Nhiều người có thói quen bổ sung vitamin C hằng ngày để tăng cường đề kháng, nhưng với những ai có tiền sử viêm loét dạ dày, mỗi lần uống lại trở thành nỗi ám ảnh vì cảm giác cồn cào, nóng rát và xót ruột. Không ít người vì sợ đau dạ dày tái phát mà chấp nhận cắt bỏ hoàn toàn vi chất quan trọng này khỏi chế độ dinh dưỡng.

Tuy nhiên, người mắc bệnh dạ dày không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối vitamin C, mà hoàn toàn có thể bổ sung an toàn bằng cách thay đổi dạng hoạt chất và điều chỉnh thời điểm uống thích hợp. Việc lựa chọn các dạng muối khoáng đệm axit như canxi ascorbate, uống khi dạ dày đã có thức ăn và nuốt trọn viên thay vì nhai ngậm sẽ giúp giảm thiểu tối đa kích ứng niêm mạc.

Vì sao uống vitamin C thông thường dễ gây xót ruột?

Dạng vitamin C phổ biến nhất trên thị trường hiện nay là axit ascorbic, vốn có bản chất hóa học mang tính axit tự nhiên. Khi dung nạp vào cơ thể ở trạng thái bụng rỗng, lượng axit này tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc dạ dày đang bị trợt hoặc viêm loét, kích thích trực tiếp lên các thụ thể cảm giác và làm tăng tiết axit dịch vị, từ đó dẫn đến triệu chứng cồn cào, xót ruột và đau tức thượng vị.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 đã chỉ ra rằng việc sử dụng axit ascorbic đơn thuần làm gia tăng tổng lượng axit tiết ra trong dịch vị dạ dày [1]. Khi môi trường trong lòng dạ dày bị đẩy lên mức axit quá cao, lớp màng nhầy bảo vệ vốn đã suy yếu ở bệnh nhân viêm loét sẽ tiếp tục bị tổn thương, gây ra những cơn đau khó chịu ngay sau khi uống [1].

Bên cạnh đó, thói quen sử dụng viên nhai chứa hàm lượng cao vitamin C cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Một nghiên cứu năm 1992 ghi nhận việc lặp lại thói quen ngậm hoặc nhai viên vitamin C liều cao làm sụt giảm độ pH trong nước bọt, giảm nồng độ ion canxi và phốt pho, dẫn đến hiện tượng hòa tan và phá hủy men răng [2]. Nghiên cứu này khuyến cáo các chế phẩm chứa vitamin C nên được uống trực tiếp thay vì nhai ngậm kéo dài trong khoang miệng [2].

Đau dạ dày có thực sự cần bổ sung vitamin C?

Nhiều người bệnh lo ngại tính axit của vitamin C nên kiêng khem quá mức, dẫn đến tình trạng thiếu hụt vi chất cần thiết cho quá trình phục hồi tổn thương. Trên thực tế, vitamin C đóng vai trò cốt lõi trong việc bảo vệ và hỗ trợ làm lành niêm mạc dạ dày trước các tác nhân gây hại [3]. Tình trạng thiếu hụt vitamin C đã được ghi nhận có liên quan mật thiết đến bệnh viêm loét dạ dày tá tràng và các biến chứng đi kèm [3].

Nghiên cứu lâm sàng từ năm 1989 trên 77 bệnh nhân mắc chứng khó tiêu cho thấy, ở những người có niêm mạc dạ dày bình thường luôn tồn tại một cơ chế bài tiết vitamin C từ huyết tương vào dịch dạ dày, tạo nên một nồng độ vitamin C trong dịch vị cao hơn trong máu [4]. Tuy nhiên, cơ chế bài tiết này bị suy giảm rõ rệt ở những bệnh nhân viêm dạ dày mạn tính, khiến nồng độ vitamin C và axit ascorbic trong dịch dạ dày của họ thấp hơn đáng kể so với người bình thường [4]. Nồng độ axit ascorbic đặc biệt xuống rất thấp ở những bệnh nhân bị giảm toan dịch vị, có thể do bị oxy hóa bởi nitrit từ vi khuẩn [4].

Tình trạng nhiễm khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) cũng ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình này. Một nghiên cứu năm 1993 khẳng định việc nhiễm H. pylori làm suy giảm khả năng bài tiết axit ascorbic vào dịch dạ dày [5]. Khi tiến hành theo dõi các bệnh nhân viêm loét tá tràng và dị sản ruột trước và sau điều trị diệt trừ vi khuẩn, các nhà khoa học nhận thấy ở 12 bệnh nhân tiệt trừ vi khuẩn thành công, nồng độ axit ascorbic, tổng lượng vitamin C trong dịch dạ dày và tỷ lệ vitamin C dịch vị/huyết tương đều gia tăng rõ rệt [5]. Ngược lại, ở 22 bệnh nhân điều trị diệt trừ thất bại, nồng độ này không hề có sự cải thiện [5].

