Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc đun vỏ thân cây xoài lấy nước uống để chữa đau dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa. Phương pháp dân gian này xuất phát từ thói quen tận dụng các loại cây cỏ quen thuộc quanh nhà. Tuy nhiên, việc tự ý bóc vỏ cây nấu uống tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe mà người bệnh chưa lường hết.

Trả lời thẳng thắn cho câu hỏi này: Người bị đau dạ dày tuyệt đối không nên tự ý nấu nước vỏ thân cây xoài để uống. Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh vỏ xoài chữa khỏi viêm loét dạ dày, trong khi nguy cơ ngộ độc từ mủ cây, nấm mốc và thuốc bảo vệ thực vật là hoàn toàn có thật.

Hiểu lầm từ lời đồn dân gian về vỏ cây xoài

Nhiều người bệnh dạ dày mạn tính, sau thời gian dài điều trị bằng thuốc tây y tái đi tái lại, thường có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc thảo mộc tự nhiên. Vỏ thân cây xoài thường già cỗi, xù xì, chứa nhiều nhựa chát nên được một số người cho rằng có tác dụng "làm se vết loét", "cầm máu" hay "giảm đau bụng nhanh".

Thực tế, vị chát của vỏ cây chủ yếu đến từ các hợp chất tannin tự nhiên. Khi tannin đi vào đường tiêu hóa với nồng độ cao và không qua tinh chế, chúng có thể gây kích ứng mạnh niêm mạc dạ dày, dẫn đến cảm giác cồn cào, buồn nôn, thậm chí làm nặng thêm tình trạng viêm trợt đang có.

Hơn nữa, người dân thường cạo vỏ cây xoài ngoài vườn hoặc ven đường mà không rõ nguồn gốc. Vỏ cây là nơi tích tụ bụi bẩn, vi nấm sinh độc tố, vi khuẩn hoại sinh và dư lượng thuốc trừ sâu hoặc hóa chất bảo vệ thực vật tích tụ qua nhiều năm. Uống nước nấu từ nguồn nguyên liệu này rất dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính.

Nghiên cứu khoa học nói gì về dịch chiết xoài?

Các nghiên cứu khoa học thực tế tập trung vào thành phần hóa học của chiết xuất xoài chứ không khuyến khích việc đun vỏ thô uống trực tiếp. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017 đã làm rõ hoạt tính sinh học từ cây xoài (Mangifera indica L.) [1].

Trong nghiên cứu năm 2017, các nhà khoa học đã khảo sát hoạt tính chống viêm của dịch chiết vỏ thân cây xoài dạng nước chứa hỗn hợp polyphenol và flavonoid trên mô hình chuột thí nghiệm bị viêm loét đại tràng [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết này giúp làm giảm các triệu chứng viêm đại tràng như sụt cân, rút ngắn chiều dài đại tràng và tiêu chảy [1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết vỏ thân cây xoài làm giảm biểu hiện của các yếu tố tiền viêm như iNOS, COX-2, TNF-alpha và thụ thể TNFR-2 trong mô ruột, đồng thời làm giảm nồng độ IL-6 và TNF-alpha trong huyết thanh [1]. Các tác dụng này liên quan đến khả năng ức chế yếu tố phiên mã NF-kappaB của dịch chiết vỏ xoài [1].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2017 còn đề cập đến việc nước uống từ thịt quả xoài (phần trung quả bì) giàu polyphenol ở nồng độ 475,90 mg/L tương đương axit gallic giúp giảm đáp ứng viêm ở chuột bị viêm đại tràng thông qua ức chế con đường tín hiệu IGF1R/AKT/mTOR [1]. Phân tích mô hình giả lập máy tính cho thấy axit gallic, polyphenol chiếm ưu thế trong thịt xoài, có khả năng liên kết và ức chế miền xúc tác của thụ thể này [1].

Cần nhấn mạnh rằng các bằng chứng trên được thực hiện với dịch chiết đã qua xử lý, tinh chế các hoạt chất polyphenol và flavonoid trong phòng thí nghiệm, chủ yếu trên mô hình viêm đại tràng ở chuột chứ không phải viêm loét dạ dày trên người [1]. Dịch chiết chuẩn hóa khác hoàn toàn với nước đun sôi vỏ cây thô sơ tại nhà.

Rủi ro ngộ độc và tác dụng phụ khi tự nấu vỏ cây uống

Thân và cành cây xoài thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae), đặc trưng bởi việc chứa nhiều nhựa mủ có tính kích ứng cao. Nhựa vỏ cây xoài tươi chứa các hợp chất urushiol và dẫn xuất hữu cơ dễ gây viêm da tiếp xúc, dị ứng, phồng rộp niêm mạc miệng và đường tiêu hóa nếu nuốt phải.

