Nhiều người mắc chứng đau nửa đầu (Migraine) thường rỉ tai nhau việc cắt giảm tối đa muối ăn vì lo sợ đồ mặn gây tăng huyết áp và kích hoạt cơn đau buốt đầu. Các bữa ăn hàng ngày vì thế bị kiêng khem quá mức, dẫn đến khẩu phần nhạt nhẽo và cảm giác mệt mỏi kéo dài.
Tuy nhiên, các dữ liệu dịch tễ học lớn cho thấy lượng natri nạp vào qua đường ăn uống có mối liên hệ nghịch biến bất ngờ với tiền sử đau nửa đầu hoặc đau đầu dữ dội [1]. Điều này cho thấy ăn mặn không đơn thuần là thủ phạm kích hoạt cơn đau như nhiều người lầm tưởng, mà cơ chế giữ và hạ nồng độ natri trong cơ thể còn ẩn chứa nhiều điểm phức tạp [2, 3].
Cơn đau đầu Migraine và câu hỏi về muối ăn
Đau nửa đầu Migraine là một rối loạn thần kinh mạn tính đặc trưng bởi những đợt đau đầu tái diễn, thường khu trú một bên và gây ảnh hưởng lớn đến cuộc sống [2]. Trong thực tế, nhiều bệnh nhân có xu hướng tránh các gia vị mặn vì quan niệm chế độ ăn nhiều muối làm tăng huyết áp và dẫn đến đau đầu [1]. Tăng huyết áp cũng như hạ huyết áp hay béo phì đều là các tình trạng bệnh đồng mắc phổ biến ở bệnh nhân đau nửa đầu [1].
Bên cạnh đó, hồ sơ nguy cơ tim mạch ở nhóm bệnh nhân này cũng thường cao hơn so với người bình thường [1]. Do đó, mối liên hệ giữa muối ăn và tần suất bùng phát cơn đau luôn là chủ đề được quan tâm hàng đầu trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày của người bệnh [1].
Cơ chế tác động: Giãn mạch, thể tích dịch và triệu chứng thiếu hụt
Để hiểu về muối và đau đầu, cần nhìn vào cách thức cơ thể xử lý natri và dịch ngoại bào [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tiêm nước muối sinh lý quanh động mạch da đầu mang lại hiệu quả giảm đau cao cho bệnh nhân đau nửa đầu [3]. Các nhà khoa học gợi ý hiện tượng ép kéo dài các động mạch da đầu đóng vai trò quan trọng, nhiều khả năng tác động lên các thụ thể đau ở đầu tận cùng thần kinh cảm giác quanh mạch máu [3].
Hiện tượng đau này có thể liên quan đến các triệu chứng thiếu hụt natri clorid, vốn có thể được xoa dịu khi cơ thể giữ lại natri clorid và dịch [3]. Cơ chế giữ muối và nước cũng xuất hiện khi dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID), loại thuốc thường dùng để giảm đau và chống viêm [3]. Tình trạng thiếu hụt natri sau giai đoạn giữ muối từ chế độ ăn hoặc do lạm dụng thuốc NSAID có thể kích thích các thụ thể cảm thụ đau quanh mạch [3].
Nghiên cứu dịch tễ lớn: Kết quả bất ngờ từ dữ liệu NHANES
Các nhà khoa học từng kỳ vọng sẽ tìm thấy mối liên hệ thuận giữa lượng natri cao và chứng đau nửa đầu do hồ sơ nguy cơ tim mạch ở bệnh nhân này vốn cao hơn [1]. Tuy nhiên, kết quả phân tích dữ liệu dinh dưỡng lại chỉ ra điều hoàn toàn ngược lại [1].
Dữ liệu khảo sát từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES 1999-2004) trên 8.819 người trưởng thành cho thấy mối liên hệ nghịch biến giữa natri khẩu phần và tiền sử đau nửa đầu [2, 3]. Cụ thể, lượng natri nạp vào tăng lên đi kèm với việc giảm 7% tỷ lệ có tiền sử đau nửa đầu ở nam giới và ở cả phụ nữ có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp [3]. Ở phụ nữ, mối liên hệ nghịch biến này chỉ giới hạn ở nhóm có chỉ số BMI thấp [1].
Nghiên cứu trước đó từng ghi nhận nồng độ natri trong dịch não tủy cao hơn trong cơn đau nửa đầu, và natri khẩu phần cao làm tăng natri trong dịch não tủy bất kể tình trạng nhạy cảm hay không nhạy cảm với muối [1]. Vì vậy, việc người mắc chứng đau nửa đầu báo cáo mức tiêu thụ natri thấp hơn trong khẩu phần ăn là một phát hiện gây nhiều bất ngờ cho giới nghiên cứu [1].