Bằng chứng khoa học về lợi ích bảo vệ dạ dày của vitamin C

Không chỉ là một chất chống oxy hóa đơn thuần, vitamin C còn thể hiện vai trò tích cực trong việc ngăn chặn các tổn thương cấu trúc tế bào ở niêm mạc dạ dày. Một nghiên cứu năm 1994 trên 43 bệnh nhân cho thấy việc bổ sung vitamin C qua đường uống đã làm tăng nồng độ ascorbate trong dạ dày ở tất cả bệnh nhân có niêm mạc bình thường [6]. Đáng chú ý, tổn thương DNA tại niêm mạc dạ dày đo bằng kỹ thuật đánh dấu 32P đã giảm ở 28 trong số 43 bệnh nhân sau khi bổ sung vitamin C, củng cố giả thuyết vitamin C giúp bảo vệ dạ dày khỏi nguy cơ tiến triển ác tính [6].

Bên cạnh tổn thương tế bào, việc bổ sung vitamin C còn cho thấy tiềm năng trong việc đẩy lùi các tổn thương tiền ung thư. Một thử nghiệm phòng ngừa hóa học ngẫu nhiên có đối chứng trên 976 đối tượng có teo niêm mạc không dị sản hoặc dị sản ruột kéo dài trong 72 tháng đã đánh giá tác động của việc bổ sung axit ascorbic liều 1 g chia 2 lần mỗi ngày [7]. Phân tích trên 631 người tham gia cho thấy nhóm dùng vitamin C có tỷ lệ thoái triển bệnh nhanh hơn rõ rệt: ở bệnh nhân teo niêm mạc, nguy cơ tương đối đạt mức thoái triển cao gấp 5,0 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,7 đến 14,4), và ở bệnh nhân dị sản ruột cao gấp 3,1 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,0 đến 9,3) so với nhóm chứng [7].

Cũng trong chuỗi nghiên cứu này, khảo sát trên khoảng 600 đối tượng tại Trung Quốc cho thấy nồng độ axit ascorbic trong huyết thanh ở người có dị sản ruột thấp hơn hẳn so với người chỉ bị viêm teo dạ dày mạn tính hoặc viêm dạ dày đơn thuần [7]. Tỷ số chênh tiến triển từ viêm teo dạ dày sang dị sản ruột ở nhóm có nồng độ axit ascorbic cao nhất chỉ bằng một phần sáu so với nhóm có nồng độ thấp nhất [7]. Ngoài ra, nghiên cứu can thiệp trên 1.219 người Colombia cũng ghi nhận việc tăng cường nạp vitamin C và E có mối tương quan nghịch với mức độ nghiêm trọng của bệnh viêm dạ dày [7]. Bổ sung axit ascorbic còn được ghi nhận giúp giảm tỷ lệ chảy máu do loét dạ dày tá tràng và hạn chế tổn thương niêm mạc liên quan đến thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) [3].

Giải pháp chọn dạng đệm: Canxi ascorbate giảm toan dịch vị

Để vừa thu nhận được lợi ích chống oxy hóa của vitamin C, vừa tránh được tác dụng phụ gây cồn cào xót ruột, giải pháp then chốt nằm ở việc thay đổi dạng phân tử sử dụng. Các dạng muối khoáng đệm axit như canxi ascorbate đã được phát triển nhằm mục đích giảm thiểu tối đa sự kích ứng dạ dày do độ chua của axit ascorbic tạo ra [1].

Nghiên cứu thực nghiệm so sánh năm 2017 đã chứng minh canxi ascorbate và axit ascorbic có hoạt tính chống oxy hóa tương đương nhau [1]. Tuy nhiên, trong khi axit ascorbic làm tăng tổng lượng axit tiết ra, thì canxi ascorbate lại làm tăng độ pH của dịch vị dạ dày [1]. Trên mô hình chuột bị thắt môn vị gây loét, canxi ascorbate giúp nâng cao độ pH dịch vị mà không làm thay đổi tổng lượng axit tiết ra, chứng minh khả năng làm dịu độ toan dịch vị vượt trội [1].

