít người nhận thấy bụng dễ bị đầy trướng hoặc đi ngoài phân lỏng ngay khi vừa thưởng thức một bữa ăn có phần nhiều dầu mỡ. Thực tế, việc loại bỏ túi mật tác động trực tiếp đến cách hệ tiêu hóa tiếp nhận và xử lý chất béo, nhưng cơ thể vẫn có cơ chế thích nghi riêng theo thời gian.
Khi túi mật không còn, khả năng tiêu hóa lipid của cơ thể bị suy giảm do thiếu đi cơ quan dự trữ và cô đặc dịch mật [1]. Dịch mật do gan tiết ra lúc này không còn được tích tụ lại để chờ một bữa ăn giàu chất béo, mà sẽ chảy liên tục từng lượng nhỏ vào ruột non [2], [1]. Điều này dẫn đến sự thay đổi lớn trong khả năng nhũ hóa chất béo và tốc độ hấp thu dưỡng chất của ống tiêu hóa [2].
Vai trò của túi mật trong quá trình tiêu hóa chất béo bình thường
Ở người có hệ tiêu hóa nguyên vẹn, dịch mật được sản xuất liên tục tại gan nhưng phần lớn sẽ được đưa về túi mật để lưu trữ và cô đặc lại [1]. Khi thức ăn chứa chất béo đi vào tá tràng, sự xuất hiện của lipid sẽ kích thích túi mật co bóp, đồng thời làm giãn cơ vòng gan - tụy để giải phóng một lượng dịch mật đậm đặc vào phần trên của tá tràng [2].
Quá trình tiêu hóa và hấp thu lipid chỉ đạt hiệu quả khi chất béo trong thức ăn được trộn lẫn đồng đều với các dịch tiêu hóa [2]. Dịch mật đóng vai trò như một chất tẩy rửa sinh học tự nhiên, giúp biến chất béo trong khẩu phần ăn thành một lớp nhũ tương gồm các hạt dầu siêu mịn [2]. Lớp nhũ tương này được làm bền vững nhờ sự bao bọc của muối mật, phospholipid và cholesterol, giúp các hạt chất béo không bị kết tụ lại với nhau [2].
Các enzym lipase tiêu hóa chất béo vốn chỉ hoạt động hiệu quả tại bề mặt tiếp xúc giữa pha dầu và pha nước [2]. Nhờ lớp nhũ tương hạt mịn do dịch mật tạo ra, diện tích tiếp xúc của lipid tăng lên đáng kể, từ đó thúc đẩy hoạt động phân giải của men lipase [2]. Quá trình hòa tan chất béo trong nước đòi hỏi phải có sự tổng hợp, vận chuyển và nồng độ muối mật đầy đủ bên trong lòng ruột [2].
Cơ chế nhũ hóa thay đổi khi dịch mật chảy liên tục
Sau phẫu thuật cắt túi mật, toàn bộ lượng dịch mật từ gan sẽ đổ thẳng liên tục xuống ruột non thay vì được lưu trữ và cô đặc sẵn [2], [1]. Do đó, khi cơ thể tiếp nhận một bữa ăn có lượng lớn chất béo, lượng muối mật tiết ra tại thời điểm đó có thể không đủ đậm đặc để đáp ứng nhu cầu nhũ hóa cấp tính [2], [1]. Hiện tượng kém hấp thu chất béo xảy ra nếu nồng độ các acid mật liên hợp trong lòng ruột thấp hơn nồng độ tới hạn cần thiết để tạo thành các hạt micelle [2].
Ngoài nồng độ acid mật, tốc độ vận chuyển qua đường tiêu hóa cũng đóng vai trò quyết định. Bất kỳ rối loạn vận động đường tiêu hóa nào gây rỗng dạ dày nhanh hoặc thời gian lưu thông qua ruột non quá ngắn đều có thể làm suy giảm sự trộn lẫn của dịch tiêu hóa với chất béo khẩu phần, dẫn đến kém hấp thu chất béo [2]. Một số người bệnh sau cắt túi mật xuất hiện hội chứng sau cắt túi mật (PCS) với các biểu hiện khó chịu ở bụng hoặc thay đổi khuôn phân, đặc biệt rõ rệt sau khi ăn các bữa nhiều dầu mỡ [1].
Tình trạng kém dung nạp chất béo và cảm giác trướng bụng có sẵn trước phẫu thuật thường vẫn tiếp tục tồn tại ở nhiều bệnh nhân sau mổ [3]. Mặc dù phẫu thuật giúp giảm đau bụng ở trên 75% trường hợp được chỉ định đúng, những thay đổi về sinh lý đường mật đòi hỏi ruột non phải mất thời gian điều chỉnh để thích ứng với dòng mật nhỏ giọt liên tục [3].