Khi tự ý bóc vỏ cây nấu nước, người bệnh vô tình dung nạp một lượng lớn nhựa mủ chưa qua xử lý. Lượng nhựa này có thể gây bỏng rát thực quản, kích thích dạ dày co bóp mạnh, gây nôn mửa dữ dội và tiêu chảy cấp.

Bên cạnh đó, vỏ cây xoài lâu năm là môi trường thuận lợi cho nấm mốc phát triển, đặc biệt là các loài nấm sản sinh độc tố mycotoxin chịu được nhiệt độ sôi thông thường. Người có cơ địa nhạy cảm hoặc đang có ổ loét dạ dày hở có thể bị xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày hoặc nhiễm độc gan thận cấp tính.

Ngoài ra, cây xoài trồng ở khu dân cư, công viên hay đất vườn thường xuyên tiếp xúc với khói bụi giao thông, kim loại nặng lắng đọng và thuốc trừ sâu xịt định kỳ. Nấu vỏ cây không thể loại bỏ các độc chất này, khiến người uống phải đối mặt với nguy cơ tích tụ độc tố mạn tính.

So sánh với nghiên cứu về các loại vỏ thân thảo dược khác

Trong nghiên cứu dược lý thực nghiệm, nhiều loại vỏ thân cây khác nhau đã được khảo sát về tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày trên động vật, mang lại cái nhìn rõ nét về cơ chế kháng loét tự nhiên.

Một nghiên cứu năm 1996 trên chuột bị gây loét dạ dày do căng thẳng ngâm nước lạnh cho thấy dịch chiết nước nóng từ vỏ thân cây ngũ gia bì gai (Acanthopanax senticosus) ở liều duy nhất 50, 100 và 500 mg/kg mỗi ngày không mang lại tác dụng bảo vệ dạ dày [2]. Tuy nhiên, khi cho uống lặp lại liên tục trong 2 tuần ở các mức liều trên, tác dụng bảo vệ xuất hiện phụ thuộc theo liều [2]. Trong đó, liều 500 mg/kg cho thấy khả năng ức chế mạnh nhất mà không ảnh hưởng đến cân nặng cơ thể hay tuyến thượng thận [2]. Phân đoạn chiết n-butanol dùng trong 2 tuần ức chế loét dạ dày tới 61,1% so với nhóm đối chứng [2]. Các hoạt chất chính là axit chlorogenic và syringaresinol di-o-beta-D-glucoside ức chế loét lần lượt ở mức 21,4% và 51,3% [2].

Một nghiên cứu khác năm 2015 trên chuột đực dòng Wistar (từ 12 đến 16 tuần tuổi, nặng 180 đến 220 g) đánh giá dịch chiết vỏ thân cây Piptadeniastrum africanum ở các liều 125, 250 và 500 mg/kg [3]. Trên mô hình loét dạ dày do hỗn dịch cồn/axit (HCl/ethanol), dịch chiết nước ức chế tổn thương lần lượt 81,38%, 98,75% và 100%, trong khi dịch chiết methanol đạt 75,83%, 89,76% và 96,52% [3]. Với loét do thuốc giảm đau indomethacin, tỷ lệ chữa lành tổn thương của dịch chiết nước lần lượt là 35,75%, 52,33% và 98,58% [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng nồng độ oxit nitric (NO) ở nhóm dùng chiết xuất methanol [3].

Cũng trong năm 2015, nghiên cứu trên chuột về dịch chiết nước vỏ thân cây táo chua (Ziziphus jujuba) chuẩn hóa ở các liều 100, 200 và 400 mg cho thấy tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày rõ rệt trước tổn thương do cồn axit hóa so với nhóm chứng dùng nước muối 0,9% [4]. Tuy nhiên, thử nghiệm khuếch tán đĩa thạch chỉ ra dịch chiết này hoàn toàn không có hoạt tính kháng vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) [4].

Năm 2016, nghiên cứu trên chuột Wistar nhịn ăn 36 giờ được cho uống chiết xuất methanol vỏ thân cây Gmelina arborea ở liều 250 và 500 mg/kg trước khi gây loét bằng cồn 1 giờ [5]. Liều 500 mg/kg ức chế hình thành vết loét tới 91,98%, cao hơn thuốc đối chứng ranitidine liều 50 mg/kg [5]. Chiết xuất này làm giảm peroxy hóa lipid mô dạ dày (p < 0,01), làm tăng nồng độ các enzyme chống oxy hóa nội sinh như SOD, GSH, GPx và thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH trong ống nghiệm với chỉ số IC50 đạt 124,39 mcg/ml [5].

Năm 2015, một nghiên cứu khác khảo sát dịch chiết ethanol vỏ thân Margaritaria discoidea ở liều 50, 100 và 150 mg/kg trên chuột [6]. Kết quả ghi nhận tổn thương dạ dày giảm đáng kể ở mô hình loét do cồn và indomethacin [6]. Ở mô hình thắt môn vị, chỉ liều 150 mg/kg mới làm giảm 88,89% tổn thương (p < 0,05) nhưng không làm giảm thể tích dịch vị hay độ axit toàn phần [6]. Phân đoạn n-hexane cho thấy hiệu quả ức chế loét cao nhất (p < 0,01) với thành phần chính là este etyl của axit palmitic và linoleic [6].

