Nhiều người cao tuổi thường chú trọng bổ sung thật nhiều vitamin để tăng cường thị giác và nâng cao sức đề kháng. Tuy nhiên, việc lạm dụng các chế phẩm bổ sung vi chất mà không có chỉ định từ bác sĩ có thể dẫn đến những hệ lụy khôn lường cho bộ xương [1], [2].
Nhiều nghiên cứu y khoa cảnh báo rằng việc dư thừa vitamin A kéo dài có thể kích thích tình trạng mất xương vỏ và làm tăng nguy cơ té ngã dẫn đến gãy xương [1]. Dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện nay về mối liên quan giữa nồng độ retinol huyết thanh và gãy xương vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất, đòi hỏi một cái nhìn cẩn trọng và khoa học hơn [1].
Cơ chế tác động của vi chất lên mật độ xương
Vitamin A đóng vai trò quan trọng trong việc biệt hóa tế bào và tăng cường miễn dịch, nhưng cơ thể người lớn tuổi thường gặp nhiều khó khăn trong việc đào thải lượng dư thừa của loại vitamin tan trong dầu này [1]. Sự tích tụ quá mức vitamin A mạn tính gây khô da, rụng tóc, khô niêm mạc và làm tiêu biến cấu trúc xương vỏ [1]. Khi xương vỏ bị mỏng dần, độ chịu lực của toàn bộ khung xương suy giảm rõ rệt, từ đó làm tăng nguy cơ nứt gãy khi có va chạm [1].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học đã ghi nhận sự tương tác phức tạp giữa acid retinoic (một dẫn xuất của vitamin A) và vitamin D ở cấp độ tế bào xương [1]. Acid retinoic khi đi vào cơ thể sẽ làm gia tăng biểu hiện của PPARgamma2, một yếu tố liên quan đến việc định hướng tế bào tủy xương [1]. Ngược lại, calcitriol (dạng hoạt động của vitamin D) lại ức chế thụ thể này để bảo vệ quá trình sinh xương [1]. Vì vitamin A và vitamin D được hấp thu chung qua đường mỡ, sự mất cân đối liều lượng giữa hai vi chất này có thể cản trở sự biệt hóa bình thường của các nguyên bào xương [1].
Nghiên cứu nói gì về vitamin A và xương khớp
Mối quan hệ giữa lượng vitamin A nạp vào, nồng độ retinol huyết thanh và mật độ khoáng chất xương thực tế vẫn đang là chủ đề gây nhiều tranh cãi trong giới y khoa [1]. Một số báo cáo khoa học ghi nhận việc bổ sung quá liều các dạng retinal có liên quan trực tiếp đến tình trạng gia tăng mất xương ở người cao tuổi [2]. Hậu quả của tình trạng dư thừa này là sự suy giảm độ chắc khỏe của xương và tăng tỷ lệ gãy xương [1].
Tuy nhiên, các kết quả khảo sát dịch tễ học về nồng độ retinol trong máu và nguy cơ gãy xương thường không đồng nhất hoàn toàn [1]. Lý do chính là nồng độ retinol tự do trong huyết thanh không phản ánh chính xác tổng lượng dự trữ vitamin A thực tế của cơ thể [1]. Ngoài ra, chỉ số beta-carotene trong máu của phụ nữ lớn tuổi còn có mối tương quan nghịch độc lập với nồng độ estradiol [1]. Do đó, việc đo lường retinol đơn lẻ chưa đủ để đưa ra kết luận tuyệt đối về nguy cơ gãy cổ xương đùi hay xương hông nếu không xem xét đồng thời nồng độ vitamin D [1].
Vai trò đối nghịch của vitamin D và canxi
Trái ngược với rủi ro khi thừa vitamin A, tình trạng thiếu hụt vitamin D và canxi lại là nguyên nhân hàng đầu gây loãng xương và gãy xương ở người già [3], [4]. Khi nồng độ vitamin D huyết thanh xuống thấp dưới ngưỡng 20 ng/mL, quá trình hấp thu canxi tại ruột suy giảm nghiêm trọng, kích thích tuyến cận giáp tăng tiết hormone PTH [4]. Tình trạng cường cận giáp thứ phát này làm tăng tốc độ tiêu xương để giải phóng canxi vào máu, dẫn đến xốp xương và nguy cơ gãy xương [3], [4].
Tại châu Âu, có tới 2% đến 30% người trưởng thành bị thiếu hụt vitamin D nghiêm trọng với nồng độ 25OHD dưới 10 ng/mL, và con số này vọt lên trên 80% ở nhóm người già sống tại các viện dưỡng lão [4]. Các nghiên cứu lâm sàng khẳng định việc duy trì lượng bổ sung 1.200 - 1.500 mg canxi cùng 10 - 20 mcg vitamin D mỗi ngày có tác dụng rõ rệt trong việc ngăn ngừa gãy xương do loãng xương [5]. Một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện vào mùa thu đông 2022-2023 tại Vojvodina (Serbia) trên 210 người cao tuổi trên 65 tuổi (gồm 105 bệnh nhân gãy xương dài và 105 đối chứng) đã chứng minh nồng độ vitamin D trung bình ở nhóm gãy xương thấp hơn nhiều so với nhóm khỏe mạnh (40,0 nmol/L so với 76,0 nmol/L) [6]. Nhóm gãy xương cũng chỉ tiêu thụ trung bình 1,4 mcg vitamin D mỗi ngày, kém xa mức 5,8 mcg của nhóm chứng [6]. Phân tích đường cong ROC từ nghiên cứu này chỉ ra rằng duy trì vitamin D huyết thanh trên mức 50,5 nmol/L giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ gãy xương [6].