Bên cạnh khả năng bảo vệ niêm mạc, canxi ascorbate còn cho thấy khả năng hấp thu tốt hơn vào máu. Khi thử nghiệm trên động vật với một liều duy nhất 100 mg/kg tính theo axit ascorbic, canxi ascorbate cho nồng độ trong huyết tương cao hơn, diện tích dưới đường cong (AUC) cao gấp 1,5 lần và nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) đạt 91,0 ng/ml so với 74,8 ng/ml của axit ascorbic, trong khi thời gian đạt nồng độ đỉnh (Tmax) là tương đương [1]. Nhờ sinh khả dụng đường uống cao và đặc tính không gây tăng tiết axit, canxi ascorbate được đánh giá là nguồn bổ sung chất chống oxy hóa rất thích hợp cho những người có bệnh lý đường tiêu hóa [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin C

Một hiểu lầm rất phổ biến là dùng vitamin C dạng viên nhai hoặc kẹo ngậm sẽ "lành tính" và dễ hấp thu hơn viên uống nuốt nguyên viên. Thực tế, việc ngậm hoặc nhai các viên vitamin C liều cao khiến axit tiếp xúc trực tiếp và kéo dài với khoang miệng, gây tụt giảm pH nước bọt và làm mòn men răng một cách nhanh chóng [2]. Dù một số sản phẩm có bổ sung natri ascorbate như một chất đệm, lượng chất đệm này đôi khi không đủ để ngăn chặn tác động bào mòn men răng [2].

Một sai lầm khác là quan niệm người đau dạ dày phải cắt bỏ hoàn toàn các nguồn cung cấp vitamin C. Như các bằng chứng đã chỉ ra, dạ dày bị viêm mạn tính vốn đã bị cạn kiệt lượng vitamin C bảo vệ nội tại [2, 8]. Việc kiêng khem cực đoan vô tình tước đi vi chất tham gia vào quá trình phục hồi mô liên kết và hỗ trợ kiểm soát tổn thương tiền ung thư [3, 6, 8]. Điều quan trọng không phải là từ bỏ, mà là chọn đúng dạng muối đệm và dùng đúng thời điểm.

Ai nên thận trọng khi bổ sung?

Người đang trong đợt viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển, xuất huyết tiêu hóa hoặc có ổ loét sâu đang trợt rát nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý dùng các thực phẩm bổ sung chứa vitamin C liều cao. Dù vitamin C có thể hỗ trợ giảm tác hại niêm mạc do thuốc giảm đau kháng viêm NSAID hoặc giảm nguy cơ chảy máu vết loét [3], việc sử dụng trong giai đoạn viêm cấp vẫn cần được kiểm soát chặt chẽ.

Những người có tiền sử sỏi thận (đặc biệt là sỏi oxalat), người suy giảm chức năng thận hoặc người có rối loạn chuyển hóa sắt cũng cần cẩn trọng và tuân thủ chặt chẽ liều lượng khuyến nghị từ bác sĩ, tránh dùng kéo dài các sản phẩm liều cao vượt quá nhu cầu dinh dưỡng hàng ngày.

Hướng dẫn sử dụng thực tế không lo xót ruột

Để việc bổ sung vitamin C đạt hiệu quả bảo vệ sức khỏe mà không gây kích ứng đường tiêu hóa, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc thực tế sau:

  • Chọn đúng dạng hoạt chất: Ưu tiên các sản phẩm vitamin C dạng muối khoáng đệm như canxi ascorbate, giúp trung hòa bớt tính axit và nâng pH dịch vị dạ dày [1].
  • Thời điểm sử dụng: Luôn uống vitamin C ngay sau bữa ăn chính khoảng 15-30 phút, tuyệt đối không uống khi bụng đói. Lượng thức ăn trong dạ dày sẽ đóng vai trò như một lớp đệm sinh học, ngăn không cho hoạt chất tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc đang tổn thương.
  • Cách thức dung nạp: Nuốt trọn viên thuốc với một ly nước lọc đầy (khoảng 200-250 ml), không ngậm, không nhai viên thuốc để tránh phá hủy men răng [2].
  • Liều lượng và chia nhỏ: Tránh nạp liều quá cao trong một lần duy nhất; nếu cần dùng liều tăng cường theo chỉ định, nên chia nhỏ thành 2 lần trong ngày cùng các bữa ăn để cơ thể hấp thu ổn định.

Bổ sung vitamin C là nhu cầu thiết yếu để củng cố hệ miễn dịch và tái tạo mô liên kết, ngay cả đối với người có bệnh lý đường tiêu hóa. Bằng cách chọn dạng muối đệm canxi ascorbate ít kích ứng, uống sau bữa ăn no và sử dụng đúng cách, bạn hoàn toàn có thể an tâm chăm sóc sức khỏe mà không phải đối mặt với cảm giác cồn cào hay xót ruột. Khi có bất kỳ triệu chứng đau dạ dày kéo dài hoặc bất thường nào, người bệnh nên chủ động thăm khám tại các cơ sở y tế để được tư vấn phác đồ điều trị phù hợp nhất.