Nguy cơ tiêu chảy và mất cân bằng acid mật ở ruột già
Bên cạnh sự suy giảm khả năng nhũ hóa lipid tức thời ở ruột non, một lượng lớn acid mật không được tái hấp thu hết có thể tràn xuống đại tràng [4]. Ở một số người nhạy cảm, tình trạng kém hấp thu acid mật gia tăng sau mổ chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng tiêu chảy [3]. Hiện tượng tiêu chảy phát triển sau cắt túi mật có thể bắt nguồn từ lượng acid mật dư thừa tác động lên ruột già, hay còn gọi là bệnh ruột do acid mật [4].
Một nghiên cứu theo dõi 8 bệnh nhân bị tiêu chảy mạn tính sau cắt túi mật đã ghi nhận có 6 người có lượng acid mật tăng cao bất thường trong phân [4]. Tất cả bệnh nhân bị kém hấp thu acid mật trong nghiên cứu này đều có khối lượng phân hằng ngày vượt quá 200 gam và tổng lượng acid mật đào thải qua phân cao gấp từ 3 đến 10 lần mức bình thường [4]. Khi được điều trị bằng nhựa gắn acid mật cholestyramine, các triệu chứng tiêu chảy của bệnh nhân đã cải thiện rõ rệt [4].
Sự gia tăng vòng tuần hoàn gan - ruột của acid mật sau khi cắt túi mật cũng có thể là nguyên nhân làm suy giảm khả năng hấp thu của đoạn cuối hồi tràng [5]. Một báo cáo lâm sàng năm 1993 về bệnh nhân nam 60 tuổi bị tiêu chảy nặng hơn sau khi phẫu thuật cắt túi mật cho thấy việc phẫu thuật có thể làm bộc lộ một khiếm khuyết vận chuyển acid mật tiềm ẩn từ trước [5]. Bệnh nhân này có xét nghiệm bài tiết chất béo trong phân bình thường, nhưng bài tiết acid mật tăng cao và mức lưu giữ 75SeHCAT rất thấp [5]. Sinh thiết cho thấy có tình trạng teo nhung mao ở đoạn cuối hồi tràng, và người bệnh đã đáp ứng rất tốt với điều trị bằng cholestyramine [5].
Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa khẩu phần ăn và triệu chứng
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2024 chỉ ra rằng những người tiêu thụ các thực phẩm cụ thể như thịt chế biến sẵn và đồ chiên rán nhiều chất béo thường bị gia tăng triệu chứng sau khi cắt bỏ túi mật [1]. Tuy nhiên, tổng quan này cũng nhấn mạnh rằng mặc dù thay đổi chế độ ăn là lời khuyên phổ biến, các biện pháp can thiệp dinh dưỡng hiện tại vẫn chưa có đủ bằng chứng vững chắc về việc làm giảm nhẹ triệu chứng và cải thiện kết cục lâu dài sau mổ [1].
Để tìm hiểu sâu hơn, một nghiên cứu tiền cứu năm 2020 trên 83 bệnh nhân đã đánh giá mối tương quan giữa triệu chứng hậu phẫu và lượng chất béo nạp vào cơ thể [6]. Các bệnh nhân được phân chia thành 4 nhóm tùy theo mức tiêu thụ chất béo và theo dõi chỉ số chất lượng cuộc sống đường tiêu hóa (GIQLI) ở các mốc trước mổ, sau 1 tháng và sau 6 tháng [6]. Kết quả cho thấy điểm GIQLI tổng thể và phần lớn các chỉ số thành phần đều tăng lên đáng kể sau mổ, bất kể lượng chất béo trong chế độ ăn nhiều hay ít [6].
Nghiên cứu năm 2020 này cũng ghi nhận rằng tình trạng táo bón được cải thiện sau mổ, trong khi triệu chứng tiêu chảy và mót rặn lại diễn tiến xấu hơn [6]. Có hơn 50% số bệnh nhân bị thay đổi thói quen đại tiện sau phẫu thuật, và tình trạng này vẫn còn dai dẳng sau 6 tháng ở 23% trường hợp [6]. Các tác giả kết luận rằng một chế độ ăn kiêng chất béo dường như không tạo ra sự khác biệt rõ rệt trong việc cải thiện các triệu chứng lâm sàng sau mổ [6].
Một nghiên cứu năm 2017 tại Hàn Quốc tiến hành so sánh giữa nhóm bệnh nhân có triệu chứng và không có triệu chứng sau phẫu thuật nội soi cắt túi mật [7]. Kết quả phân tích cho thấy nhóm có triệu chứng sở hữu tiền sử bệnh lý tiêu hóa phong phú hơn đáng kể so với nhóm không có triệu chứng [7]. Ngoài ra, ở thời điểm 3 tháng sau mổ, nhóm có triệu chứng duy trì tần suất tập thể dục ít hơn, chỉ từ 3 đến 4 lần mỗi tuần so với mức 5 đến 6 lần mỗi tuần ở nhóm không triệu chứng [7].
Nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra rằng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về các chỉ số xét nghiệm máu như bạch cầu, huyết sắc tố, men gan AST, phosphatase kiềm ALP, mỡ máu triglyceride, cholesterol toàn phần, HDL-C hay LDL-C [7]. Ngay sau mổ, mức tiêu thụ các nhóm chất dinh dưỡng hay thực phẩm giữa hai nhóm bệnh nhân này cũng không cho thấy sự chênh lệch có ý nghĩa [7].
Những hiểu lầm phổ biến sau khi phẫu thuật cắt túi mật
Nhiều người lầm tưởng rằng cắt túi mật đồng nghĩa với việc mất hoàn toàn khả năng tiêu hóa chất béo và phải loại bỏ toàn bộ lipid khỏi khẩu phần ăn suốt đời. Trên thực tế, gan vẫn liên tục sản xuất dịch mật và ruột non vẫn có khả năng tiêu hóa một lượng chất béo vừa phải nếu được cung cấp rải rác [2], [1]. Việc kiêng khem dầu mỡ quá mức không những không mang lại lợi ích rõ ràng trong việc cải thiện chất lượng cuộc sống đường tiêu hóa mà còn có thể gây thiếu hụt các chất dinh dưỡng thiết yếu [1], [6].
Một hiểu lầm khác là triệu chứng tiêu chảy hay đầy bụng sau phẫu thuật hoàn toàn do chất lượng ca mổ. Thực chất, các biểu hiện rối loạn tiêu hóa này có thể xuất phát từ sự rối loạn tái hấp thu acid mật tại hồi tràng hoặc do các bệnh lý tiêu hóa chức năng sẵn có chưa được giải quyết triệt để trước đó [5], [3].
Ai nên thận trọng với các rối loạn tiêu hóa sau phẫu thuật?
Những người từng có tiền sử bệnh lý tiêu hóa trước phẫu thuật cần đặc biệt chú ý, bởi nhóm đối tượng này thường có nguy cơ cao tiếp tục xuất hiện các triệu chứng khó chịu sau mổ [7]. Khi thăm khám cho bệnh nhân sỏi túi mật không biến chứng, việc đánh giá sự hiện diện của bệnh ruột chức năng luôn là điều cần được cân nhắc kỹ lưỡng [3].
Bên cạnh đó, những bệnh nhân gặp phải tình trạng tiêu chảy mạn tính kéo dài, đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày kèm theo sụt cân cần được thăm khám y khoa chuyên sâu [5], [4]. Đây có thể là dấu hiệu của tình trạng kém hấp thu acid mật nặng hoặc khiếm khuyết vận chuyển chất tại đoạn cuối hồi tràng bị bộc lộ sau phẫu thuật, cần được bác sĩ chẩn đoán và điều trị trúng đích [5], [4].
Gợi ý chế độ sinh hoạt và ăn uống thực tế
Để hệ tiêu hóa thích nghi tốt nhất với dòng mật mới, người bệnh nên phân chia khẩu phần ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì ăn các bữa lớn dồn dập [2], [1]. Việc chia nhỏ bữa ăn giúp lượng acid mật tiết ra liên tục có đủ khả năng nhũ hóa toàn bộ chất béo nạp vào, ngăn ngừa hiện tượng lipid không được hòa tan hết lọt xuống đại tràng [2].
Người bệnh nên hạn chế các loại thực phẩm đã được chứng minh có thể làm nặng thêm triệu chứng như thịt chế biến sẵn và đồ chiên xào nhiều dầu mỡ ngập tràn [1]. Thay vào đó, việc duy trì lối sống vận động đều đặn với tần suất từ 5 đến 6 lần mỗi tuần đã được ghi nhận có liên quan đến việc giảm thiểu các triệu chứng tiêu hóa khó chịu sau phẫu thuật [7]. Khi chế biến món ăn, các phương pháp thanh đạm như luộc, hấp, hầm nhạt sẽ thân thiện hơn với đường tiêu hóa trong giai đoạn hồi phục.
Lắng nghe cơ thể để tìm lại sự cân bằng tiêu hóa
Mất đi túi mật là một thay đổi giải phẫu đáng kể, khiến quá trình nhũ hóa lipid chuyển từ cơ chế đáp ứng nhanh theo bữa ăn sang trạng thái thích nghi liên tục với dòng mật giọt một [2], [1]. Phần lớn các xáo trộn đường ruột như tiêu chảy hay trướng bụng sẽ giảm dần khi hệ vi sinh và niêm mạc ruột thích nghi, hoặc có thể kiểm soát hiệu quả thông qua lối sống lành mạnh [6], [7].
Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, tránh xa thực phẩm chiên ngập dầu và duy trì thói quen tập luyện thể dục đều đặn chính là chìa khóa then chốt [1], [7]. Nếu các triệu chứng tiêu chảy hoặc đau bụng vẫn kéo dài dai dẳng, người bệnh không nên tự ý dùng thuốc mà cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được kiểm tra và tư vấn phương án can thiệp thích hợp.