Giới hạn của bằng chứng và tranh cãi khoa học
Mặc dù khảo sát chỉ ra tỷ lệ đau nửa đầu thấp hơn ở nhóm ăn nhiều natri hơn, nhưng việc giải thích dữ liệu này cần hết sức thận trọng [2, 3]. Để tránh yếu tố gây nhiễu từ chứng đau đầu do lạm dụng thuốc, các nhà nghiên cứu của phân tích trên đã loại trừ những người tham gia có sử dụng thuốc giảm đau trong tháng gần nhất [3].
Tuy nhiên, các tranh biện khoa học năm 2021 nhận định các nhà nghiên cứu dường như chưa xem xét kỹ yếu tố gây nhiễu đến từ việc làm dịu các triệu chứng thiếu hụt muối khi tăng nạp natri [3]. Việc tăng lượng muối ăn vào có thể tạm thời làm giảm các phản ứng khó chịu do sụt giảm natri trước đó, tạo ra hiện tượng giảm đau giả tạo [3]. Hơn nữa, phân tích post hoc từ một thử nghiệm can thiệp ăn kiêng trước đây lại báo cáo nguy cơ đau đầu thấp hơn ở chế độ ăn "natri thấp", dù các tác giả nghi ngờ phần lớn đó là đau đầu căng thẳng [1]. Chế độ ăn "natri cao" trong thử nghiệm đó tương đương mức tiêu thụ trung bình của người Mỹ, khác với phân bố dân số tự nhiên trong dữ liệu NHANES [1].
Hiểu lầm thường gặp về việc lạm dụng thuốc giảm đau
Nhiều người khi bị đau nửa đầu thường xuyên tự ý tăng liều thuốc giảm đau chống viêm mà không hiểu rõ hệ lụy [3]. Việc dùng thuốc NSAID kéo dài có thể gây giữ natri và phù nề trong cơ thể [3]. Tương tự như sự thiếu hụt natri do chế độ ăn, việc sụt giảm lượng natri giữ lại và phù nề liên quan đến NSAID có thể làm sáng tỏ cơ chế đau đầu do lạm dụng thuốc (MOH) [3].
Đau đầu do lạm dụng thuốc là dạng đau đầu thứ phát, dạng bật ngược do ngưng thuốc thường tiến triển ở người bị đau nửa đầu mạn tính [3]. Bệnh nhân sử dụng NSAID ít nhất 15 ngày mỗi tháng và kéo dài trên 3 tháng liên tiếp rất dễ mắc hội chứng đau đầu thứ phát này [3]. Sự sụt giảm natri sau giai đoạn dùng thuốc liên tục kích hoạt cơn đau quay trở lại dữ dội hơn [3].
Những ai cần thận trọng với lượng muối trong bữa ăn?
Mặc dù natri khẩu phần thấp có liên hệ với tiền sử đau nửa đầu, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý ăn thật mặn để chữa bệnh [2, 3]. Lượng natri trong chế độ ăn cao từ lâu đã được chứng minh liên quan đến các kết cục sức khỏe tiêu cực, là vấn đề y tế lớn trên toàn cầu [1]. Natri cao góp phần trực tiếp gây tăng huyết áp và dẫn đến các hệ lụy nguy hiểm như đột quỵ, bệnh tim mạch và bệnh thận [1].
Những người mắc đau nửa đầu kèm theo tăng huyết áp hoặc có chỉ số BMI cao cần đặc biệt chú ý kiểm soát muối [1]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng mối liên hệ giữa tăng huyết áp và tính nhạy cảm với natri vốn thường giới hạn ở những người có BMI cao [1]. Người bệnh có các bệnh lý nền về tim, thận hoặc huyết áp bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi lượng muối ăn hàng ngày.
Ứng dụng thực tế: Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng
Thay vì cực đoan cắt giảm muối về mức số không hoặc ăn mặn quá đà, người bệnh đau nửa đầu nên duy trì lượng gia vị ổn định, tránh để cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt natri đột ngột [3]. Việc thay đổi khẩu vị đột ngột từ mặn sang quá nhạt có thể kích thích các cơn đau đầu dạng bật ngược do thiếu muối tạm thời [3].
Bên cạnh việc giữ nồng độ natri ổn định, người bệnh cần chú ý đa dạng hóa thực phẩm. Bổ sung chế độ ăn uống lành mạnh, tránh tự ý dùng thuốc NSAID kéo dài quá 15 ngày mỗi tháng để ngăn ngừa hội chứng đau đầu do lạm dụng thuốc [3]. Khi xuất hiện các triệu chứng đau đầu dữ dội thường xuyên, việc thăm khám chuyên khoa thần kinh là bước đi cần thiết thay vì tự ý điều chỉnh gia vị bữa ăn.
Ăn mặn không phải là yếu tố trực tiếp kích hoạt cơn đau nửa đầu theo các số liệu quan sát diện rộng [1]. Tuy nhiên, cân bằng dinh dưỡng, giữ lượng muối vừa phải và kiểm soát việc dùng thuốc giảm đau mới là chìa khóa an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe mạch máu và não bộ [2, 3].