Năm 2021, nghiên cứu dịch chiết hydro-methanol vỏ thân Ficus thonningii ở các liều 100, 200 và 400 mg/kg trên chuột cho thấy sự suy giảm đáng kể độ axit toàn phần (p < 0,001) và giảm thể tích dịch vị (p < 0,01) [7]. Liều 200 và 400 mg/kg làm tăng pH dạ dày (p < 0,05) và giảm tỷ lệ loét [7]. Dù vậy, hiệu quả chữa lành trên vết loét do indomethacin của các liều thử nghiệm lại không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05) [7].

Năm 2020, nghiên cứu vỏ thân cây Distemonanthus benthamianus ở liều 125, 250 và 500 mg/kg trên chuột Wistar (150-200 g) cho thấy liều cao nhất 500 mg/kg giảm chỉ số loét 100% ở mô hình HCl/cồn, 95,70% ở mô hình indomethacin và 74,79% ở mô hình thắt môn vị [8]. Thuốc bộc lộ cơ chế chống tiết dịch vị thông qua các con đường cholinergic và histaminergic, đồng thời làm tăng sản xuất chất nhầy bảo vệ [8].

Điểm chung của các công trình khoa học trên là đều sử dụng các quy trình chiết xuất dung môi hóa học chuyên biệt, xác định rõ hoạt chất đơn lẻ và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt trên súc vật thí nghiệm [1, 2, 3, 5, 6, 7, 8]. Điều này càng khẳng định việc người dân tự ý đun nước vỏ cây thô sơ để tự chữa bệnh dạ dày là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và rất nguy hiểm.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa nước nấu từ vỏ xoài?

  • Người đang bị viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển: Niêm mạc dạ dày đang bị trợt loét, sung huyết rất dễ bị kích ứng bởi tannin nồng độ cao và mủ xoài, có thể kích phát cơn đau quặn hoặc xuất huyết đường tiêu hóa.
  • Người có tiền sử dị ứng, nổi mề đay: Cơ địa mẫn cảm với thực vật thuộc họ Đào lộn hột rất dễ gặp phản ứng phản vệ nguy hiểm khi tiếp xúc với mủ và nhựa vỏ xoài.
  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Độc tính chưa được kiểm chứng của các hợp chất trong vỏ thân xoài tự nhiên có thể gây co bóp tử cung hoặc truyền qua sữa mẹ, đe dọa an toàn của thai nhi và trẻ sơ sinh.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Hệ tiêu hóa yếu ớt, chức năng giải độc của gan và thận suy giảm khiến nguy cơ ngộ độc cấp tính tăng lên gấp nhiều lần.
  • Người đang dùng thuốc điều trị dạ dày hoặc các bệnh mạn tính: Các hoạt chất chưa tinh chế trong nước vỏ cây có thể tương tác bất lợi với thuốc kháng axit, thuốc ức chế bơm proton hoặc làm biến đổi hấp thu thuốc tim mạch, tiểu đường.

Chăm sóc dạ dày đúng cách và an toàn

Thay vì tìm đến các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc từ vỏ thân xoài, người bị bệnh dạ dày cần tuân thủ phác đồ y khoa chuẩn hóa và xây dựng lối sống khoa học để bảo vệ đường tiêu hóa.

Khi xuất hiện các dấu hiệu như đau rát vùng thượng vị, ợ hơi, ợ chua, buồn nôn hoặc chán ăn, người bệnh nên đến bệnh viện chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi, kiểm tra vi khuẩn H. pylori và nhận chỉ định điều trị phù hợp. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng thảo mộc tự phát.

Về chế độ ăn uống, nên ăn đúng giờ, không để bụng quá đói hoặc ăn quá no; ưu tiên các món ăn mềm, thanh đạm, dễ tiêu hóa như cháo, súp, rau củ luộc. Hạn chế tối đa các tác nhân kích thích niêm mạc dạ dày như rượu bia, cà phê, ớt, tiêu, đồ ăn chiên rán nhiều dầu mỡ và các loại quả quá chua.

Giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng cũng là yếu tố quan trọng giúp niêm mạc dạ dày nhanh lành, bởi vì trạng thái stress kéo dài có thể kích thích dạ dày tăng tiết axit dịch vị và làm trầm trọng thêm các tổn thương.

Người bệnh không nên lấy sức khỏe bản thân ra thử nghiệm những bài thuốc dân gian thiếu kiểm chứng từ vỏ thân cây xoài. Hãy sáng suốt lắng nghe lời khuyên từ bác sĩ chuyên khoa và điều trị bệnh bằng các phương pháp khoa học đã được kiểm định an toàn.