Đậu đỗ là nguồn cung cấp đạm và chất xơ dồi dào, nhưng việc tiêu thụ nhóm thực phẩm này thường đi kèm cảm giác đầy trướng bụng khó chịu. Nhiều người có thói quen kết hợp gừng vào các món đậu với hy vọng hạn chế sự tích tụ khí trong đường tiêu hóa.
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp tác dụng của gừng trên tình trạng đầy hơi do ăn đậu đỗ gây ra. Các dữ liệu khoa học hiện có trên người chỉ cho thấy gừng hỗ trợ thư giãn cơ thắt thực quản dưới để tống khí dạ dày [1], cải thiện tốc độ làm rỗng dạ dày [2] và làm giảm mức độ đầy bụng ở người bệnh đa xơ cứng [3].
Cơ chế tác động của gừng lên đường tiêu hóa
Hiện tượng đầy hơi dạ dày có thể thuyên giảm nếu khí thừa được tạo điều kiện thoát ra ngoài qua đường miệng. Một nghiên cứu trên 14 nam giới khỏe mạnh cho thấy sau khi uống 1 gam bột gừng khô pha trong 100 ml nước, độ giãn cơ thắt thực quản dưới khi nuốt tăng lên rõ rệt trong suốt 180 phút [1]. Sự thư giãn này kèm theo hiện tượng giảm tốc độ sóng co bóp thực quản, giúp khí thừa trong dạ dày dễ dàng thoát ngược lên hơn [1].
Bên cạnh đó, gừng còn tác động đến quá trình tống xuất thức ăn khỏi dạ dày. Các hoạt chất sinh học trong gừng như gingerol và shogaol có khả năng tác động lên thụ thể cholinergic M3 và serotonergic 5-HT3 để kích thích co bóp hang vị [2]. Cơ chế này làm tăng trương lực và nhu động cơ trơn ruột, từ đó đẩy nhanh tốc độ làm rỗng dạ dày và rút ngắn thời gian thức ăn ứ trệ [2].
Nghiên cứu lâm sàng về tình trạng đầy bụng
Bằng chứng thực nghiệm trên người về triệu chứng chướng bụng chủ yếu đến từ các nhóm bệnh nhân chuyên biệt. Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trong 12 tuần trên 52 bệnh nhân đa xơ cứng tái phát - thuyên giảm đã kiểm tra hiệu quả của gừng [3]. Nhóm can thiệp sử dụng 500 mg bột gừng với tần suất 3 lần mỗi ngày cùng các bữa ăn chính [3].
Kết quả nghiên cứu cho thấy nhóm dùng gừng giảm đáng kể mức độ nghiêm trọng của cảm giác đầy trướng bụng so với nhóm dùng giả dược [3]. Tần suất xuất hiện triệu chứng này cũng có xu hướng giảm sau thời gian bổ sung [3]. Dù vậy, kết quả này được thực hiện trên người bệnh đa xơ cứng và chưa thể đại diện cho người khỏe mạnh bị đầy hơi do chế độ ăn.
Thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật
Các nghiên cứu cơ bản cho thấy gừng mang lại nhiều tác động tích cực đối với môi trường đường ruột. Trên mô hình tế bào biểu mô đại tràng người Caco-2, chiết xuất gừng làm giảm phản ứng viêm thông qua việc ức chế NF-kappaB, đồng thời hỗ trợ duy trì tính toàn vẹn của hàng rào ruột [4]. Thành phần [5]-gingerol trong gừng tươi cũng thể hiện đặc tính chống oxy hóa và bảo vệ niêm mạc tiêu hóa trên mô hình động vật [6].
Ngoài ra, gừng còn được ghi nhận có khả năng tác động đến hệ vi sinh đường tiêu hóa. Một nghiên cứu trên chuột bị viêm đại tràng cho thấy gừng giúp điều hòa cấu trúc vi khuẩn ruột, ức chế một số nhóm vi khuẩn gây bệnh và phục hồi độ đa dạng vi sinh [7]. Những dữ liệu này chỉ dừng lại ở mức tiền lâm sàng và cần thêm thời gian để kiểm chứng trên hệ tiêu hóa của người.
Những điều khoa học chưa thể trả lời
Các nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp câu trả lời cho việc gừng phản ứng thế nào với các hợp chất sinh khí trong đậu đỗ. Đậu đỗ gây đầy hơi chủ yếu do chứa lượng lớn các carbohydrate khó tiêu, bị lên men mạnh bởi vi khuẩn tại ruột già [5]. Khoa học vẫn chưa rõ gừng có thể can thiệp vào quá trình lên men này tại đại tràng hay không.
Bên cạnh đó, liều lượng gừng dùng trong chế biến món ăn hàng ngày thấp hơn nhiều so với các chiết xuất hoặc liều dạng viên trong nghiên cứu [3]. Thời điểm dùng gừng khi nấu hay dùng sau ăn để tối ưu hóa sự tống hơi vẫn chưa được xác định qua bất kỳ thử nghiệm thực tế nào.
Hiểu lầm thường gặp về gừng và đậu đỗ
Nhiều người lầm tưởng việc thêm vài lát gừng vào nồi đậu sẽ ngăn chặn sự sinh khí trong đường tiêu hóa. Trên thực tế, chế độ ăn nhiều chất nền lên men tạo ra lượng khí lớn một cách tự nhiên và việc giảm lượng thức ăn sinh khí mới là biện pháp trực tiếp làm giảm số lần tống khí [5]. Gừng không thể triệt tiêu lượng khí sinh ra từ quá trình lên men này.
Một hiểu lầm khác là gừng có thể lập tức giải quyết tình trạng chướng bụng dưới. Tác dụng tống khí của gừng qua cơ chế giãn cơ thắt thực quản dưới chủ yếu hỗ trợ hơi ở dạ dày [1]. Khí tích tụ sâu ở đại tràng do ăn đậu đỗ cần thời gian di chuyển dọc theo toàn bộ khung ruột chứ không thể biến mất ngay lập tức.
Ai nên thận trọng khi sử dụng gừng?
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày hoặc trào ngược dịch vị cần cẩn trọng khi dùng gừng liều cao. Mặc dù gừng giúp tống khí dạ dày qua việc làm giãn cơ thắt thực quản dưới, hiện tượng này đôi khi cũng tạo điều kiện cho axit dạ dày trào ngược lên thực quản [1].
Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị, đặc biệt là thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống viêm đường tiêu hóa, nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm gừng cô đặc [6]. Phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh nền mạn tính không nên tự ý bổ sung gừng dạng viên liều cao mà chưa có hướng dẫn y tế.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên
Để hạn chế đầy hơi khi ăn đậu đỗ, việc sơ chế đóng vai trò quan trọng nhất. Ngâm kỹ đậu trong nước nhiều giờ và thay nước trước khi nấu giúp loại bỏ bớt một phần các carbohydrate hòa tan dễ lên men.
Bạn hoàn toàn có thể thêm gừng tươi như một loại gia vị thông thường để tăng hương vị và hỗ trợ nhu động dạ dày ở mức độ vừa phải [2]. Tuy nhiên, không nên phụ thuộc vào gừng như một giải pháp thay thế cho các điều chỉnh dinh dưỡng khoa học. Khi gặp tình trạng chướng bụng kéo dài hoặc đau tức bụng bất thường, bạn cần thăm khám y khoa để tìm nguyên nhân chính xác.