Đóng góp của chất đạm và các vi chất khác
Khung xương không chỉ được cấu tạo từ khoáng chất mà còn phụ thuộc rất lớn vào nền tảng protein [3], [7]. Tình trạng thiếu hụt protein thường xuyên ở người cao tuổi nhập viện có liên quan chặt chẽ với sự sụt giảm mật độ khoáng xương ở cổ xương đùi và suy giảm thể lực [7]. Khảo sát trên các bệnh nhân gãy xương hông cho thấy họ thường bị suy dinh dưỡng và ăn không đủ nhu cầu năng lượng cũng như đạm [7]. Việc can thiệp dinh dưỡng bằng cách bổ sung đạm đường uống hàng ngày giúp cải thiện tiên lượng hồi phục, giảm tỷ lệ biến chứng và rút ngắn thời gian nằm viện [7].
Bên cạnh protein, các vi chất như vitamin K, vitamin C, vitamin B12, magie và kali cũng tác động trực tiếp đến chất lượng xương [5], [2]. Sự sụt giảm lượng vitamin K nạp vào qua đường ăn uống theo tuổi tác có liên quan đến việc gia tăng nồng độ osteocalcin chưa carboxyl hóa và làm tăng tỷ lệ gãy xương hông [8]. Điều trị bằng vitamin K2 đã được ghi nhận có hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện chất lượng xương và ngăn ngừa gãy xương, dù nó không làm tăng mật độ khoáng chất xương [8]. Sự kết hợp giữa chế độ ăn giàu rau xanh, hoa quả tươi cùng cá và thịt giúp cân bằng các vi chất thiết yếu này [2].
Những hiểu lầm thường gặp về bổ sung vi chất
Nhiều người vẫn giữ quan điểm sai lầm rằng đã là vitamin thì uống càng nhiều càng tốt cho sức khỏe. Thực tế, trong khi phần lớn người cao tuổi có lượng tiêu thụ vitamin A cao hơn mức khuyến nghị RNI, thì họ lại thường xuyên thiếu hụt vitamin D và vitamin K trầm trọng do ít tiếp xúc ánh nắng và chế độ ăn nghèo nàn [1], [4], [8]. Việc tự ý uống các viên dầu cá chứa hàm lượng vitamin A đậm đặc mà không kiểm soát có thể gây ngộ độc mạn tính và làm hại khung xương [1], [2].
Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ cần dùng thuốc điều trị loãng xương mà xem nhẹ bữa ăn hàng ngày [2]. Nhiều bác sĩ và bệnh nhân hiện nay chỉ chú trọng vào các loại dược phẩm đặc trị mà quên mất việc cải thiện các vi chất nền tảng [2]. Các can thiệp dinh dưỡng như tăng cường đạm từ cá, trứng, sữa có khả năng bảo tồn mật độ xương vỏ ở các vùng xương chịu lực độc lập với các liệu pháp điều trị khác [6], [7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người lớn tuổi đang điều trị bệnh lý về gan hoặc suy giảm chức năng thanh thải cần tuyệt đối cẩn trọng với các chế phẩm chứa retinol [1]. Do khả năng đào thải vitamin A qua gan giảm sút theo tuổi tác, nhóm đối tượng này rất dễ rơi vào tình trạng ngộ độc vi chất mạn tính [1]. Phụ nữ sau mãn kinh cũng cần kiểm tra kỹ thành phần các loại thực phẩm chức năng tổng hợp đang dùng để tránh nạp thừa dạng vitamin này [1].
Ngoài ra, người cao tuổi ít vận động, sinh hoạt chủ yếu trong nhà hoặc sống tại các trung tâm dưỡng lão là nhóm có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin D [3], [4]. Da của người già giảm sút khả năng tự tổng hợp vitamin D3 dưới ánh nắng, đồng thời ruột cũng giảm hấp thu và giảm chuyển hóa vi chất này [3], [4]. Các đối tượng này cần được tầm soát nồng độ vitamin trong máu định kỳ thay vì tự ý mua thuốc bổ sung bừa bãi [3].
Hướng dẫn chăm sóc và dinh dưỡng thực tế
Để bảo vệ hệ cơ xương khớp vững chắc, người cao tuổi nên ưu tiên cung cấp vi chất qua các loại thực phẩm tự nhiên thay vì thuốc viên liều cao [6], [2]. Nên duy trì thói quen ăn cá ít nhất hai ngày một lần nhằm cung cấp đồng thời nguồn vitamin D tự nhiên và protein chất lượng cao [5]. Tăng cường các món ăn từ sữa, trứng và các loại đậu nành vào thực đơn hàng ngày để củng cố lượng canxi và isoflavone [6], [5].
Bên cạnh đó, việc bổ sung nhiều loại rau xanh và trái cây tươi sẽ cung cấp đầy đủ vitamin K, C, kali và magie để hoàn thiện cấu trúc xương [5], [2]. Người già nên duy trì thói quen tắm nắng an toàn vào các khung giờ thích hợp và chủ động bổ sung vitamin D trong mùa đông để giữ nồng độ huyết thanh trên mức 50,5 nmol/L [6], [4]. Nếu có bệnh nền hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị loãng xương, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung vi chất nào.
